خیبر
خیبر، منطقه‌ای آباد و پرنخل در شمال مدینه و از سوی شام، در پنج روز راهی مدینه، بود که در سال هفتم هجری به دست مسلمانان گشوده شد.[۱] این منطقه در آن روزگار در اختیار یهود بود و در مسیر شام قرار داشت و چند قلعهٔ استوار داشت و به سبب نخلستان‌های فراوان، از مراکز اقتصادی مهم حجاز شمرده می‌شد.[۲] رویداد غزوه خیبر در همین منطقه رخ داد.[۳]
نام و موقعیت
دربارهٔ وجه تسمیهٔ خیبر، یاقوت حموی می‌نویسد که آن را به «خیبر بن قانیة بن مهلائیل» منسوب دانسته‌اند که نخستین کسی بود که در این مکان فرود آمد.[۴] خیبر به «حمّی» (تب) نیز شهرت داشت و شاعران در اشعار خود به تب خیبر اشاره کرده‌اند.[۵] این منطقه به فراوانی نخل و خرما وصف شده است.[۶]
قلعه‌های خیبر در منابع با نام‌هایی چون «الکتیبة» و «سلالم» آمده‌اند؛ این دو، از حصون خیبر شمرده می‌شوند.[۷] پیامبر (ص) خیبر را پس از فتح، به سی و شش سهم تقسیم کرد و هر سهم را صد بخش قرار داد؛ نیمی از آن را برای نیازهای خود و خاندانش کنار گذاشت و بقیه را میان مسلمانان تقسیم کرد.[۸]
فتح خیبر
به گزارش یاقوت، فتح خیبر در سال هفتم هجری رخ داد و به گفتهٔ احمد بن جابر، با جنگ (عنوة) بود؛ پیامبر (ص) نزدیک به یک ماه خیبر را محاصره کرد. سپس یهودیان بر حفظ جان و رها کردن خانواده‌هایشان با آن حضرت صلح کردند، به این شرط که زمین و طلا و نقره و جامه‌ها — جز آنچه بر تن داشتند — را به مسلمانان واگذارند و چیزی را پنهان نکنند.[۹]
پس از صلح، یهودیان گفتند که در آبادانی و نگهداری نخلستان‌ها مهارت دارند و از پیامبر (ص) خواستند در زمین بمانند. پیامبر (ص) آنان را بر جای خود باقی گذاشت و با آنان بر نصف محصول خرما و غلات قرارداد بست و فرمود: «أَقَرُّكُمْ مَا أَقَرَّكُمُ اللَّهُ»؛ «شما را در اینجا نگه می‌دارم تا زمانی که خدا شما را نگه دارد.»[۱۰]
برآورد محصول
پیامبر (ص) عبدالله بن رواحه را برای برآورد محصول خیبر فرستاد. او به یهودیان گفت: «اگر بخواهید، من محصول را برآورد می‌کنم و شما را مخیر می‌گذارم، و اگر بخواهید شما برآورد می‌کنید و مرا مخیر می‌گذارید.» یهودیان گفتند: «این همان عدل و قسط است که آسمان‌ها و زمین به آن برپاست.»[۱۱]
دورهٔ عمر
در دورهٔ عمر بن خطاب، به گفتهٔ یاقوت، در میان یهودیان خیبر فساد و تعرض به مسلمانان آشکار شد؛ عمر آنان را به شام کوچاند و خیبر را میان مسلمانانی که در آن سهم داشتند تقسیم کرد و برای همسران پیامبر (ص) نیز سهمی قرار داد.[۱۲] به گزارش یاقوت، عمر این کار را به سبب حدیثی کرد که از پیامبر (ص) شنیده بود: «لا یجتمع دینان في جزیرة العرب»؛ «دو دین در جزیرة العرب با هم گرد نمی‌آیند.»[۱۳]
ارزیابی
خیبر در تاریخ صدر اسلام، هم به سبب موقعیت اقتصادی و نخلستان‌هایش و هم به سبب رویدادهای سیاسی و نظامی آن اهمیت داشت. فتح خیبر، قدرت یهود را در حجاز تضعیف کرد و زمین‌های آن به مسلمانان رسید.[۱۴] قرارداد نصف محصول و برآورد عادلانهٔ عبدالله بن رواحه، نمونه‌ای از شیوهٔ تعامل پیامبر (ص) با اهل کتاب در آن دوره است.[۱۵]
پانویس
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۲۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۱۰.
منابع
- یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲ و ۳.
