نفس اماره
«نفْس اَمّاره»، اصطلاحی اخلاقی است که به «نفْس» انسان در حالتی گفته میشود که او را به بدی و هوس فرمان میدهد. این تعبیر قرآنی از آیهٔ ۵۳ سوره یوسف گرفته شده است: «...إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ...»؛ «همانا نفس به بدی فرمان میدهد.»[۱] در اخلاق اسلامی، «نفس امّاره» در برابر «نفس لوّامه»[۲] و «نفس مطمئنّه»[۳] قرار میگیرد و مهار آن از مراحل اصلی سیر و سلوک دانسته شده است.[۴]
مفهومشناسی
«نفْس» در قرآن و اخلاق اسلامی، گاه به معنای جان و حقیقت انسان است و گاه به معنای مجموعهٔ تمایلات و گرایشهای درونی. «امّاره» صیغه مبالغه از مادهٔ «امر» به معنای بسیار فرماندهنده است؛ بنابراین «نفس امّاره» نفسی است که پیوسته انسان را به پیروی از شهوات و خواستههای نفسانی فرا میخواند.[۵]
نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواهای نفسانی گرایش دارد و همین گرایش، او را «امّاره به سوء» میکند.[۶]
«نفس امّاره» در قرآن، توصیفی از طبیعت انسان است، نه داوری قطعی دربارهٔ او. قرآن در همان حال که سرکشی نفس را یادآوری میکند، راه رهایی و تزکیه را نیز نشان میدهد و رستگاری را به کسانی وعده میدهد که نفس خود را از هوس بازمیدارند.[۷]
مفهوم «نفس امّاره» در اخلاق و عرفان اسلامی، بنیاد بحث از هوای نفس و مراحل سیر و سلوک شده است.[۸]
نفس اماره در قرآن
در آیهٔ ۵۳ سورهٔ یوسف، ضمن داستان حضرت یوسف (ع) و زلیخا، سخن از آن است که انسان نمیتواند خود را بهطور مطلق تبرئه کند: «وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»؛ «و من خود را تبرئه نمیکنم؛ همانا نفس به بدی فرمان میدهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند؛ همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»[۹]
برخی مفسران، این سخن را از زبان زلیخا دانستهاند و برخی آن را ادامهٔ سخن یوسف (ع) یا سخنی عام دربارهٔ طبیعت انسان شمردهاند؛ در هر حال، این آیه طبیعت سرکش نفس را توصیف میکند.[۱۰]
علامه طباطبایی در توضیح این آیه مینویسد که نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواها گرایش دارد و همین گرایش، او را «اماره به سوء» میکند؛ از این رو انسان بدون یاری خداوند و پرهیزگاری، از شرّ آن در امان نیست.[۶]
راه مهار نفس اماره
قرآن در سوره نازعات، راه رهایی از سلطهٔ «نفس امّاره» را تقوا و بازداشتن نفس از هوس میداند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.»[۱۱] و در سوره شمس، رستگاری را به تزکیهٔ نفس و ناکامی را به آلوده کردن آن پیوند میدهد: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»؛ «بهیقین کسی که نفس را پاک کرد رستگار شد و کسی که آن را آلوده کرد ناکام ماند.»[۱۲]
در سنت اخلاق اسلامی، جهاد اکبر، همان نبرد با نفس امّاره دانسته شده و تقوا و یاد خدا از مهمترین ابزارهای آن شمرده میشود.[۱۳]
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیۀ ۲۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ و سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۸۴ و ۱۹۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، بیتا؛ ج۱۱.



