فتوح البلدان (کتاب)
فتوح البلدان (به معنای «گشودن سرزمین‌ها») کتابی تاریخی و جغرافیایی دربارهٔ فتوحات مسلمانان، نوشتهٔ احمد بن یحیی بلاذری (درگذشت ۲۷۹ق)، تاریخ‌نگار و نسب‌شناس بغدادی است. این کتاب فتوحات را بر پایهٔ منطقه، نه بر پایهٔ سال‌شمار، سامان داده و با هجرت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به مدینه آغاز می‌شود.[۱] ارزش اصلی آن در ثبت متن پیمان‌های صلح، مبلغ جزیه و خراج و گزارش‌های اداری و جغرافیایی است که در تواریخ عمومی کمتر دیده می‌شود.[۲] محققان چاپ دار الهلال آن را «از جامع‌ترین و درست‌ترین کتاب‌های فتوح» دانسته‌اند.[۳] به گزارش همان مقدمه، کتاب چکیده‌ای از اثری بزرگ‌تر است که مؤلف آن را به پایان نبرد.[۴]
| نویسنده | احمد بن یحیی بلاذری |
| موضوع | تاریخ فتوحات اسلامی، جغرافیای تاریخی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| محقق | لجنة تحقیق التراث فی دار و مکتبة الهلال |
| {{{عنوان افزوده2}}} | {{{افزوده2}}} |
|
| |
محتویات
نام و مؤلف
نویسندهٔ کتاب، احمد بن یحیی بن جابر بن داود بلاذری، با کنیهٔ ابوالحسن است.[۵] او در اواخر سدهٔ دوم هجری زاده شد و در بغداد پرورش یافت.[۶] به گزارش مقدمهٔ چاپ دار الهلال، او به دستگاه خلافت عباسی نزدیک بود و از کمک‌های مادی و معنوی متوکل و مستعین برخوردار می‌شد.[۷] آقابزرگ تهرانی نیز در الذریعة او را «ندیم متوکل عباسی» و دارندهٔ «فتوح البلدان» خوانده است.[۸]
از استادان او هشام بن عمار، عفان بن مسلم و علی بن مدینی را نام برده‌اند. از شاگردان و راویان او ابن ندیم، نویسندهٔ «الفهرست»، و جعفر بن قدامه، نویسندهٔ «الخراج»، شناخته‌شده‌اند.[۹] بلاذری دو اثر نزدیک به هم داشت: «کتاب البلدان الکبیر» که ناتمام ماند، و «فتوح البلدان» یا «کتاب البلدان الصغیر» که همین کتاب است.[۱۰] او در ۲۷۹ق درگذشت.[۱۱]
روش و ساختار
بلاذری در نخستین سند کتاب، روش خود را چنین بیان می‌کند: «أَخْبَرَنِي جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ وَالسِّيرَةِ وَفُتُوحِ الْبُلْدَانِ، سُقْتُ حَدِيثَهُمْ وَاخْتَصَرْتُهُ وَرَدَدْتُ مِنْ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ»؛ یعنی گروهی از عالمان حدیث و سیره و فتوح به من خبر دادند، سخن آنان را آوردم، کوتاه کردم و بخشی را با بخش دیگر مقابله کردم.[۱۲] روایت‌ها بیشتر با «حدثنی» و «أخبرنی» و زنجیرهٔ سند می‌آید و مؤلف در کنار هر شهر، نام عاملان و والیان و شرایط صلح را یاد می‌کند.[۱۳]
ترتیب کتاب جغرافیایی است: هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسجد قباء، سپس نبردهای رده، آن‌گاه شام، جزیره، ارمنیه، مصر و مغرب، اندلس، عراق، فارس و کرمان، سیستان و کابل، خراسان و سند.[۱۴] پس از این بخش‌ها، چهار فصل اداری می‌آید: احکام خراج، عطا، خاتم و نقود.[۱۵] این چینش، کتاب را به فهرستی از شهرها و سرزمین‌ها نزدیک کرده است.
محتوا و ارزش تاریخی
نمونهٔ ارزش سندی کتاب، پیمان بعلبک است که متن آن به‌طور کامل آمده است: «هَذَا كِتَابُ أَمَانٍ لِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ وَأَهْلِ بَعَلْبَكَّ»؛ یعنی «این نوشته‌ای است برای امان‌دادن به فلان بن فلان و مردم بعلبک».[۱۶] در این پیمان، امنیت جان و مال و کلیساها و خانه‌ها، اجازهٔ چراندن دام‌ها تا پانزده میل، کوچ رومیان پس از گذشت ربیع و جمادی‌الاولی و پرداخت جزیه و خراج بر جای‌ماندگان شرط شده است.[۱۷] به همین شیوه، در فتح بیت المقدس، مردم ایلیاء از ابوعبیده امان خواستند و او صلح‌نامهٔ آنان را نوشت و اجرا کرد.[۱۸]
فصل‌های اداری کتاب نیز از منابع تاریخ اداری به شمار می‌رود. در فصل «فی أحکام أرض الخراج» اختلاف فقیهان دربارهٔ گرد آمدن خراج و زکات، زمین‌های بایر و چگونگی اخذ خراج از زمین‌های آبادان نقل شده است.[۱۹] سپس سرگذشت دیوان عطا در خلافت عمر بن خطاب، سکه‌ها و مهر خلیفه می‌آید.[۲۰] به گزارش مقدمه، بلاذری در وصف شهرهای کهن که آثارشان از میان رفته، اطلاعاتی آورده که در کتاب دیگری یافت نمی‌شود.[۲۱]
جایگاه و ارجاع دانشمندان
دیخویه، خاورشناس و ویراستار چاپ لیدن، در ستایش کتاب نوشته است که بلاذری در آن حقایق تاریخی را آورد، بی‌آن‌که خلیفهٔ وقت را به خشم آورد.[۲۲] یاقوت حموی در معجم البلدان چند بار از او با تعبیر «قال البلاذري في كتاب الفتوح» نقل می‌کند؛ نشانهٔ آن که جغرافی‌نویسان پس از او بر کتاب تکیه داشته‌اند.[۲۳] یاقوت در «إرشاد الأریب» او را «عَالِمًا فَاضِلًا، شَاعِرًا، رَاوِيَةً، نَسَّابَةً مُتْقِنًا» خوانده است؛ یعنی دانشمندی فاضل، شاعر، راوی اخبار و نسب‌شناسی استوار.[۲۴]
در منابع شیعه نیز از بلاذری نقل شده است. سید محسن امین در أعیان الشیعة، در فهرست کشته‌شدگان بدر، گزارش بلاذری را در کنار روایت واقدی آورده است.[۲۵] در این‌گونه ارجاع‌های کوتاه، نام کتاب نیامده است؛ در پانویس بحار الأنوار نیز ذیل یکی از ارجاع‌ها به «تاریخ بلاذری»، نشانی «أنساب الأشراف» آمده است.[۲۶]
نسخه‌ها و چاپ‌ها
به گزارش مقدمهٔ چاپ دار الهلال، کتاب چند بار چاپ شده است؛ از جمله چاپ لیدن در ۱۸۷۰م به کوشش خاورشناس دیخویه و چاپ مصر در ۱۹۰۱م.[۲۷] چاپی که در این مقاله به آن ارجاع شده، از دار و مکتبة الهلال در بیروت و در یک جلد است و تحقیق آن را «لجنة تحقیق التراث فی دار و مکتبة الهلال» انجام داده است.[۲۸] مقدمهٔ این چاپ، در بحث کتاب‌شناسی، به چاپ‌های پیشین بسنده کرده و نسخه‌های خطی کتاب را معرفی نکرده است؛ از این‌رو آگاهی‌های نسخه‌شناختی در آن محدود است.[۲۹]
پانویس
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ص۱۳.
- ↑ همان، ص۱۳۲ و ۴۲۹.
- ↑ همان، مقدمه، ص۴.
- ↑ همان، مقدمه، ص۸.
- ↑ همان، مقدمه، ص۴ و ۶.
- ↑ همان، مقدمه، ص۶.
- ↑ همان، مقدمه، ص۶ و ۹.
- ↑ طهرانی، الذریعة، ج۱۶، ص۳۷۳.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، مقدمه، ص۶–۷.
- ↑ همان، مقدمه، ص۴ و ۸.
- ↑ همان، مقدمه، ص۱۲.
- ↑ همان، ص۱۳.
- ↑ همان، ص۱۱۱ و ۱۳۲.
- ↑ همان، ص۱۳، ۱۰۱، ۱۱۱، ۱۹۳، ۲۱۰، ۲۲۸، ۲۳۸، ۳۷۴، ۳۸۱، ۳۹۰ و ۴۱۶.
- ↑ همان، ص۴۲۹–۴۴۷.
- ↑ همان، ص۱۳۲.
- ↑ همان، ص۱۳۲.
- ↑ همان، ص۱۴۰.
- ↑ همان، ص۴۲۹–۴۳۰.
- ↑ همان، ص۴۳۱، ۴۴۳ و ۴۴۷.
- ↑ همان، مقدمه، ص۹.
- ↑ همان، مقدمه، ص۸.
- ↑ یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۱۰۳.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، مقدمه، ص۸.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۳۸۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۸، ص۳۸۹، پانویس ۲.
- ↑ همان، مقدمه، ص۴.
- ↑ همان، ص۱۲.
- ↑ همان، مقدمه، ص۴.
منابع
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبة الهلال، تحقیق لجنة تحقیق التراث فی دار و مکتبة الهلال، بی‌تا.
- طهرانی، آقابزرگ؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا، ج۱۶.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا، ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۲۸.
- یاقوت حموی؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، بی‌تا، ج۱.
