نصر بن مزاحم
| نصر بن مزاحم | |
| نام کامل | نصر بن مزاحم منقری عطار |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | کوفه |
| وفات | نامعلوم (سدهٔ سوم هجری) |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار |
کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب النهروان، کتاب الغارات، کتاب المناقب، کتاب مقتل الحسین، کتاب أخبار محمد بن إبراهیم |
| شناخته‌شده برای |
از تاریخ‌نگاران و راویان شیعهٔ کوفه و نویسندهٔ وقعة صفین و الغارات |
نصر بن مزاحم، از تاریخ‌نگاران و راویان شیعه در کوفه بود که بیشتر با کتاب وقعة صفین شناخته می‌شود. نجاشی او را «مستقیم‌الطریقة» و «صالح‌الامر» وصف کرده، اما افزوده است که از راویان ضعیف نیز روایت می‌کند.[۱] آثار او از منابع کهن جنگ صفین، جنگ جمل و نهروان شمرده می‌شود.[۲]
محتویات
نام و نسب
نجاشی او را «نصر بن مزاحم المنقری العطار، ابوالفضل، کوفی» خوانده است.[۳] نسبت «منقری» او را به بنی‌منقر، از تیره‌های عرب، و «عطار» به شغل عطرفروشی یا عطاری او پیوند می‌دهد.[۴] از تاریخ تولد و وفات او در این منابع گزارشی نیامده است.
جایگاه رجالی
نجاشی او را چنین وصف می‌کند: «كَانَ مُسْتَقِيمَ الطَّرِيقَةِ، صَالِحَ الْأَمْرِ، غَيْرَ أَنَّهُ يَرْوِي عَنِ الضُّعَفَاءِ»؛ «راهش درست و کارش شایسته بود، جز اینکه از ضعیفان روایت می‌کرد.»[۵] این وصف، او را راوی‌ای میانه‌حال نشان می‌دهد: نه دروغگو و نه کاملاً بی‌عیب، بلکه کسی که در انتخاب مشایخ خود سخت‌گیر نبوده است. نجاشی هیچ اتهام دروغ‌گویی به او نسبت نداده و تنها ضعف برخی مشایخ او را یادآور شده است.
از همین رو، ارزش تاریخی کتاب‌های او بیشتر به گردآوری گزارش‌های کهن وابسته است، نه به اعتبار همهٔ راویان آن گزارش‌ها.[۶]
آثار
نجاشی کتاب‌های او را چنین برمی‌شمارد: کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب النهروان، کتاب الغارات، کتاب المناقب، کتاب مقتل الحسین (ع) و کتاب اخبار محمد بن ابراهیم و ابی‌السرایا.[۷] این هفت کتاب، گسترهٔ موضوعی آثار او را نشان می‌دهد: از جنگ‌های امام علی علیه السلام تا جنبش‌های علوی و مقتل حسین (ع). نجاشی سند خود به این کتاب‌ها را از دو راه — یکی از طریق احمد بن محمد بن سعید و دیگری از طریق قمیان — آورده است.[۸]
کتاب صفین او از مهم‌ترین منابع کهن دربارهٔ جنگ صفین است و کتاب الغارات به غارت‌های عاملان معاویه در مناطق تحت نفوذ امام علی علیه السلام می‌پردازد.[۹]
زمینهٔ تاریخی
نصر بن مزاحم در کوفهٔ سدهٔ دوم هجری می‌زیست؛ شهری که کانون روایت‌های علوی و تاریخ‌نگاری شیعه بود.[۱۰] توجه او به جنگ‌های امام علی علیه السلام و نیز کتابی که دربارهٔ اخبار محمد بن ابراهیم و ابی‌السرایا نوشت، نشان می‌دهد که او در پی ثبت تاریخ تشیع و جنبش‌های علوی در برابر عباسیان بوده است.[۱۱]
روش و ارزش تاریخی
نصر بن مزاحم در کتاب‌های خود، گزارش‌ها را با سند نقل می‌کند و از این جهت، اثرش به سنت محدثان نزدیک است.[۱۲] با این حال، چون در شمار مشایخ او راویان ضعیف نیز دیده می‌شوند، پژوهشگران در استفاده از گزارش‌های او احتیاط می‌کنند و آن را با منابع دیگر می‌سنجند.[۱۳]
اهمیت او در این است که کتاب‌هایش در شمار منابع کهن تاریخ صدر اسلام‌اند و پژوهشگران برای بازسازی رویدادهای صفین، نهروان و غارات به آن‌ها ارجاع می‌دهند.[۱۴][۱۵]
ارزیابی
نصر بن مزاحم از چهره‌های مهم تاریخ‌نگاری شیعه در سدهٔ دوم و سوم هجری است که با گردآوری گزارش‌های کهن، میراث تاریخی مهمی بر جای گذاشت.[۱۶] داوری نجاشی دربارهٔ او — درست‌روش بودن همراه با روایت از ضعفا — چارچوبی برای ارزیابی آثار او فراهم می‌کند: کتاب‌هایش منبع ارزشمند گزارش‌های کهن‌اند، اما هر گزارش او باید با منابع دیگر مقابله شود.[۱۷]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۷-۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۷-۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۷-۴۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۲۸.
منابع
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ص۴۲۷-۴۲۸.
