نفس اماره

نفس اماره، اصطلاحی قرآنی و اخلاقی است که به نفس انسان در حالتی گفته می‌شود که او را به بدی و هوس فرمان می‌دهد. این تعبیر از آیهٔ ۵۳ سوره یوسف گرفته شده است: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد.» در اخلاق اسلامی، «نفس اماره» در برابر «نفس لوامه» و «نفس مطمئنه» قرار می‌گیرد و مهار آن از وظایف اصلی سالک دانسته شده است.

واژه و مفهوم

«نفس» در قرآن و اخلاق اسلامی، گاه به معنای جان و حقیقت انسان است و گاه به معنای مجموعهٔ تمایلات و گرایش‌های درونی. «اماره» از مادهٔ «امر» به معنای بسیار فرمان‌دهنده است؛ بنابراین «نفس اماره» نفسی است که پیوسته انسان را به پیروی از شهوات و خواسته‌های نفسانی فرا می‌خواند.

علامه طباطبایی در توضیح این آیه می‌نویسد که نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواها گرایش دارد و همین گرایش، او را «اماره به سوء» می‌کند؛ از این رو انسان بدون یاری خداوند و پرهیزگاری، از شرّ آن در امان نیست.

نفس اماره در قرآن

آیهٔ ۵۳ سورهٔ یوسف، در ادامهٔ داستان یوسف (ع) و زلیخا آمده است. در این آیه، سخن از آن است که انسان نمی‌تواند خود را به‌طور مطلق تبرئه کند: «وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»؛ «و من خود را تبرئه نمی‌کنم؛ همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند؛ همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»

برخی مفسران این سخن را از زبان زلیخا دانسته‌اند و برخی آن را ادامهٔ سخن یوسف (ع) یا سخنی عام دربارهٔ طبیعت انسان شمرده‌اند؛ در هر حال، آیه طبیعت سرکش نفس را توصیف می‌کند.

مراتب نفس

قرآن در آیاتی چند، اوصاف گوناگونی برای نفس آورده است:

• نفس اماره: نفسی که به بدی فرمان می‌دهد.
• نفس لوامه: نفسی که انسان را سرزنش می‌کند؛ قرآن در سوره قیامت به آن سوگند یاد می‌کند: «وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ»؛ «و سوگند به نفس سرزنش‌گر.»
• نفس مطمئنه: نفسی که آرام گرفته و به رضای خدا خشنود است؛ قرآن در سوره فجر می‌فرماید: «يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً»؛ «ای نفس آرامش‌یافته، به سوی پروردگارت بازگرد، خشنود و پسندیده.»

این سه تعبیر، سه حالت نفس را نشان می‌دهد: حالتی که انسان اسیر هوس است، حالتی که وجدان او را سرزنش می‌کند، و حالتی که به آرامش و رضای الهی می‌رسد.

راه مهار نفس

قرآن در سوره نازعات راه رهایی از سلطهٔ نفس اماره را تقوا و بازداشتن نفس از هوس می‌داند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.» و در سوره شمس رستگاری را به تزکیهٔ نفس و ناکامی را به آلوده کردن آن پیوند می‌دهد: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»؛ «به‌یقین کسی که نفس را پاک کرد رستگار شد و کسی که آن را آلوده کرد ناکام ماند.»

در سنت اخلاقی اسلامی، جهاد اکبر، همان نبرد با نفس اماره دانسته شده و تقوا و یاد خدا از مهم‌ترین ابزارهای آن شمرده می‌شود.

ارزیابی

«نفس اماره» در قرآن، توصیفی از طبیعت انسان است، نه داوری قطعی دربارهٔ او. قرآن در همان حال که سرکشی نفس را یادآوری می‌کند، راه رهایی و تزکیه را نیز نشان می‌دهد و رستگاری را به کسانی وعده می‌دهد که نفس خود را از هوس بازمی‌دارند. این مفهوم در اخلاق و عرفان اسلامی، بنیاد بحث از هوای نفس و مراحل سلوک شده است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۱.