ذوی القربی
ذوی القربی ترکیبی قرآنی به معنای «خویشاوندان نزدیک» است که از «ذو» به معنای صاحب و «قُربی» به معنای نزدیکی و قرابت ساخته شده است. قرآن این مفهوم را در سه زمینهٔ متفاوت به کار برده است: پاداش رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که در آیهٔ ۲۳ سوره شوری «مودت خویشاوندان» خوانده شده، سهم خویشاوندان از خمس در آیهٔ ۴۱ سوره انفال، و سهم آنان از فیء در آیهٔ ۷ سوره حشر. تعیین مصداق این عنوان در هر دو زمینهٔ اخیر میان مذاهب اسلامی اختلافی است: امامیه آن را در آیهٔ مودت بر اهل بیت علیهم‌السلام و در باب خمس بر بنی هاشم تطبیق می‌دهند، در حالی که شماری از مفسران و فقیهان اهل سنت دامنهٔ آن را به خویشاوندی پیامبر با قریش یا به خاندان عبدالمطلب گسترش داده‌اند.[۱]
محتویات
معنای ذوی القربی
«قُربی» بر وزن «فُعلی» از ریشهٔ «قرب» و در معنای نزدیکی است و در قرآن بر قرابت و خویشاوندی نیز اطلاق می‌شود. «ذو» در عربی به معنای صاحب است و در ترکیب با اسم، حالت‌های «ذا» و «ذی» و «ذوی» می‌گیرد. از این‌رو در قرآن گاه «ذَا الْقُرْبَىٰ» «خویشاوند» و گاه «ذِی الْقُرْبَىٰ» «خویشاوند» آمده و فقیهان همین ترکیب را در صورت جمع، «ذوی القربی» خوانده‌اند.[۲]
کاربرد قرآنی این ترکیب به احکام مالی محدود نمی‌ماند. در آیهٔ ۲۶ سوره اسراء آمده است: «وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»؛ «و حق خویشاوند را بپرداز». همچنین در آیهٔ ۹۰ سوره نحل: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ»؛ «همانا خدا به عدل و نیکی و بخشیدن [حق] خویشاوند فرمان می‌دهد». مفسران این «حق» را شامل صلهٔ رحم و یاری مالی خویشاوندان دانسته‌اند.[۳]
آیهٔ مودت
شناخته‌شده‌ترین کاربرد این عنوان در آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری است: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»؛ «بگو: بر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی دربارهٔ خویشاوندان». این آیه در سیاق آیاتی آمده که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را از طلب پاداش از مردم بازمی‌دارند.[۴]
برای این آیه شأن نزولی نیز گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که در منابع تفسیری و حدیثی آمده، چون آیه نازل شد، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسیدند خویشاوندانی که دوستی آنان واجب شده چه کسانی‌اند و او امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را نام برد. این گزارش در منابع اهل سنت نیز با سندهای متعدد آمده، هرچند برخی مفسران آن را نپذیرفته‌اند.[۵]
مضمون آیه با آیه‌ای دیگر سازگار است که در آن پاداش رسالت به خود مردم بازگردانده شده است: «قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ»؛ «بگو: هر پاداشی که از شما خواستم، آن برای خود شماست» (سوره سبأ، ۴۷). بر این پایه، مودت خویشاوندان پاداشی نیست که به پیامبر برسد، بلکه راهی برای هدایت و نزدیکی خود مؤمنان به خداست. مفسران شیعه این استدلال را برای نشان دادن پیوند آیه با جایگاه اهل بیت علیهم‌السلام به کار برده‌اند.[۶]
مصادیق ذوی القربی
مفسران شیعه «قربی» را در آیهٔ مودت بر اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تطبیق کرده‌اند و در روایات شیعه، مصداق آن امام علی علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و دو فرزندشان شمرده شده است. طبری نیز گزارشی آورده است که بر پایهٔ آن، امام سجاد علیه‌السلام در دمشق و در پاسخ به پرسشی دربارهٔ این آیه، همان خاندان را مراد آیه دانست.[۷]
در برابر، مفسران اهل سنت چند دیدگاه دارند. شماری «قربی» را به خویشاوندی پیامبر با قریش بازگردانده‌اند و آیه را درخواست دوستی با خویشان پیامبر خوانده‌اند؛ طبری نیز همین تفسیر را ترجیح داده است. شماری دیگر «قربی» را به معنای «قربت» (نزدیکی) گرفته‌اند و آیه را بر دوستی در راه نزدیکی به خدا حمل کرده‌اند. در فقه نیز شافعیان «ذوی القربی» را بنی هاشم و بنی مطلب می‌دانند، برخی همهٔ فرزندان عبدالمطلب را در آن داخل می‌کنند و برخی دامنه را تا همهٔ قریش گسترده‌اند. مستند شافعیان روایتی است که بخاری در کتاب فرض الخمس آورده و بر پایهٔ آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سهم خویشاوندان را به بنی هاشم و بنی مطلب داد.[۸]
سهم ذوی القربی در خمس
آیهٔ ۴۱ سورهٔ انفال حکم خمس غنیمت را بیان می‌کند: «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»؛ «و بدانید هر غنیمتی که به دست آوردید، یک‌پنجم آن برای خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است».[۹]
فقیهان امامیه «ذوی القربی» را در این آیه بر بنی هاشم تطبیق می‌کنند و خمس را به شش سهم تقسیم می‌کنند. سه سهم نخست، یعنی سهم خدا و پیامبر و خویشاوندان، در اختیار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و پس از او امام است و سه سهم دیگر به یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان از بنی هاشم اختصاص دارد. مستند این تقسیم، افزون بر روایات، این است که زکات بر بنی هاشم حرام شمرده شده و خمس جای آن است. شماری از فقیهان اهل سنت نیز سهم خویشاوندان را پذیرفته‌اند، اما در مصرف آن اختلاف دارند: بعضی آن را به بنی هاشم و بنی مطلب محدود می‌کنند و بعضی مصرف آن را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار می‌کنند.[۱۰]
ذوی القربی در فیء
آیهٔ ۷ سورهٔ حشر همین شش مورد را برای فیء یاد می‌کند: «مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»؛ «آنچه خدا از [اموال] اهل شهرها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است». فیء اموالی است که بدون جنگ از دشمن به دست مسلمانان می‌افتد و در فقه از غنیمت جدا شمرده می‌شود.[۱۱]
فقیهان امامیه فیء و انفال را از اموال امام شمرده و تصرف در آن‌ها را به اذن امام وابسته دانسته‌اند. در برابر، شماری از فقیهان اهل سنت مصرف فیء را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار کرده‌اند.[۱۲]
پیوند با آیهٔ تطهیر
مفسران شیعه آیهٔ مودت را با آیهٔ تطهیر و حدیث کسا می‌خوانند. در آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب آمده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت [خانوادهٔ پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند». در حدیث کسا، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله این آیه را دربارهٔ امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و حسنین علیهماالسلام خواند و فرمود: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي»؛ «خدایا اینان اهل بیت من‌اند».[۱۳]
بر این پایه، خویشاوندانی که مودتشان در آیهٔ شوری خواسته شده، همان اهل بیتی هستند که به باور شیعه آیه تطهیر بر پاکی و عصمت آنان دلالت دارد. این پیوند تفسیری بر روایات یادشده استوار است، هرچند بخشی از مفسران اهل سنت آن را نپذیرفته‌اند.[۱۴]
پانویس
- ↑ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «قرب»؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۶؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عبدالله بن عباس؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ الشوری.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ سبأ.
- ↑ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.
- ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد؛ بخاری، صحیح، کتاب فرض الخمس.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الخمس؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الخمس، أبواب قسمة الخمس؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الزکاة، أبواب المستحقین للزکاة؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد.
- ↑ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.
منابع
- ابن قدامه، عبدالله بن احمد؛ المغنی، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قرآن کریم.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بی‌تا.
