حفصه دختر عمر بن خطاب

حفصه دختر عمر بن خطاب
نام کامل	حفصة بنت عمر بن الخطاب
زادروز	نامعلوم
زادگاه	مکه
وفات	۴۱ یا ۴۵ق، مدینه
مدفن	مدینه
آثار
شناخته‌شده برای	از همسران پیامبر (ص) و از بانوان صدر اسلام

حفصه دختر عمر بن خطاب، از همسران پیامبر (ص) بود. او پیش از ازدواج با پیامبر (ص) همسر خنیس بن حذافه سهمی بود و پس از مرگ او، در سال سوم هجری به همسری پیامبر (ص) درآمد. حفصه از مهاجران بود و در منابع، به عبادت و روزه‌داری وصف شده است.

نام و نسب

حفصه دختر عمر بن خطاب و زینب دختر مظعون بود و خواهر تنی عبدالله بن عمر شمرده می‌شد. او از مهاجران بود و پیش از پیامبر (ص)، همسر خنیس بن حذافه بن قیس سهمی بود. پس از مرگ خنیس، عمر او را به ابوبکر و سپس به عثمان پیشنهاد کرد و هر دو نپذیرفتند؛ سپس پیامبر (ص) او را خواستگاری کرد و به همسری گرفت. به گفتهٔ بیشتر منابع، ازدواج در سال سوم هجری بود.

طلاق و بازگشت

بر پایهٔ گزارش ابن عبدالبر، پیامبر (ص) حفصه را یک بار طلاق داد و سپس به او رجوع کرد. علت رجوع، فرمان جبرئیل بود که به پیامبر (ص) گفت: «رَاجِعْ حَفْصَةَ، فَإِنَّهَا قَوَّامَةٌ صَوَّامَةٌ، وَ إِنَّهَا زَوْجَتُكَ فِي الْجَنَّةِ»؛ «حفصه را بازگردان، زیرا او بسیار به پا خیزنده [برای نماز] و بسیار روزه‌دار است و او همسر تو در بهشت است.» در روایتی دیگر، چون خبر طلاق به عمر رسید، بر سر خود خاک ریخت و گفت: «خدا پس از این به عمر و دخترش اعتنایی نمی‌کند»؛ سپس جبرئیل فرمان بازگرداندن حفصه را آورد.

ماجرای سرّ و آیات تحریم

قرآن در آیهٔ سوم سوره تحریم از ماجرایی یاد می‌کند که در آن پیامبر (ص) سخنی را به یکی از همسرانش در نهان گفت و او آن را به دیگری خبر داد: «وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَىٰ بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَن بَعْضٍ»؛ «و [یاد کن] هنگامی را که پیامبر به یکی از همسرانش سخنی را در نهان گفت؛ پس چون او آن را [به دیگری] خبر داد و خدا پیامبر را بر آن آگاه کرد، بخشی از آن را [به او] گفت و از بخشی اعراض کرد.»

مفسران، دو زن مورد خطاب در آیهٔ بعد را عایشه و حفصه دانسته‌اند و آورده‌اند که آیهٔ پنجم همین سوره، آنان را به توبه و اصلاح فراخوانده است. قرآن در این آیه می‌فرماید: «عَسَىٰ رَبُّهُ إِن طَلَّقَكُنَّ أَن يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِّنكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُّؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا»؛ «چه بسا پروردگارش اگر شما را طلاق دهد، همسرانی بهتر از شما به او بدهد: مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌کار، عبادت‌کننده، روزه‌دار، بیوه و باکره.» این آیات، هشداری به همسران پیامبر (ص) است، نه داوری دربارهٔ ایمان آنان.

روایت و وصیت

حفصه از پیامبر (ص) روایت کرده و در منابع حدیثی از او نقل شده است. عمر در وصیت خود، اجرای آن را به حفصه سپرد و حفصه نیز آن را به عبدالله بن عمر واگذاشت؛ او صدقه‌ای داد و مالی را در «غابه» وقف کرد.

وفات

دربارهٔ سال وفات حفصه اختلاف است. ابن عبدالبر می‌نویسد که او در جمادی‌الاول سال ۴۱ق درگذشت؛ برخی سال ۴۵ق و برخی ۲۷ق را گفته‌اند.

ارزیابی

حفصه در منابع، هم به عنوان یکی از همسران پیامبر (ص) و راوی حدیث، و هم به سبب ماجرای سرّ و آیات تحریم شناخته می‌شود. گزارش طلاق و بازگشت او، در منابع اهل سنت نشانهٔ جایگاه او نزد پیامبر (ص) دانسته شده است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ تحریم.