القانون فی الطب (کتاب)

کتاب «القانون فی الطِبّ» تألیف شیخ الرئیس ابن سینا در موضوع طب‌ّ مِزاجى و طبيعى به زبان عربی است که سالیان متوالی در بزرگ‌ترین مراکز علمی و پزشکی جهان تدریس شده است. اين اثر، پس از تأليف، مورد توجه پزشکان و محققان بسيارى قرار گرفت كه ترجمه، شرح و تحشيه‌هاى گوناگون، مؤيد اين مدعا است.

مؤلف

ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا (۳۷۰- ۴۲۸ق /۹۸۰- ۱۰۳۷م)، بزرگ‌ترین فیلسوف مشایی و پزشک نامدار ایران در جهان اسلام است. اثر مشهور او در فلسفه کتاب «شفا» و در طب کتاب «قانون» است. ابن سینا در راه کسب علم و دانش سفرهای فراوان کرد از جمله، گرگانج، گرگان، ری، اصفهان، همدان. او در نخستین جمعۀ ماه رمضان سال ۴۲۸ هجری (ژوئن ۱۰۳۷)، در ۵۸ سالگى درگذشت و در همدان به خاک سپرده شد.

ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا، مشهور به ابوعلیِ سینا، ابن سینا، پورسینا و شیخ الرئیس (زادهٔ ۳۵۹ ه‍.ش در بخارا – درگذشتهٔ ۲ تیر ۴۱۶ در همدان، ۹۸۰–۱۰۳۷ میلادی همه‌چیزدان، پزشک، ریاضی‌دان، منجم، فیزیک‌دان، شیمی‌دان، روان‌شناس، جغرافی‌دان، زمین‌شناس، شاعر، منطق دان و فیلسوف ایرانی و از مشهورترین و تأثیرگذارترینِ فیلسوفان و دانشمندان ایران‌زمین است که به ویژه به دلیل آثارش در زمینه فلسفه ارسطویی و پزشکی اهمیت دارد. وی نویسنده کتاب شفا یک دانشنامه علمی و فلسفی جامع است و القانون فی الطب یکی از معروف‌ترین آثار تاریخ پزشکی است. وی ۴۵۰ کتاب در زمینه‌های گوناگون نوشته‌است که شمار زیادی از آن‌ها در مورد پزشکی و فلسفه است. جرج سارتن در کتاب تاریخ علم، وی را یکی از بزرگترین اندیشمندان و دانشمندان پزشکی می‌داند. همچنین وی او را مشهورترین دانشمند دیار ایران می‌داند که یکی از معروف‌ترین‌ها در همهٔ زمان‌ها و مکان‌ها و نژادها است. همچنین وی در زمرهٔ فیلسوفان بزرگ جهان قرار دارد. دانشنامهٔ فلسفهٔ دانشگاه تنسی ابن سینا را تأثیرگذارترین فیلسوف جهان پیش از دوران مدرن معرفی می‌کند. کتاب قانون ابن سینا در پزشکی به سال ۱۹۷۳ در شهر نیویورک ایالات متحده آمریکا تجدید چاپ گردیده‌است. آرامگاه بوعلی‌سینا در میدان بوعلی سینا در مرکز شهر همدان واقع شده‌است.

معرفی کتاب

یکی از بزرگترین کتاب های مرجع علم پزشکی در سراسر جهان در قرون وسطی کتاب قانون در طب یا به صورت خلاصه شده ی آن قانون است که اثر شیخ الرئیس ابوعلی سینا، دانشمند و فیسلوف بزرگ ایرانیست.

این اثر بزرگ که بالغ بر یک میلیون کلمه در خود جای داده، حاصل تجارب و آموخته های شخصی ابن سینا و همچنین دستاوردهای دانشمندان پیش از او نظیر بقراط و ارسطو و جالینوس می باشد.

کتاب قانون ابن سینا جایگاه استثنایی و بی‌نظیری در طب دوران تمدن اسلامی دارد؛ چنان‌که هنوز دانشگاه‌های طب یونانی (طب اسلامی) شبه قاره هند و پاکستان، از این کتاب به‌عنوان فصل الخطاب در طب نظری و عملی و مهم‌ترین مرجع، استفاده می‌نمایند.

کتاب قانون مهم‌ترین و ماندگارترین نگاشته طب سنتی است. قبل از نگارش کتاب قانون، کتاب‌های مهم و مفصل دیگری در عرصه طب سنتی به رشته تحریر درآمده که هر کدام، کتاب‌های باارزشی شمرده می‌شوند. کتاب الحاوی فی الطب، مشتمل بر تجربیات پزشک نامدار ایرانی، محمد بن زکریای رازی است و یا کتاب کامل الصناعة نگاشته‌ای کامل در حوزه طب نظری و طب عملی (بالینی) است؛ با این حال کتاب قانون ابن سینا، ناسخ بسیاری از این کتاب‌ها شمرده می‌شود، چرا که ترتیب و تدوین شگرف ابن سینا، در نگارش این اثر، دست یابی دانش پژوه را به مطالب پزشکی آسان تر می‌نماید.

علاوه بر این، به سبب خبرویت ابن سینا در زمینه علوم عقلی، وی توانسته بسیاری از مبانی فلسفی را با قواعد پزشکی تطبیق دهد و پزشکی را به صورت علمی برهانی، به مخاطبین این علم عرضه کند. البته از آن جا که ابن سینا به سبب اشتغالات فراوان، فرصت تجربه و آزمایش کمتری داشته است، مباحث بالینی این اثر و همچنین دواشناسی و داروسازی در آن، نسبت به بعضی دیگر از کتاب‌ها -از جمله تذکرة اولی الالباب داود انطاکی- کم اهمیت تر است.

ابن سینا، انگیزه اش را از تألیف این اثر، چنین بیان می‌کند: فقد التمس منی بعض خلص اخوانی و من یلزمنی اسعافه بما یسمح به و سعی ان اصنف فی الطب کتابا مشتملا علی قوانینه الکلیة و الجزئیة اشتمالا یجمع الی الشرح الاختصار و الی ایفاء الاکثر حقه من البیان الایجاز فاسعفته بذلک.[۱]

در مورد تاریخ نگارش این اثر هم مسلما نمی‌توان سال خاصی را معین کرد، چرا که اثری به این عظمت مطمئنا در طول سالیان دراز به رشته تحریر درآمده است و پس از تحریر اولیه هم مسلما مورد بازنگری مؤلف قرار گرفته است.

کتاب قانون، پس از نگارش، بسیار مورد توجه قرار گرفته و به همین سبب ترجمه‌ها و شرح‌های گوناگونی از آن در دست است. علاوه بر آن، این کتاب ارزشمند به مدت چند قرن در اروپا به عنوان یکی از متون دانشگاهی مطرح بود و از این رو ترجمه‌ها و شروح مختلفی از این کتاب در اروپا و به زبان‌های لاتین دیده می‌شود. همچنین کتاب قانون یکی از اولین کتاب‌هایی بوده که پس از اختراع صنعت چاپ به زیور طبع آراسته گردیده است. علاوه بر این تا روزگار ما بسیاری از طبیبان در نگارش مقالات و کتاب‌های پزشکی از این اثر بهره برده‌اند.

ترجمه قانون به زبان‌هاى مختلف از جمله كارهایى است كه پيرامون اين اثر انجام شده است. در اين ميان چندين ترجمه به زبان فارسى به چشم مى‌خورد؛ از جمله ترجمه‌هایى كه اخيراً از اين اثر صورت گرفته است، ترجمه فارسى به قلم آقاى عليرضا مسعودى است.

«قاموس القانون فی الطب»، اثر جمعی از نویسندگان، فرهنگی است عربی به انگلیسی در یک جلد، از لغات و اصطلاحات کتاب «قانون» ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا (۳۷۰-۴۲۸ق). این کتاب در حقیقت واژه‌نامه‌ای است مشتمل بر کلیه مصطلحات طبی و دارویی که در کتاب قانون بوعلی سینا مورد استفاده قرار گرفته است.

محتوای کتاب

ابن سینا، کتاب قانون را بر اساس پنج کتاب، تدوین نموده است:کتاب اول: مبانی و کلیات طب .کتاب دوم: داروهای ساده.کتاب سوم: بیماری‌های جزیی که در هر یک از اندام بدن از سر تا قدم رخ می‌دهد.کتاب چهارم: بیماری‌های عمومی که به عضوی خاص اختصاص ندارد، مانند تب .کتاب پنجم: قرابادین (داروهای ترکیبی). ابن سینا، خود، ساختار و شیوه تحریر این اثر را چنین بیان کرده است: و رایت ان اتکلم اولا فی الامور العامة الکلیة فی کلا قسمی الطب اعنی القسم النظری و القسم العملی ثم بعد ذلک اتکلم فی کلیات احکام قوی الادویة المفردة ثم فی جزئیاتها ثم بعد ذلک فی الامراض الواقعة بعضو عضو، فابتدئ اولا بتشریح ذلک العضو و منفعته و اما تشریح الاعضاء المفردة البسیطة فیکون قد سبق منی ذکره فی الکتاب الاول الکلی و کذلک منافعها. ... و اما الآن فانی اجمع هذا الکتاب و اقسمه الی کتب خمسة علی هذا المثال: الکتاب الاول: فی الامور الکلیة فی علم الطلب. الکتاب الثانی: فی الادویة المفردة.الکتاب الثالث: فی الامراض الجزئیة الواقعة باعضاء الانسان عضو عضو من الفرق الی القدم ظاهرها و باطنها. الکتاب الرابع: فی الامراض الجزئیة التی اذا وقعت لم تختص بعضو و فی الزینة. الکتاب الخامس: فی ترکیب الادویة و هو الاقراباذین. [۲] هر بخش از بخش‌های پنج گانه این اثر، خود، به اجزای کوچک تری تحت عنوان تعلیم، فصل و فن تقسیم می‌شود.

==

ساختار كتاب قانون در پنج بخش(به تعبير مؤلف، در پنج كتاب)، به رشته تحرير درآمده است:

كتاب اول: مبانى و كليات طب.

كتاب دوم: داروهاى ساده.

كتاب سوم: بيمارى‌هاى جزيى كه در هر يك از اندام بدن از سر تا قدم رخ مى‌دهد.

كتاب چهارم: بيمارى‌هاى عمومى كه اختصاص به عضوى خاص ندارد، مثل تب‌ها.

كتاب پنجم: داروهاى مركب(قرابادين).

==

۶ - منبع [ویرایش] نرم افزار حکیم بوعلی سینا، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

=

از نکات قابل توجه این کتاب دسته بندی و تعاریف دقیق و منظم ابن سینا از علوم دارو و طب است؛ به نحوی که اثر به پنج بخش یا کتاب تقسیم شده که کتاب نخست به تعاریف کلی طب، معرفی اندام و اعضای بدن، راه های حفظ تندرستی و درمان بیماری ها و مرگ و کتاب دوم به ادویه مفرده یا داروهای ساده که عمدتا گیاهی اند و تعداد آن ها به هشتصد قلم هم می رسد پرداخته است.

کتاب دوم به طور کلی بیشتر به علم داروشناسی و ویژگی ها و خاصیت آن ها پرداخته و از نکات مثبت آن، تهیه ی فهرستی از نام داروها برحسب حروف الفباست. کتاب سوم که خود به تنهایی سه جلد است امراض جزویه که اعضای بدن را درگیر می کنند و کتاب چهارم تب و امراض جزویه ای که مختص به عضو نمی باشند و عمومی اند را مورد بررسی قرار می دهد. ابن سینا در کتاب پنجم ادویه مرکبه و داروسازی و انواع پادرزهر را شرح می دهد که تعداد این داروهای ترکیبی به حدود ششصد و پنجاه عدد می رسد.

دوره ی هشت جلدی قانون، شامل پنج کتاب نام برده شده به همراه نمایه ی موضوعی قانون، با ترجمه عبدالرحمن شرفکندی (هه ژاژ) توسط انتشارات سروش منتشر شده است.

https://www.iranketab.ir/book/20975-the-canon-of-medicine معرفی کتاب قانون در طب بوعلی (8 جلدی)، پایگاه ایران کتاب.