حوزه علمیه نجف

حوزهٔ علمیهٔ نجف یا حوزهٔ نجف اشرف، از کهن‌ترین کانون‌های آموزش فقه و اصول شیعهٔ دوازده‌امامی است و در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ روحانیت شیعه شمرده می‌شود. این حوزه در نجف، در جوار حرم امام علی علیه‌السلام، شکل گرفت و از سدهٔ پنجم هجری تا امروز، یکی از مراکز فتوا و تربیت مجتهد بوده است. حوزهٔ نجف نهادی با سازمان و اساسنامهٔ واحد نیست، بلکه شبکهٔ به‌هم‌پیوسته‌ای از مدرسه‌ها، درس‌های عمومی و خصوصی، استادان، طلاب مهاجر و نهاد مرجعیت است که با وجوه شرعی و موقوفات اداره می‌شود. بر پایهٔ دیدگاه مشهور، با هجرت شیخ طوسی از بغداد به نجف در سال ۴۴۸ق، این شهر از زیارتگاهی بزرگ به کانون درس و بحث تبدیل شد. حوزهٔ نجف در سدهٔ سیزدهم هجری با شیخ مرتضی انصاری به اوج رسید و «مکتب نجف» را در فقه استدلالی پدید آورد.

ساختار نهادی

حوزهٔ نجف سازمانی متمرکز ندارد؛ نه ثبت‌نام رسمی دارد و نه مدرک دانشگاهی می‌دهد، و فهرست ثابتی از استادان و درس‌های آن وجود ندارد. طلبه با حضور در درس یکی از استادان به حوزه پیوند می‌خورد و پیشرفت او با تأیید استاد و سرانجام با «اجازهٔ اجتهاد» یا «اجازهٔ روایت» سنجیده می‌شود. هزینهٔ زندگی طلاب از شهریهٔ مرجع، موقوفات و نذورات تأمین می‌شود و بسیاری از مدرسه‌ها هم محل سکونت و هم محل درس‌اند. در این نظام، جایگاه حوزه به جایگاه استادان و مرجع وقت وابسته است و پراکندگی مدرسه‌ها و استقلال استادان از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ آن شمرده شده است.

تأسیس

تا سدهٔ پنجم هجری، کانون درس شیعه در بغداد بود و شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی در آن شهر درس می‌گفتند. در سال ۴۴۸ق، در پی آشوب‌های مذهبی و حمله به خانهٔ طوسی و آتش‌زدن کرسی درس او، وی بغداد را ترک گفت و در نجف ساکن شد. او تا پایان عمر (۴۶۰ق) در همان‌جا درس گفت و شاگردانی تربیت کرد. آثارش، از تهذیب الاحکام و التبیان تا نگاشته‌های رجالی، پشتوانهٔ علمی این کانون تازه شد و خانهٔ او، بر پایهٔ گزارش‌ها، پس از مرگش به مسجد و زیارتگاه پیروانش بدل شد.

دورهٔ رکود و احیا

از سدهٔ هفتم هجری، با رونق حله و حضور محقق حلی و علامه حلی در آن شهر، رهبری علمی شیعه از نجف به حله منتقل شد. در این دوره نجف بیشتر زیارتگاه بود و درس‌های آن رونق پیشین را نداشت. در سدهٔ دوازدهم، کربلا کانون اصلی درس و فتوا شد و کوشش وحید بهبهانی در استوارکردن روش اصولی، زمینهٔ دگرگونی تازه را فراهم آورد. بازگشت رهبری علمی به نجف با هجرت سید مهدی بحرالعلوم از کربلا به این شهر آغاز شد و شاگردش شیخ جعفر کاشف الغطاء راه او را ادامه داد؛ این جایگاه در سدهٔ سیزدهم استوار گردید.

دورهٔ مرجعیت

شیخ مرتضی انصاری (د. ۱۲۸۱ق) با فرائد الاصول و مکاسب جایگاهی یافت که مرجعیت شیعه را در نجف متمرکز کرد و پس از او مرجعیت عام در این شهر استمرار یافت. در پی او میرزا محمدحسن شیرازی سال‌های پایانی عمر را در نجف گذراند و سپس آخوند خراسانی و سید محمدکاظم طباطبائی یزدی، دو استاد بزرگ حوزه، در شمار مراجع برجستهٔ روزگار خود بودند. در سدهٔ چهاردهم، سید ابوالحسن اصفهانی و سید محسن حکیم همین جایگاه را در نجف نمایندگی کردند.

نظام آموزشی

آموزش در نجف سه مرحله دارد: مقدمات (صرف، نحو، منطق و معانی)، سطح (شرح لمعه، مکاسب و رسائل) و درس خارج، که در آن استاد به‌جای متن، دلیل و نظر خود را بر پایهٔ منابع می‌پروراند. کفایة الاصول آخرین حلقهٔ درس اصول شمرده می‌شود و العروة الوثقی نمونه‌ای از متن فتوایی است که مراجع را به هم پیوند می‌دهد. در قرآن، خداوند به اهل ایمان و دانش درجاتی برتر می‌دهد: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»؛ «خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش به آنان داده شده، درجاتی فراتر می‌برد». در روایات شیعه نیز دانش‌آموزی «فریضه» خوانده شده و برای آموزش آن پاداش نقل شده است.

روش فقهی

حوزهٔ نجف به روش استدلالی و اصولی شناخته می‌شود: فقیه نجفی حکم را با استناد به قرآن، سنت، اجماع و عقل می‌سنجد و پیش از فتوا، مبانی اصولی آن را بررسی می‌کند. ثمرهٔ این روش در جواهر الکلام شیخ محمدحسن نجفی دیده می‌شود که در آن اقوال فقیهان پیشین گرد آمده و سنجیده شده است. همین تکیه بر اصول، درس خارج نجف را به بحثی طولانی و فنی بدل کرده و سنت «تقریرنویسی» شاگردان از درس استاد را رایج ساخته است.

جایگاه کنونی

امروز حوزهٔ نجف، در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ آموزش دین شیعه شمرده می‌شود و درس‌های آن در حرم امام علی علیه‌السلام و مدرسه‌های پیرامون برگزار می‌گردد. مرجعیت سید علی حسینی سیستانی، مقیم نجف، نهادی است که شهریه و پاسخ به استفتائات را سازمان می‌دهد و متن‌های فتوایی او مانند «منهاج الصالحین» در ادامهٔ سنت کهن رساله‌های عملیه قرار می‌گیرد. حضور طلاب از کشورهای دیگر از دیرباز بخشی از ترکیب حوزه بوده است؛ با این حال، آمار دقیق و مستندی از شمار طلاب، استادان و مدرسه‌های آن در دست نیست و ارقام منتشرشده بیشتر برآوردی است.

منابع

• قرآن کریم.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
• افندی اصفهانی، عبدالله؛ ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
• امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• انصاری، مرتضی؛ فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
• حرزالدین، محمدحسین؛ معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق؛ ۳ جلد.
• خراسانی، محمدکاظم؛ کفایة الاصول، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
• سیستانی، علی؛ «موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی السید علی الحسینی السیستانی»، https://www.sistani.org/arabic/ ؛ تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق.
• یزدی، محمدکاظم؛ العروة الوثقی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.