طاهریان
این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.
(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)
«طاهریان» از نخستین حکومتهای نیمهمستقل در ایران بعد از اسلام است که در قرن سوم هجری توسط طاهر بن حسین (متوفای ۲۰۷ ق) تأسیس شد. طاهریان با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی خراسان و نفوذ سیاسی خود، توانستند به عنوان یکی از قدرتمندترین حکومتهای محلی در شرق جهان اسلام مطرح شوند. گرچه طاهریان دارای مناسبات گرم و وابسته به دستگاه خلافت عباسیان در بغداد بودند، اما در خراسان استقلال نسبی بدست آوردند. استقلال نسبی طاهریان از حکومت مرکزی عباسی، الگویی برای دیگر حکومتهای محلی در جهان اسلام شد و تأثیرات عمیقی بر تاریخ اسلام گذاشت.[۱]
محتویات
اصل و نسب طاهریان
برخی طاهریان را از تبار منوچهر پادشاه باستانی ایران و برخی نسب آنها را رستم پهلوان اساطیری ایران و گروهی دیگر آنها را از قبیله خزاعه عرب دانستهاند، ولی بیشتر محققین آنها را از خاندانهای کهن خراسان میدانند که بعد از سقوط ساسانیان نماینده گروه دهقانان خراسان بودند.
حسین، جدّ طاهر بن حسین (مؤسس این سلسله) را جزء اولین دعوت کنندگان نهضت عباسیان در خراسان میدانند. همچنین حسین بن مصعب پدر طاهر بن حسین در زمان حکومت منصور عباسی موقعیت و اعتبار زیادی داشته است.[۲]
تاریخ سیاسی طاهریان
حکومت طاهریان در سال ۲۰۵ هـ.ق توسط طاهر بن حسین ملقب به «ذوالیمینین» تأسیس شد و تا سال ۲۵۹ هـ.ق دوام داشت. طاهر بن حسین در سال (۱۸۱ هـ.ق) از جانب علی بن عیسی والی خراسان به حکومت پوشنگ منصوب شد.[۳] برخورد شدید او با خوارج و حمزة بن عبدالله خارجی و نیز همراهی او با هرثمه برای نبرد با رافع بن لیث به دستور هارون الرشید، باعث انتخاب طاهر به فرماندهی سپاه مأمون شد.
او در سال ۱۹۵ هـ.ق برای مقابله با علی بن عیسی سردار امین عباسی انتخاب شد که در نبردی در قسطانه نزدیک ری او را شکست داد. در سال ۱۹۷ هـ.ق نیز در رأس سپاه مأمون به محاصره یک ساله بغداد پرداخت؛ امین را دستگیر و به قتل رساند. در سال ۱۹۹ هـ.ق برای فرونشاندن فتنه نصر بن شبث خارجی به رقّه در شام رفت و تا ۲۰۴ هـ.ق در آنجا بود.
بعد از بازگشت از شام به عنوان رئیس شرطه بغداد انتخاب شد. بالاخره در سال ۲۰۵ هـ.ق مأمون ولایت خراسان را به او سپرد و بعدها امارت سیستان، کرمان، قوس، طبرستان، رویان و ری نیز زیر نظر او بود. اما سال بعد، نام مأمون را از خطبهها انداخت و برای او دعا نکرد و حتی در سکهها نیز نام او را ضرب نکرد و نوعی استقلال به هم رساند؛ سرانجام بعد از یکسال و شش ماه حکومت در خراسان در سال ۲۰۷ هـ.ق درگذشت.[۴]
پس از طاهر اول، فرزندش طلحه در سال ۲۰۷ هـ.ق به حکومت رسید. او نیز مانند پدرش، تلاش کرد تا نظم و امنیت را در خراسان حفظ کند.
پس از طلحه پسر دیگر طاهر، «عبدالله» از سوی مأمون در سال ۲۱۳ هـ.ق بر خراسان گماشته شد. عبدالله بن طاهر به عنوان یکی از توانمندترین حاکمان طاهری شناخته میشد و دوران حکومت او به عنوان اوج قدرت این سلسله در نظر گرفته میشود.[۵] او در سال ۲۱۶ هـ.ق خوارج خراسان را ریشهکن کرد و پس از برقراری آرامش، نیشابور را مرکز حکومت خود قرار داد. وی از سوی خلفای بعدی، معتصم و واثق نیز حمایت گردید. او در خراسان بناهای زیادی ایجاد و وقف مردم کرد و به توسعه کشاورزی و آبیاری و حفر قنات پرداخت و کتابخانه عظیمی نیز در نیشابور برپا کرد.[۶]
پس از درگذشت عبدالله، فرزندش طاهر دوم از طرف واثق به حکومت خراسان منصوب شد. در دوره او خوارج و عیاران بخشهایی از قلمرو او را تصرف کردند.[۷] در دوره زمامداری محمد بن طاهر (۲۲۸-۲۵۹ هـ.ق) -که قدرت طاهریان به تدریج کاهش یافت-، حسن بن زید علوی" (داعی کبیر) در طبرستان در سال ۲۵۱ هـ.ق خروج کرد و بر اکثر بلاد دیلم و گیلان مستولی شد و دولت "علویان طبرستان" را در سال ۲۵۰ ق. تأسیس کرد.
از طرفی، یعقوب لیث صفاری نیز بعد از ضبط سیستان، بخشهایی از خراسان را تصرف کرد و به هرات لشکر کشید و والی محمد بن طاهر را از آنجا بیرون کرده و پوشنگ را که دارالسلطنه طاهریان بود تصرف کرد. بدین سان، درگیریهای متعدد بین صفاریان و دیگر گروههای نظامی بر سر کنترل خراسان، باعث تضعیف بیشتر موقعیت طاهریان شد و در نهایت، قلمرو طاهریان تجزیه گردید؛ محمد بن طاهر توسط یعقوب لیث دستگیر و سرانجام دولت طاهریان در سال ۲۵۹ هـ.ق منقرض شد.[۸]
اوضاع اجتماعی و فرهنگی دوره طاهریان
طاهریان با تسلط بر خراسان، توانستند به عنوان یک قدرت منطقهای مطرح شوند و در تحولات سیاسی و فرهنگی جهان اسلام تأثیرگذار باشند. این حکومت، اگرچه کوتاهمدت بود، با حمایت از علم و فرهنگ، زمینهساز رشد و شکوفایی علمی در منطقه خراسان شد. طاهریان زبان عربی را پذیرفتند. نثر و نظم در این دوره عربی است.[۹] دیوان و تشکیلات اداری طاهریان اقتباسی از خلافت عباسی بود که نمونهای از دیوانسالاری عهد ساسانی بود.[۱۰]
خراسان در این دوره، مورد توجه علویان و محل حضور آنها بود، که ورود امام رضا علیه السلام به این حضور افزود. طاهریان پیرو مذاهب اهل سنت بوده و از خلافت عباسی حمایت و قیام های علوی را سرکوب میکردند.[۱۱]
پانویس
- ↑ سلسلههای اسلامی جدید، جلد ۱، صفحه ۳۲۵.
- ↑ اکبری، امیر؛ تاریخ حکومت طاهریان، تهران، سمت، ص ۶۱-۷۰.
- ↑ ابن اثیر، تاریخ کامل ایران، بیروت، دار صادر، ج۱۰، ص۹۵.
- ↑ اکبری، امیر؛ پیشین، ص۷۹-۱۵۴.
- ↑ سلسلههای اسلامی جدید، ج۱ ص۳۲۵.
- ↑ اکبری، امیر؛ پیشین، ص۲۰۹–۱۹۹.
- ↑ میرخواند، روضة الصفا، تهران، اساطیر، ج۶، ص۲۷۷۷.
- ↑ همان، ج۶، ص۲۷۷۸؛ سلسلههای اسلامی جدید، ج۱ ص۳۲۵.
- ↑ جعفریان، رسول؛ پیشین، ص۲۹.
- ↑ امیر اکبری، پیشین، ص۲۶۹-۲۸۷.
- ↑ اکبری، امیر؛ پیشین، ص۱۳۲؛ رسول جعفریان، تاریخ ایران اسلامی، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ص۳۰-۳۱.
منابع
- "طاهریان"، علی ابراهیمی، دانشنامه پژوهه، تاریخ بازیابی: ۱۲ آذر ۱۳۹۲.
- "دوره حکومت طاهریان در خراسان"، پایگاه جامع تاریخ.
