نفس اماره: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ایجاد مقالهٔ تازه: نفس اماره)
 
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''نفس اماره'''، اصطلاحی قرآنی و اخلاقی است که به [[نفس]] انسان در حالتی گفته می‌شود که او را به بدی و هوس فرمان می‌دهد. این تعبیر از آیهٔ ۵۳ [[سوره یوسف]] گرفته شده است: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> در [[اخلاق]] اسلامی، «نفس اماره» در برابر «نفس لوامه» و «نفس مطمئنه» قرار می‌گیرد و مهار آن از وظایف اصلی سالک دانسته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
+
'''«نفْس اَمّاره»'''، اصطلاحی [[اخلاق|اخلاقی]] است که به «[[نفس|نفْس]]» [[انسان]] در حالتی گفته می‌شود که او را به بدی و هوس فرمان می‌دهد. این تعبیر [[قرآن|قرآنی]] از آیهٔ ۵۳ [[سوره یوسف]] گرفته شده است: {{متن قرآن|«...إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ...»}}؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> در اخلاق [[اسلام|اسلامی]]، «نفس امّاره» در برابر «نفس لوّامه»<ref>قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.</ref> و «نفس مطمئنّه»<ref>قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیۀ ۲۷.</ref> قرار می‌گیرد و مهار آن از مراحل اصلی [[سیر و سلوک]] دانسته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
  
−
== واژه و مفهوم ==
+
==مفهوم‌شناسی==
−
«نفس» در قرآن و اخلاق اسلامی، گاه به معنای جان و حقیقت انسان است و گاه به معنای مجموعهٔ تمایلات و گرایش‌های درونی. «اماره» از مادهٔ «امر» به معنای بسیار فرمان‌دهنده است؛ بنابراین «نفس اماره» نفسی است که پیوسته انسان را به پیروی از شهوات و خواسته‌های نفسانی فرا می‌خواند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
+
«[[نفس|نفْس]]» در [[قرآن]] و [[اخلاق]] اسلامی، گاه به معنای جان و حقیقت [[انسان]] است و گاه به معنای مجموعهٔ تمایلات و گرایش‌های درونی. «امّاره» صیغه مبالغه از مادهٔ «امر» به معنای بسیار فرمان‌دهنده است؛ بنابراین «نفس امّاره» نفسی است که پیوسته انسان را به پیروی از شهوات و خواسته‌های نفسانی فرا می‌خواند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
  
−
علامه طباطبایی در توضیح این آیه می‌نویسد که نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواها گرایش دارد و همین گرایش، او را «اماره به سوء» می‌کند؛ از این رو انسان بدون یاری خداوند و پرهیزگاری، از شرّ آن در امان نیست.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
+
نفس انسان به حسب طبع، به سوی [[هوای نفس|هواهای نفسانی]] گرایش دارد و همین گرایش، او را «امّاره به سوء» می‌کند.<ref name=":0">طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
  
−
== نفس اماره در قرآن ==
+
«نفس امّاره» در قرآن، توصیفی از طبیعت انسان است، نه داوری قطعی دربارهٔ او. قرآن در همان حال که سرکشی نفس را یادآوری می‌کند، راه رهایی و [[تزکیه نفس|تزکیه]] را نیز نشان می‌دهد و رستگاری را به کسانی وعده می‌دهد که نفس خود را از هوس بازمی‌دارند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ و سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰.</ref>  
−
آیهٔ ۵۳ سورهٔ یوسف، در ادامهٔ داستان [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف (ع)]] و [[زلیخا]] آمده است. در این آیه، سخن از آن است که انسان نمی‌تواند خود را به‌طور مطلق تبرئه کند: {{متن قرآن|«وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»}}؛ «و من خود را تبرئه نمی‌کنم؛ همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند؛ همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
 
  
−
برخی مفسران این سخن را از زبان زلیخا دانسته‌اند و برخی آن را ادامهٔ سخن یوسف (ع) یا سخنی عام دربارهٔ طبیعت انسان شمرده‌اند؛ در هر حال، آیه طبیعت سرکش نفس را توصیف می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۸۴ و ۱۹۷.</ref>
+
مفهوم «نفس امّاره» در [[اخلاق]] و [[عرفان اسلامی]]، بنیاد بحث از [[هوای نفس]] و مراحل [[سیر و سلوک]] شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
  
−
== مراتب نفس ==
+
==نفس اماره در قرآن==
−
قرآن در آیاتی چند، اوصاف گوناگونی برای نفس آورده است:
+
در آیهٔ ۵۳ [[سوره یوسف|سورهٔ یوسف]]، ضمن داستان [[حضرت یوسف علیه السلام|حضرت یوسف (ع)]] و [[زلیخا]]، سخن از آن است که [[انسان]] نمی‌تواند خود را به‌طور مطلق تبرئه کند: {{متن قرآن|«وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»}}؛ «و من خود را تبرئه نمی‌کنم؛ همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند؛ همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
  
−
* '''نفس اماره''': نفسی که به بدی فرمان می‌دهد.<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.</ref>
+
برخی مفسران، این سخن را از زبان زلیخا دانسته‌اند و برخی آن را ادامهٔ سخن یوسف (ع) یا سخنی عام دربارهٔ طبیعت انسان شمرده‌اند؛ در هر حال، این [[آیه]] طبیعت سرکش [[نفس]] را توصیف می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۸۴ و ۱۹۷.</ref>
−
* '''نفس لوامه''': نفسی که انسان را سرزنش می‌کند؛ قرآن در [[سوره قیامت]] به آن سوگند یاد می‌کند: {{متن قرآن|«وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ»}}؛ «و سوگند به نفس سرزنش‌گر.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
 
−
* '''نفس مطمئنه''': نفسی که آرام گرفته و به رضای خدا خشنود است؛ قرآن در [[سوره فجر]] می‌فرماید: {{متن قرآن|«يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً»}}؛ «ای نفس آرامش‌یافته، به سوی پروردگارت بازگرد، خشنود و پسندیده.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیات ۲۷-۲۸ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
 
  
−
این سه تعبیر، سه حالت نفس را نشان می‌دهد: حالتی که انسان اسیر هوس است، حالتی که وجدان او را سرزنش می‌کند، و حالتی که به آرامش و رضای الهی می‌رسد.<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ و سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲ و سورهٔ فجر، آیات ۲۷-۲۸.</ref>
+
[[علامه طباطبایی]] در توضیح این آیه می‌نویسد که نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواها گرایش دارد و همین گرایش، او را «اماره به سوء» می‌کند؛ از این رو انسان بدون یاری [[خداوند]] و پرهیزگاری، از شرّ آن در امان نیست.<ref name=":0" />
  
−
== راه مهار نفس ==
+
==راه مهار نفس اماره==
−
قرآن در [[سوره نازعات]] راه رهایی از سلطهٔ نفس اماره را تقوا و بازداشتن نفس از هوس می‌داند: {{متن قرآن|«وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»}}؛ «و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا [[بهشت]] جایگاه اوست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> و در [[سوره شمس]] رستگاری را به تزکیهٔ نفس و ناکامی را به آلوده کردن آن پیوند می‌دهد: {{متن قرآن|«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»}}؛ «به‌یقین کسی که نفس را پاک کرد رستگار شد و کسی که آن را آلوده کرد ناکام ماند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
+
[[قرآن]] در [[سوره نازعات]]، راه رهایی از سلطهٔ «نفس امّاره» را [[تقوا]] و بازداشتن [[نفس]] از هوس می‌داند: {{متن قرآن|«وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»}}؛ «و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا [[بهشت]] جایگاه اوست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> و در [[سوره شمس]]، رستگاری را به [[تزکیه نفس|تزکیهٔ نفس]] و ناکامی را به آلوده کردن آن پیوند می‌دهد: {{متن قرآن|«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»}}؛ «به‌یقین کسی که نفس را پاک کرد رستگار شد و کسی که آن را آلوده کرد ناکام ماند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
  
−
در سنت اخلاقی اسلامی، [[جهاد اکبر]]، همان نبرد با نفس اماره دانسته شده و [[تقوا]] و یاد خدا از مهم‌ترین ابزارهای آن شمرده می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
+
در سنت [[اخلاق]] اسلامی، [[جهاد اکبر]]، همان نبرد با نفس امّاره دانسته شده و [[تقوا]] و یاد خدا از مهم‌ترین ابزارهای آن شمرده می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
  
−
== ارزیابی ==
+
==پانویس==
−
«نفس اماره» در قرآن، توصیفی از طبیعت انسان است، نه داوری قطعی دربارهٔ او. قرآن در همان حال که سرکشی نفس را یادآوری می‌کند، راه رهایی و تزکیه را نیز نشان می‌دهد و رستگاری را به کسانی وعده می‌دهد که نفس خود را از هوس بازمی‌دارند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ و سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰.</ref> این مفهوم در اخلاق و عرفان اسلامی، بنیاد بحث از [[هوای نفس]] و مراحل سلوک شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>
+
{{پانویس}}
 +
 
 +
==منابع==
 +
 
 +
*قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
 +
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۱.
  
−
== پانویس ==
+
== مطالب مرتبط ==
−
{{پانویس}}
 
  
−
== منابع ==
+
* [[هوای نفس]]
−
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
 
−
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۱.
 
  
−
[[رده:اخلاق]]
 
 
[[رده:واژگان قرآنی]]
 
[[رده:واژگان قرآنی]]
−
[[رده:عرفان]]
+
[[رده:کلیات اخلاق]]
 
[[رده:اخلاق فردی]]
 
[[رده:اخلاق فردی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۵۹

«نفْس اَمّاره»، اصطلاحی اخلاقی است که به «نفْس» انسان در حالتی گفته می‌شود که او را به بدی و هوس فرمان می‌دهد. این تعبیر قرآنی از آیهٔ ۵۳ سوره یوسف گرفته شده است: «...إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ...»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد.»[۱] در اخلاق اسلامی، «نفس امّاره» در برابر «نفس لوّامه»[۲] و «نفس مطمئنّه»[۳] قرار می‌گیرد و مهار آن از مراحل اصلی سیر و سلوک دانسته شده است.[۴]

مفهوم‌شناسی

«نفْس» در قرآن و اخلاق اسلامی، گاه به معنای جان و حقیقت انسان است و گاه به معنای مجموعهٔ تمایلات و گرایش‌های درونی. «امّاره» صیغه مبالغه از مادهٔ «امر» به معنای بسیار فرمان‌دهنده است؛ بنابراین «نفس امّاره» نفسی است که پیوسته انسان را به پیروی از شهوات و خواسته‌های نفسانی فرا می‌خواند.[۵]

نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواهای نفسانی گرایش دارد و همین گرایش، او را «امّاره به سوء» می‌کند.[۶]

«نفس امّاره» در قرآن، توصیفی از طبیعت انسان است، نه داوری قطعی دربارهٔ او. قرآن در همان حال که سرکشی نفس را یادآوری می‌کند، راه رهایی و تزکیه را نیز نشان می‌دهد و رستگاری را به کسانی وعده می‌دهد که نفس خود را از هوس بازمی‌دارند.[۷]

مفهوم «نفس امّاره» در اخلاق و عرفان اسلامی، بنیاد بحث از هوای نفس و مراحل سیر و سلوک شده است.[۸]

نفس اماره در قرآن

در آیهٔ ۵۳ سورهٔ یوسف، ضمن داستان حضرت یوسف (ع) و زلیخا، سخن از آن است که انسان نمی‌تواند خود را به‌طور مطلق تبرئه کند: «وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»؛ «و من خود را تبرئه نمی‌کنم؛ همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند؛ همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»[۹]

برخی مفسران، این سخن را از زبان زلیخا دانسته‌اند و برخی آن را ادامهٔ سخن یوسف (ع) یا سخنی عام دربارهٔ طبیعت انسان شمرده‌اند؛ در هر حال، این آیه طبیعت سرکش نفس را توصیف می‌کند.[۱۰]

علامه طباطبایی در توضیح این آیه می‌نویسد که نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواها گرایش دارد و همین گرایش، او را «اماره به سوء» می‌کند؛ از این رو انسان بدون یاری خداوند و پرهیزگاری، از شرّ آن در امان نیست.[۶]

راه مهار نفس اماره

قرآن در سوره نازعات، راه رهایی از سلطهٔ «نفس امّاره» را تقوا و بازداشتن نفس از هوس می‌داند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.»[۱۱] و در سوره شمس، رستگاری را به تزکیهٔ نفس و ناکامی را به آلوده کردن آن پیوند می‌دهد: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»؛ «به‌یقین کسی که نفس را پاک کرد رستگار شد و کسی که آن را آلوده کرد ناکام ماند.»[۱۲]

در سنت اخلاق اسلامی، جهاد اکبر، همان نبرد با نفس امّاره دانسته شده و تقوا و یاد خدا از مهم‌ترین ابزارهای آن شمرده می‌شود.[۱۳]

پانویس

  1. ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  2. ↑ قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.
  3. ↑ قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیۀ ۲۷.
  4. ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
  5. ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
  6. ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
  7. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ و سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰.
  8. ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.
  9. ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  10. ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۸۴ و ۱۹۷.
  11. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  12. ↑ قرآن کریم، سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  13. ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۱.

مطالب مرتبط