حوزه علمیه نجف: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''حوزهٔ علمیهٔ نجف''' یا '''حوزهٔ نجف اشرف'''، از کهن‌ترین کانون‌های آموزش فقه و اصول شیعهٔ دوازده‌امامی است و در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ روحانیت شیعه شمرده می‌شود. این حوزه در [[نجف]]، در جوار حرم [[امام علی علیه‌السلام]]، شکل گرفت و از سدهٔ پنجم هجری تا امروز، یکی از مراکز فتوا و تربیت مجتهد بوده است. حوزهٔ نجف نهادی با سازمان و اساسنامهٔ واحد نیست، بلکه شبکهٔ به‌هم‌پیوسته‌ای از مدرسه‌ها، درس‌های عمومی و خصوصی، استادان، طلاب مهاجر و نهاد [[مرجعیت]] است که با وجوه شرعی و موقوفات اداره می‌شود. بر پایهٔ دیدگاه مشهور، با هجرت [[شیخ طوسی]] از [[بغداد]] به نجف در سال ۴۴۸ق، این شهر از زیارتگاهی بزرگ به کانون درس و بحث تبدیل شد. حوزهٔ نجف در سدهٔ سیزدهم هجری با [[شیخ مرتضی انصاری]] به اوج رسید و «مکتب نجف» را در فقه استدلالی پدید آورد.<ref>حرزالدین، معارف | + | '''حوزهٔ علمیهٔ نجف''' یا '''حوزهٔ نجف اشرف'''، از کهن‌ترین کانون‌های آموزش فقه و اصول شیعهٔ دوازده‌امامی است و در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ روحانیت شیعه شمرده می‌شود. این حوزه در [[نجف]]، در جوار حرم [[امام علی علیه‌السلام]]، شکل گرفت و از سدهٔ پنجم هجری تا امروز، یکی از مراکز فتوا و تربیت مجتهد بوده است. حوزهٔ نجف نهادی با سازمان و اساسنامهٔ واحد نیست، بلکه شبکهٔ به‌هم‌پیوسته‌ای از مدرسه‌ها، درس‌های عمومی و خصوصی، استادان، طلاب مهاجر و نهاد [[مرجعیت]] است که با وجوه شرعی و موقوفات اداره می‌شود. بر پایهٔ دیدگاه مشهور، با هجرت [[شیخ طوسی]] از [[بغداد]] به نجف در سال ۴۴۸ق، این شهر از زیارتگاهی بزرگ به کانون درس و بحث تبدیل شد. حوزهٔ نجف در سدهٔ سیزدهم هجری با [[شیخ مرتضی انصاری]] به اوج رسید و «مکتب نجف» را در فقه استدلالی پدید آورد.<ref>حرزالدین، معارف الرجال {{صحت آدرس}}؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ساختار نهادی== | ==ساختار نهادی== | ||
| − | حوزهٔ نجف سازمانی متمرکز ندارد؛ نه ثبت‌نام رسمی دارد و نه مدرک دانشگاهی می‌دهد، و فهرست ثابتی از استادان و درس‌های آن وجود ندارد. طلبه با حضور در درس یکی از استادان به حوزه پیوند می‌خورد و پیشرفت او با تأیید استاد و سرانجام با «اجازهٔ اجتهاد» یا «اجازهٔ روایت» سنجیده می‌شود. هزینهٔ زندگی طلاب از شهریهٔ مرجع، موقوفات و نذورات تأمین می‌شود و بسیاری از مدرسه‌ها هم محل سکونت و هم محل درس‌اند. در این نظام، جایگاه حوزه به جایگاه استادان و مرجع وقت وابسته است و پراکندگی مدرسه‌ها و استقلال استادان از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ آن شمرده شده است.<ref>امین، أعیان | + | حوزهٔ نجف سازمانی متمرکز ندارد؛ نه ثبت‌نام رسمی دارد و نه مدرک دانشگاهی می‌دهد، و فهرست ثابتی از استادان و درس‌های آن وجود ندارد. طلبه با حضور در درس یکی از استادان به حوزه پیوند می‌خورد و پیشرفت او با تأیید استاد و سرانجام با «اجازهٔ اجتهاد» یا «اجازهٔ روایت» سنجیده می‌شود. هزینهٔ زندگی طلاب از شهریهٔ مرجع، موقوفات و نذورات تأمین می‌شود و بسیاری از مدرسه‌ها هم محل سکونت و هم محل درس‌اند. در این نظام، جایگاه حوزه به جایگاه استادان و مرجع وقت وابسته است و پراکندگی مدرسه‌ها و استقلال استادان از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ آن شمرده شده است.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۱، مقدمه {{صحت آدرس}}.</ref> |
==تأسیس== | ==تأسیس== | ||
| − | تا سدهٔ پنجم هجری، کانون درس شیعه در بغداد بود و [[شیخ مفید]]، [[سید مرتضی]] و شیخ طوسی در آن شهر درس می‌گفتند. در سال ۴۴۸ق، در پی آشوب‌های مذهبی و حمله به خانهٔ طوسی و آتش‌زدن کرسی درس او، وی بغداد را ترک گفت و در نجف ساکن شد.<ref>خوانساری، روضات | + | تا سدهٔ پنجم هجری، کانون درس شیعه در بغداد بود و [[شیخ مفید]]، [[سید مرتضی]] و شیخ طوسی در آن شهر درس می‌گفتند. در سال ۴۴۸ق، در پی آشوب‌های مذهبی و حمله به خانهٔ طوسی و آتش‌زدن کرسی درس او، وی بغداد را ترک گفت و در نجف ساکن شد.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ترجمة الشیخ الطوسی {{صحت آدرس}}؛ افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ترجمة الشیخ الطوسی {{صحت آدرس}}.</ref> او تا پایان عمر (۴۶۰ق) در همان‌جا درس گفت و شاگردانی تربیت کرد. آثارش، از [[تهذیب الأحکام (کتاب)|تهذیب الاحکام]] و [[التبیان فی تفسیر القرآن (کتاب)|التبیان]] تا نگاشته‌های رجالی، پشتوانهٔ علمی این کانون تازه شد و خانهٔ او، بر پایهٔ گزارش‌ها، پس از مرگش به مسجد و زیارتگاه پیروانش بدل شد.<ref>طوسی، الفهرست {{صحت آدرس}}؛ خوانساری، روضات الجنات، ترجمة الشیخ الطوسی {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دورهٔ رکود و احیا== | ==دورهٔ رکود و احیا== | ||
| − | از سدهٔ هفتم هجری، با رونق [[حله]] و حضور [[محقق حلی]] و [[علامه حلی]] در آن شهر، رهبری علمی شیعه از نجف به حله منتقل شد. در این دوره نجف بیشتر زیارتگاه بود و درس‌های آن رونق پیشین را نداشت. در سدهٔ دوازدهم، [[کربلا]] کانون اصلی درس و فتوا شد و کوشش [[وحید بهبهانی]] در استوارکردن روش اصولی، زمینهٔ دگرگونی تازه را فراهم آورد.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعة.</ref> بازگشت رهبری علمی به نجف با هجرت سید مهدی بحرالعلوم از کربلا به این شهر آغاز شد و شاگردش [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]] راه او را ادامه داد؛ این جایگاه در سدهٔ سیزدهم استوار گردید.<ref>حرزالدین، معارف | + | از سدهٔ هفتم هجری، با رونق [[حله]] و حضور [[محقق حلی]] و [[علامه حلی]] در آن شهر، رهبری علمی شیعه از نجف به حله منتقل شد. در این دوره نجف بیشتر زیارتگاه بود و درس‌های آن رونق پیشین را نداشت. در سدهٔ دوازدهم، [[کربلا]] کانون اصلی درس و فتوا شد و کوشش [[وحید بهبهانی]] در استوارکردن روش اصولی، زمینهٔ دگرگونی تازه را فراهم آورد.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعة {{صحت آدرس}}.</ref> بازگشت رهبری علمی به نجف با هجرت سید مهدی بحرالعلوم از کربلا به این شهر آغاز شد و شاگردش [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]] راه او را ادامه داد؛ این جایگاه در سدهٔ سیزدهم استوار گردید.<ref>حرزالدین، معارف الرجال، ترجمة السید مهدی بحرالعلوم و الشیخ جعفر کاشف الغطاء {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دورهٔ مرجعیت== | ==دورهٔ مرجعیت== | ||
| − | [[شیخ مرتضی انصاری]] (د. ۱۲۸۱ق) با [[فرائد الاصول (کتاب)|فرائد الاصول]] و [[مکاسب (کتاب)|مکاسب]] جایگاهی یافت که مرجعیت شیعه را در نجف متمرکز کرد و پس از او مرجعیت عام در این شهر استمرار یافت.<ref>انصاری، فرائد | + | [[شیخ مرتضی انصاری]] (د. ۱۲۸۱ق) با [[فرائد الاصول (کتاب)|فرائد الاصول]] و [[مکاسب (کتاب)|مکاسب]] جایگاهی یافت که مرجعیت شیعه را در نجف متمرکز کرد و پس از او مرجعیت عام در این شهر استمرار یافت.<ref>انصاری، فرائد الاصول، مبحث الاجتهاد و التقلید {{صحت آدرس}}؛ حرزالدین، معارف الرجال، ترجمة الشیخ مرتضی الأنصاری {{صحت آدرس}}.</ref> در پی او [[میرزا محمدحسن شیرازی]] سال‌های پایانی عمر را در نجف گذراند و سپس [[آخوند خراسانی]] و [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی]]، دو استاد بزرگ حوزه، در شمار مراجع برجستهٔ روزگار خود بودند.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعة {{صحت آدرس}}؛ خراسانی، کفایة الاصول {{صحت آدرس}}.</ref> در سدهٔ چهاردهم، [[سید ابوالحسن اصفهانی]] و [[سید محسن حکیم]] همین جایگاه را در نجف نمایندگی کردند.<ref>حرزالدین، معارف الرجال، ترجمة السید أبو الحسن الأصفهانی {{صحت آدرس}}؛ امین، أعیان الشیعة، ترجمة السید أبو الحسن الأصفهانی و السید محسن الحکیم {{صحت آدرس}}.</ref> |
==نظام آموزشی== | ==نظام آموزشی== | ||
| − | آموزش در نجف سه مرحله دارد: مقدمات (صرف، نحو، منطق و معانی)، سطح (شرح لمعه، مکاسب و رسائل) و درس خارج، که در آن استاد به‌جای متن، دلیل و نظر خود را بر پایهٔ منابع می‌پروراند. [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الاصول]] آخرین حلقهٔ درس اصول شمرده می‌شود و [[العروة الوثقی (کتاب)|العروة الوثقی]] نمونه‌ای از متن فتوایی است که مراجع را به هم پیوند می‌دهد.<ref>خراسانی، کفایة | + | آموزش در نجف سه مرحله دارد: مقدمات (صرف، نحو، منطق و معانی)، سطح (شرح لمعه، مکاسب و رسائل) و درس خارج، که در آن استاد به‌جای متن، دلیل و نظر خود را بر پایهٔ منابع می‌پروراند. [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الاصول]] آخرین حلقهٔ درس اصول شمرده می‌شود و [[العروة الوثقی (کتاب)|العروة الوثقی]] نمونه‌ای از متن فتوایی است که مراجع را به هم پیوند می‌دهد.<ref>خراسانی، کفایة الاصول {{صحت آدرس}}؛ انصاری، فرائد الاصول، مبحث الاجتهاد و التقلید {{صحت آدرس}}؛ یزدی، العروة الوثقی، ج۱، کتاب الاجتهاد و التقلید {{صحت آدرس}}.</ref> در قرآن، خداوند به اهل ایمان و دانش درجاتی برتر می‌دهد: {{متن قرآن|«يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»}}؛ «خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش به آنان داده شده، درجاتی فراتر می‌برد».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۱۱.</ref> در روایات شیعه نیز دانش‌آموزی «فریضه» خوانده شده و برای آموزش آن پاداش نقل شده است.<ref>کلینی، الکافی، کتاب فضل العلم، باب فرض العلم، ج۱، ص۳۰.</ref> |
==روش فقهی== | ==روش فقهی== | ||
| − | حوزهٔ نجف به روش استدلالی و اصولی شناخته می‌شود: فقیه نجفی حکم را با استناد به قرآن، سنت، اجماع و عقل می‌سنجد و پیش از فتوا، مبانی اصولی آن را بررسی می‌کند. ثمرهٔ این روش در [[جواهر الکلام (کتاب)|جواهر الکلام]] [[شیخ محمدحسن نجفی]] دیده می‌شود که در آن اقوال فقیهان پیشین گرد آمده و سنجیده شده است.<ref>نجفی، جواهر | + | حوزهٔ نجف به روش استدلالی و اصولی شناخته می‌شود: فقیه نجفی حکم را با استناد به قرآن، سنت، اجماع و عقل می‌سنجد و پیش از فتوا، مبانی اصولی آن را بررسی می‌کند. ثمرهٔ این روش در [[جواهر الکلام (کتاب)|جواهر الکلام]] [[شیخ محمدحسن نجفی]] دیده می‌شود که در آن اقوال فقیهان پیشین گرد آمده و سنجیده شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۱، کتاب الطهارة {{صحت آدرس}}.</ref> همین تکیه بر اصول، درس خارج نجف را به بحثی طولانی و فنی بدل کرده و سنت «تقریرنویسی» شاگردان از درس استاد را رایج ساخته است. |
==جایگاه کنونی== | ==جایگاه کنونی== | ||
| − | امروز حوزهٔ نجف، در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ آموزش دین شیعه شمرده می‌شود و درس‌های آن در حرم [[امام علی علیه‌السلام]] و مدرسه‌های پیرامون برگزار می‌گردد. مرجعیت [[سید علی حسینی سیستانی]]، مقیم نجف، نهادی است که شهریه و پاسخ به استفتائات را سازمان می‌دهد و متن‌های فتوایی او مانند «منهاج الصالحین» در ادامهٔ سنت کهن رساله‌های عملیه قرار می‌گیرد.<ref>سیستانی، موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی.</ref> حضور طلاب از کشورهای دیگر از دیرباز بخشی از ترکیب حوزه بوده است؛ با این حال، آمار دقیق و مستندی از شمار طلاب، استادان و مدرسه‌های آن در دست نیست و ارقام منتشرشده بیشتر برآوردی است. | + | امروز حوزهٔ نجف، در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ آموزش دین شیعه شمرده می‌شود و درس‌های آن در حرم [[امام علی علیه‌السلام]] و مدرسه‌های پیرامون برگزار می‌گردد. مرجعیت [[سید علی حسینی سیستانی]]، مقیم نجف، نهادی است که شهریه و پاسخ به استفتائات را سازمان می‌دهد و متن‌های فتوایی او مانند «منهاج الصالحین» در ادامهٔ سنت کهن رساله‌های عملیه قرار می‌گیرد.<ref>سیستانی، موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی {{صحت آدرس}}.</ref> حضور طلاب از کشورهای دیگر از دیرباز بخشی از ترکیب حوزه بوده است؛ با این حال، آمار دقیق و مستندی از شمار طلاب، استادان و مدرسه‌های آن در دست نیست و ارقام منتشرشده بیشتر برآوردی است. |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۷
حوزهٔ علمیهٔ نجف یا حوزهٔ نجف اشرف، از کهن‌ترین کانون‌های آموزش فقه و اصول شیعهٔ دوازده‌امامی است و در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ روحانیت شیعه شمرده می‌شود. این حوزه در نجف، در جوار حرم امام علی علیه‌السلام، شکل گرفت و از سدهٔ پنجم هجری تا امروز، یکی از مراکز فتوا و تربیت مجتهد بوده است. حوزهٔ نجف نهادی با سازمان و اساسنامهٔ واحد نیست، بلکه شبکهٔ به‌هم‌پیوسته‌ای از مدرسه‌ها، درس‌های عمومی و خصوصی، استادان، طلاب مهاجر و نهاد مرجعیت است که با وجوه شرعی و موقوفات اداره می‌شود. بر پایهٔ دیدگاه مشهور، با هجرت شیخ طوسی از بغداد به نجف در سال ۴۴۸ق، این شهر از زیارتگاهی بزرگ به کانون درس و بحث تبدیل شد. حوزهٔ نجف در سدهٔ سیزدهم هجری با شیخ مرتضی انصاری به اوج رسید و «مکتب نجف» را در فقه استدلالی پدید آورد.[۱]
محتویات
ساختار نهادی
حوزهٔ نجف سازمانی متمرکز ندارد؛ نه ثبت‌نام رسمی دارد و نه مدرک دانشگاهی می‌دهد، و فهرست ثابتی از استادان و درس‌های آن وجود ندارد. طلبه با حضور در درس یکی از استادان به حوزه پیوند می‌خورد و پیشرفت او با تأیید استاد و سرانجام با «اجازهٔ اجتهاد» یا «اجازهٔ روایت» سنجیده می‌شود. هزینهٔ زندگی طلاب از شهریهٔ مرجع، موقوفات و نذورات تأمین می‌شود و بسیاری از مدرسه‌ها هم محل سکونت و هم محل درس‌اند. در این نظام، جایگاه حوزه به جایگاه استادان و مرجع وقت وابسته است و پراکندگی مدرسه‌ها و استقلال استادان از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ آن شمرده شده است.[۲]
تأسیس
تا سدهٔ پنجم هجری، کانون درس شیعه در بغداد بود و شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی در آن شهر درس می‌گفتند. در سال ۴۴۸ق، در پی آشوب‌های مذهبی و حمله به خانهٔ طوسی و آتش‌زدن کرسی درس او، وی بغداد را ترک گفت و در نجف ساکن شد.[۳] او تا پایان عمر (۴۶۰ق) در همان‌جا درس گفت و شاگردانی تربیت کرد. آثارش، از تهذیب الاحکام و التبیان تا نگاشته‌های رجالی، پشتوانهٔ علمی این کانون تازه شد و خانهٔ او، بر پایهٔ گزارش‌ها، پس از مرگش به مسجد و زیارتگاه پیروانش بدل شد.[۴]
دورهٔ رکود و احیا
از سدهٔ هفتم هجری، با رونق حله و حضور محقق حلی و علامه حلی در آن شهر، رهبری علمی شیعه از نجف به حله منتقل شد. در این دوره نجف بیشتر زیارتگاه بود و درس‌های آن رونق پیشین را نداشت. در سدهٔ دوازدهم، کربلا کانون اصلی درس و فتوا شد و کوشش وحید بهبهانی در استوارکردن روش اصولی، زمینهٔ دگرگونی تازه را فراهم آورد.[۵] بازگشت رهبری علمی به نجف با هجرت سید مهدی بحرالعلوم از کربلا به این شهر آغاز شد و شاگردش شیخ جعفر کاشف الغطاء راه او را ادامه داد؛ این جایگاه در سدهٔ سیزدهم استوار گردید.[۶]
دورهٔ مرجعیت
شیخ مرتضی انصاری (د. ۱۲۸۱ق) با فرائد الاصول و مکاسب جایگاهی یافت که مرجعیت شیعه را در نجف متمرکز کرد و پس از او مرجعیت عام در این شهر استمرار یافت.[۷] در پی او میرزا محمدحسن شیرازی سال‌های پایانی عمر را در نجف گذراند و سپس آخوند خراسانی و سید محمدکاظم طباطبائی یزدی، دو استاد بزرگ حوزه، در شمار مراجع برجستهٔ روزگار خود بودند.[۸] در سدهٔ چهاردهم، سید ابوالحسن اصفهانی و سید محسن حکیم همین جایگاه را در نجف نمایندگی کردند.[۹]
نظام آموزشی
آموزش در نجف سه مرحله دارد: مقدمات (صرف، نحو، منطق و معانی)، سطح (شرح لمعه، مکاسب و رسائل) و درس خارج، که در آن استاد به‌جای متن، دلیل و نظر خود را بر پایهٔ منابع می‌پروراند. کفایة الاصول آخرین حلقهٔ درس اصول شمرده می‌شود و العروة الوثقی نمونه‌ای از متن فتوایی است که مراجع را به هم پیوند می‌دهد.[۱۰] در قرآن، خداوند به اهل ایمان و دانش درجاتی برتر می‌دهد: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»؛ «خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش به آنان داده شده، درجاتی فراتر می‌برد».[۱۱] در روایات شیعه نیز دانش‌آموزی «فریضه» خوانده شده و برای آموزش آن پاداش نقل شده است.[۱۲]
روش فقهی
حوزهٔ نجف به روش استدلالی و اصولی شناخته می‌شود: فقیه نجفی حکم را با استناد به قرآن، سنت، اجماع و عقل می‌سنجد و پیش از فتوا، مبانی اصولی آن را بررسی می‌کند. ثمرهٔ این روش در جواهر الکلام شیخ محمدحسن نجفی دیده می‌شود که در آن اقوال فقیهان پیشین گرد آمده و سنجیده شده است.[۱۳] همین تکیه بر اصول، درس خارج نجف را به بحثی طولانی و فنی بدل کرده و سنت «تقریرنویسی» شاگردان از درس استاد را رایج ساخته است.
جایگاه کنونی
امروز حوزهٔ نجف، در کنار حوزهٔ قم، یکی از دو کانون بزرگ آموزش دین شیعه شمرده می‌شود و درس‌های آن در حرم امام علی علیه‌السلام و مدرسه‌های پیرامون برگزار می‌گردد. مرجعیت سید علی حسینی سیستانی، مقیم نجف، نهادی است که شهریه و پاسخ به استفتائات را سازمان می‌دهد و متن‌های فتوایی او مانند «منهاج الصالحین» در ادامهٔ سنت کهن رساله‌های عملیه قرار می‌گیرد.[۱۴] حضور طلاب از کشورهای دیگر از دیرباز بخشی از ترکیب حوزه بوده است؛ با این حال، آمار دقیق و مستندی از شمار طلاب، استادان و مدرسه‌های آن در دست نیست و ارقام منتشرشده بیشتر برآوردی است.
پانویس
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱، مقدمه (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ترجمة الشیخ الطوسی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ افندی اصفهانی، ریاض العلماء، ترجمة الشیخ الطوسی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طوسی، الفهرست (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خوانساری، روضات الجنات، ترجمة الشیخ الطوسی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ترجمة السید مهدی بحرالعلوم و الشیخ جعفر کاشف الغطاء (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ انصاری، فرائد الاصول، مبحث الاجتهاد و التقلید (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حرزالدین، معارف الرجال، ترجمة الشیخ مرتضی الأنصاری (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ خراسانی، کفایة الاصول (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ترجمة السید أبو الحسن الأصفهانی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ امین، أعیان الشیعة، ترجمة السید أبو الحسن الأصفهانی و السید محسن الحکیم (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ خراسانی، کفایة الاصول (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ انصاری، فرائد الاصول، مبحث الاجتهاد و التقلید (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ یزدی، العروة الوثقی، ج۱، کتاب الاجتهاد و التقلید (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۱۱.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب فضل العلم، باب فرض العلم، ج۱، ص۳۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ج۱، کتاب الطهارة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ سیستانی، موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- افندی اصفهانی، عبدالله؛ ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- انصاری، مرتضی؛ فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
- حرزالدین، محمدحسین؛ معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق؛ ۳ جلد.
- خراسانی، محمدکاظم؛ کفایة الاصول، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
- سیستانی، علی؛ «موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی السید علی الحسینی السیستانی»، https://www.sistani.org/arabic/ ؛ تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق.
- یزدی، محمدکاظم؛ العروة الوثقی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
