ذوی القربی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
 
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه)
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''ذوی القربی''' ترکیبی قرآنی به معنای «خویشاوندان نزدیک» است که از «ذو» به معنای صاحب و «قُربی» به معنای نزدیکی و قرابت ساخته شده است. قرآن این مفهوم را در سه زمینهٔ متفاوت به کار برده است: پاداش رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که در آیهٔ ۲۳ [[سوره شوری]] «مودت خویشاوندان» خوانده شده، سهم خویشاوندان از [[خمس]] در آیهٔ ۴۱ [[سوره انفال]]، و سهم آنان از فیء در آیهٔ ۷ [[سوره حشر]]. تعیین مصداق این عنوان در هر دو زمینهٔ اخیر میان مذاهب اسلامی اختلافی است: امامیه آن را در آیهٔ مودت بر [[اهل بیت علیهم السلام|اهل بیت]] علیهم‌السلام و در باب خمس بر [[بنی هاشم]] تطبیق می‌دهند، در حالی که شماری از مفسران و فقیهان [[اهل سنت و جماعت|اهل سنت]] دامنهٔ آن را به خویشاوندی پیامبر با [[قریش]] یا به خاندان [[عبدالمطلب]] گسترش داده‌اند.<ref>ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.</ref>
+
'''ذوی القربی''' ترکیبی قرآنی به معنای «خویشاوندان نزدیک» است که از «ذو» به معنای صاحب و «قُربی» به معنای نزدیکی و قرابت ساخته شده است. قرآن این مفهوم را در سه زمینهٔ متفاوت به کار برده است: پاداش رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که در آیهٔ ۲۳ [[سوره شوری]] «مودت خویشاوندان» خوانده شده، سهم خویشاوندان از [[خمس]] در آیهٔ ۴۱ [[سوره انفال]]، و سهم آنان از فیء در آیهٔ ۷ [[سوره حشر]]. تعیین مصداق این عنوان در هر دو زمینهٔ اخیر میان مذاهب اسلامی اختلافی است: امامیه آن را در آیهٔ مودت بر [[اهل بیت علیهم السلام|اهل بیت]] علیهم‌السلام و در باب خمس بر [[بنی هاشم]] تطبیق می‌دهند، در حالی که شماری از مفسران و فقیهان [[اهل سنت و جماعت|اهل سنت]] دامنهٔ آن را به خویشاوندی پیامبر با [[قریش]] یا به خاندان [[عبدالمطلب]] گسترش داده‌اند.<ref>ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد {{صحت آدرس}}؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==معنای ذوی القربی==
 
==معنای ذوی القربی==
  
−
«قُربی» بر وزن «فُعلی» از ریشهٔ «قرب» و در معنای نزدیکی است و در قرآن بر قرابت و خویشاوندی نیز اطلاق می‌شود. «ذو» در عربی به معنای صاحب است و در ترکیب با اسم، حالت‌های «ذا» و «ذی» و «ذوی» می‌گیرد. از این‌رو در قرآن گاه {{متن قرآن|«ذَا الْقُرْبَىٰ»}} «خویشاوند» و گاه {{متن قرآن|«ذِی الْقُرْبَىٰ»}} «خویشاوند» آمده و فقیهان همین ترکیب را در صورت جمع، «ذوی القربی» خوانده‌اند.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «قرب»؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱.</ref>
+
«قُربی» بر وزن «فُعلی» از ریشهٔ «قرب» و در معنای نزدیکی است و در قرآن بر قرابت و خویشاوندی نیز اطلاق می‌شود. «ذو» در عربی به معنای صاحب است و در ترکیب با اسم، حالت‌های «ذا» و «ذی» و «ذوی» می‌گیرد. از این‌رو در قرآن گاه {{متن قرآن|«ذَا الْقُرْبَىٰ»}} «خویشاوند» و گاه {{متن قرآن|«ذِی الْقُرْبَىٰ»}} «خویشاوند» آمده و فقیهان همین ترکیب را در صورت جمع، «ذوی القربی» خوانده‌اند.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «قرب»، ج۱، ص۶۶۵ {{صحت آدرس}}؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱، ج۴، ص۸۳۵.</ref>
  
−
کاربرد قرآنی این ترکیب به احکام مالی محدود نمی‌ماند. در آیهٔ ۲۶ [[سوره اسراء]] آمده است: {{متن قرآن|«وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»}}؛ «و حق خویشاوند را بپرداز». همچنین در آیهٔ ۹۰ [[سوره نحل]]: {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ»}}؛ «همانا خدا به عدل و نیکی و بخشیدن [حق] خویشاوند فرمان می‌دهد». مفسران این «حق» را شامل صلهٔ رحم و یاری مالی خویشاوندان دانسته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۶؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰.</ref>
+
کاربرد قرآنی این ترکیب به احکام مالی محدود نمی‌ماند. در آیهٔ ۲۶ [[سوره اسراء]] آمده است: {{متن قرآن|«وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»}}؛ «و حق خویشاوند را بپرداز». همچنین در آیهٔ ۹۰ [[سوره نحل]]: {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ»}}؛ «همانا خدا به عدل و نیکی و بخشیدن [حق] خویشاوند فرمان می‌دهد». مفسران این «حق» را شامل صلهٔ رحم و یاری مالی خویشاوندان دانسته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۶، ج۶، ص۶۳۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰، ج۱۲، ص۳۳۰.</ref>
  
 
==آیهٔ مودت==
 
==آیهٔ مودت==
  
−
شناخته‌شده‌ترین کاربرد این عنوان در آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری است: {{متن قرآن|«قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»}}؛ «بگو: بر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی دربارهٔ خویشاوندان». این آیه در سیاق آیاتی آمده که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را از طلب پاداش از مردم بازمی‌دارند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.</ref>
+
شناخته‌شده‌ترین کاربرد این عنوان در آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری است: {{متن قرآن|«قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»}}؛ «بگو: بر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی دربارهٔ خویشاوندان». این آیه در سیاق آیاتی آمده که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را از طلب پاداش از مردم بازمی‌دارند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۴۳.</ref>
  
−
برای این آیه شأن نزولی نیز گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که در منابع تفسیری و حدیثی آمده، چون آیه نازل شد، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسیدند خویشاوندانی که دوستی آنان واجب شده چه کسانی‌اند و او [[امام علی علیه السلام|امام علی]] علیه‌السلام، [[حضرت فاطمه سلام الله علیها|حضرت فاطمه]] سلام‌الله‌علیها و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیهماالسلام را نام برد. این گزارش در منابع اهل سنت نیز با سندهای متعدد آمده، هرچند برخی مفسران آن را نپذیرفته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عبدالله بن عباس؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ الشوری.</ref>
+
برای این آیه شأن نزولی نیز گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که در منابع تفسیری و حدیثی آمده، چون آیه نازل شد، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسیدند خویشاوندانی که دوستی آنان واجب شده چه کسانی‌اند و او [[امام علی علیه السلام|امام علی]] علیه‌السلام، [[حضرت فاطمه سلام الله علیها|حضرت فاطمه]] سلام‌الله‌علیها و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیهماالسلام را نام برد. این گزارش در منابع اهل سنت نیز با سندهای متعدد آمده، هرچند برخی مفسران آن را نپذیرفته‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۴۳؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عبدالله بن عباس {{صحت آدرس}}؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ الشوری {{صحت آدرس}}.</ref>
  
−
مضمون آیه با آیه‌ای دیگر سازگار است که در آن پاداش رسالت به خود مردم بازگردانده شده است: {{متن قرآن|«قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ»}}؛ «بگو: هر پاداشی که از شما خواستم، آن برای خود شماست» ([[سوره سبأ]]، ۴۷). بر این پایه، مودت خویشاوندان پاداشی نیست که به پیامبر برسد، بلکه راهی برای هدایت و نزدیکی خود مؤمنان به خداست. مفسران شیعه این استدلال را برای نشان دادن پیوند آیه با جایگاه اهل بیت علیهم‌السلام به کار برده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ سبأ.</ref>
+
مضمون آیه با آیه‌ای دیگر سازگار است که در آن پاداش رسالت به خود مردم بازگردانده شده است: {{متن قرآن|«قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ»}}؛ «بگو: هر پاداشی که از شما خواستم، آن برای خود شماست» ([[سوره سبأ]]، ۴۷). بر این پایه، مودت خویشاوندان پاداشی نیست که به پیامبر برسد، بلکه راهی برای هدایت و نزدیکی خود مؤمنان به خداست. مفسران شیعه این استدلال را برای نشان دادن پیوند آیه با جایگاه اهل بیت علیهم‌السلام به کار برده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۱۸، ص۴۲؛ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ سبأ، آیهٔ ۴۷، ج۸، ص۴۰۶ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==مصادیق ذوی القربی==
 
==مصادیق ذوی القربی==
  
−
مفسران شیعه «قربی» را در آیهٔ مودت بر اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تطبیق کرده‌اند و در روایات شیعه، مصداق آن امام علی علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و دو فرزندشان شمرده شده است. طبری نیز گزارشی آورده است که بر پایهٔ آن، [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد]] علیه‌السلام در دمشق و در پاسخ به پرسشی دربارهٔ این آیه، همان خاندان را مراد آیه دانست.<ref>طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.</ref>
+
مفسران شیعه «قربی» را در آیهٔ مودت بر اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تطبیق کرده‌اند و در روایات شیعه، مصداق آن امام علی علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و دو فرزندشان شمرده شده است. طبری نیز گزارشی آورده است که بر پایهٔ آن، [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد]] علیه‌السلام در دمشق و در پاسخ به پرسشی دربارهٔ این آیه، همان خاندان را مراد آیه دانست.<ref>طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۱۵۸ {{صحت آدرس}}؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۴۳؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
−
در برابر، مفسران اهل سنت چند دیدگاه دارند. شماری «قربی» را به خویشاوندی پیامبر با قریش بازگردانده‌اند و آیه را درخواست دوستی با خویشان پیامبر خوانده‌اند؛ طبری نیز همین تفسیر را ترجیح داده است. شماری دیگر «قربی» را به معنای «قربت» (نزدیکی) گرفته‌اند و آیه را بر دوستی در راه نزدیکی به خدا حمل کرده‌اند. در فقه نیز شافعیان «ذوی القربی» را بنی هاشم و بنی مطلب می‌دانند، برخی همهٔ فرزندان عبدالمطلب را در آن داخل می‌کنند و برخی دامنه را تا همهٔ قریش گسترده‌اند. مستند شافعیان روایتی است که بخاری در کتاب فرض الخمس آورده و بر پایهٔ آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سهم خویشاوندان را به بنی هاشم و بنی مطلب داد.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد؛ بخاری، صحیح، کتاب فرض الخمس.</ref>
+
در برابر، مفسران اهل سنت چند دیدگاه دارند. شماری «قربی» را به خویشاوندی پیامبر با قریش بازگردانده‌اند و آیه را درخواست دوستی با خویشان پیامبر خوانده‌اند؛ طبری نیز همین تفسیر را ترجیح داده است. شماری دیگر «قربی» را به معنای «قربت» (نزدیکی) گرفته‌اند و آیه را بر دوستی در راه نزدیکی به خدا حمل کرده‌اند. در فقه نیز شافعیان «ذوی القربی» را بنی هاشم و بنی مطلب می‌دانند، برخی همهٔ فرزندان عبدالمطلب را در آن داخل می‌کنند و برخی دامنه را تا همهٔ قریش گسترده‌اند. مستند شافعیان روایتی است که بخاری در کتاب فرض الخمس آورده و بر پایهٔ آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سهم خویشاوندان را به بنی هاشم و بنی مطلب داد.<ref>طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳ {{صحت آدرس}}؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۲۷، ص۵۹۴ {{صحت آدرس}}؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد {{صحت آدرس}}؛ بخاری، صحیح، کتاب فرض الخمس {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==سهم ذوی القربی در خمس==
 
==سهم ذوی القربی در خمس==
  
−
آیهٔ ۴۱ سورهٔ انفال حکم خمس غنیمت را بیان می‌کند: {{متن قرآن|«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»}}؛ «و بدانید هر غنیمتی که به دست آوردید، یک‌پنجم آن برای خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱.</ref>
+
آیهٔ ۴۱ سورهٔ انفال حکم خمس غنیمت را بیان می‌کند: {{متن قرآن|«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»}}؛ «و بدانید هر غنیمتی که به دست آوردید، یک‌پنجم آن برای خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱، ج۴، ص۸۳۵.</ref>
  
−
فقیهان امامیه «ذوی القربی» را در این آیه بر بنی هاشم تطبیق می‌کنند و خمس را به شش سهم تقسیم می‌کنند. سه سهم نخست، یعنی سهم خدا و پیامبر و خویشاوندان، در اختیار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و پس از او امام است و سه سهم دیگر به یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان از بنی هاشم اختصاص دارد. مستند این تقسیم، افزون بر روایات، این است که [[زکات]] بر بنی هاشم حرام شمرده شده و خمس جای آن است. شماری از فقیهان اهل سنت نیز سهم خویشاوندان را پذیرفته‌اند، اما در مصرف آن اختلاف دارند: بعضی آن را به بنی هاشم و بنی مطلب محدود می‌کنند و بعضی مصرف آن را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار می‌کنند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الخمس؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الخمس، أبواب قسمة الخمس؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الزکاة، أبواب المستحقین للزکاة؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد.</ref>
+
فقیهان امامیه «ذوی القربی» را در این آیه بر بنی هاشم تطبیق می‌کنند و خمس را به شش سهم تقسیم می‌کنند. سه سهم نخست، یعنی سهم خدا و پیامبر و خویشاوندان، در اختیار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و پس از او امام است و سه سهم دیگر به یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان از بنی هاشم اختصاص دارد. مستند این تقسیم، افزون بر روایات، این است که [[زکات]] بر بنی هاشم حرام شمرده شده و خمس جای آن است. شماری از فقیهان اهل سنت نیز سهم خویشاوندان را پذیرفته‌اند، اما در مصرف آن اختلاف دارند: بعضی آن را به بنی هاشم و بنی مطلب محدود می‌کنند و بعضی مصرف آن را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار می‌کنند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس، ج۱۶، ص۸۵؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الخمس، ج۱، ص۱۶۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الخمس، أبواب قسمة الخمس، ج۹، ص۵۰۹؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الزکاة، أبواب المستحقین للزکاة، ج۹، ص۲۰۹؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==ذوی القربی در فیء==
 
==ذوی القربی در فیء==
  
−
آیهٔ ۷ سورهٔ حشر همین شش مورد را برای فیء یاد می‌کند: {{متن قرآن|«مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»}}؛ «آنچه خدا از [اموال] اهل شهرها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است». فیء اموالی است که بدون جنگ از دشمن به دست مسلمانان می‌افتد و در فقه از غنیمت جدا شمرده می‌شود.<ref>طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس.</ref>
+
آیهٔ ۷ سورهٔ حشر همین شش مورد را برای فیء یاد می‌کند: {{متن قرآن|«مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»}}؛ «آنچه خدا از [اموال] اهل شهرها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است». فیء اموالی است که بدون جنگ از دشمن به دست مسلمانان می‌افتد و در فقه از غنیمت جدا شمرده می‌شود.<ref>طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ حشر، آیهٔ ۷، ج۹، ص۵۶۴ {{صحت آدرس}}؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس، ج۱۶، ص۸۵.</ref>
  
−
فقیهان امامیه فیء و انفال را از اموال امام شمرده و تصرف در آن‌ها را به اذن امام وابسته دانسته‌اند. در برابر، شماری از فقیهان اهل سنت مصرف فیء را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار کرده‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد.</ref>
+
فقیهان امامیه فیء و انفال را از اموال امام شمرده و تصرف در آن‌ها را به اذن امام وابسته دانسته‌اند. در برابر، شماری از فقیهان اهل سنت مصرف فیء را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار کرده‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس، ج۱۶، ص۸۵؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==پیوند با آیهٔ تطهیر==
 
==پیوند با آیهٔ تطهیر==
  
−
مفسران شیعه آیهٔ مودت را با آیهٔ تطهیر و [[حدیث کسا]] می‌خوانند. در آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت [خانوادهٔ پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند». در حدیث کسا، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله این آیه را دربارهٔ امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و حسنین علیهماالسلام خواند و فرمود: {{متن حدیث|«اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي»}}؛ «خدایا اینان اهل بیت من‌اند».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی.</ref>
+
مفسران شیعه آیهٔ مودت را با آیهٔ تطهیر و [[حدیث کسا]] می‌خوانند. در آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت [خانوادهٔ پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند». در حدیث کسا، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله این آیه را دربارهٔ امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و حسنین علیهماالسلام خواند و فرمود: {{متن حدیث|«اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي»}}؛ «خدایا اینان اهل بیت من‌اند».<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳، ج۸، ص۵۶۰؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی {{صحت آدرس}}.</ref>
  
−
بر این پایه، خویشاوندانی که مودتشان در آیهٔ شوری خواسته شده، همان اهل بیتی هستند که به باور شیعه [[آیه تطهیر]] بر پاکی و عصمت آنان دلالت دارد. این پیوند تفسیری بر روایات یادشده استوار است، هرچند بخشی از مفسران اهل سنت آن را نپذیرفته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.</ref>
+
بر این پایه، خویشاوندانی که مودتشان در آیهٔ شوری خواسته شده، همان اهل بیتی هستند که به باور شیعه [[آیه تطهیر]] بر پاکی و عصمت آنان دلالت دارد. این پیوند تفسیری بر روایات یادشده استوار است، هرچند بخشی از مفسران اهل سنت آن را نپذیرفته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۱۸، ص۴۲؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۲۷، ص۵۹۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۱۱

ذوی القربی ترکیبی قرآنی به معنای «خویشاوندان نزدیک» است که از «ذو» به معنای صاحب و «قُربی» به معنای نزدیکی و قرابت ساخته شده است. قرآن این مفهوم را در سه زمینهٔ متفاوت به کار برده است: پاداش رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که در آیهٔ ۲۳ سوره شوری «مودت خویشاوندان» خوانده شده، سهم خویشاوندان از خمس در آیهٔ ۴۱ سوره انفال، و سهم آنان از فیء در آیهٔ ۷ سوره حشر. تعیین مصداق این عنوان در هر دو زمینهٔ اخیر میان مذاهب اسلامی اختلافی است: امامیه آن را در آیهٔ مودت بر اهل بیت علیهم‌السلام و در باب خمس بر بنی هاشم تطبیق می‌دهند، در حالی که شماری از مفسران و فقیهان اهل سنت دامنهٔ آن را به خویشاوندی پیامبر با قریش یا به خاندان عبدالمطلب گسترش داده‌اند.[۱]

معنای ذوی القربی

«قُربی» بر وزن «فُعلی» از ریشهٔ «قرب» و در معنای نزدیکی است و در قرآن بر قرابت و خویشاوندی نیز اطلاق می‌شود. «ذو» در عربی به معنای صاحب است و در ترکیب با اسم، حالت‌های «ذا» و «ذی» و «ذوی» می‌گیرد. از این‌رو در قرآن گاه «ذَا الْقُرْبَىٰ» «خویشاوند» و گاه «ذِی الْقُرْبَىٰ» «خویشاوند» آمده و فقیهان همین ترکیب را در صورت جمع، «ذوی القربی» خوانده‌اند.[۲]

کاربرد قرآنی این ترکیب به احکام مالی محدود نمی‌ماند. در آیهٔ ۲۶ سوره اسراء آمده است: «وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»؛ «و حق خویشاوند را بپرداز». همچنین در آیهٔ ۹۰ سوره نحل: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ»؛ «همانا خدا به عدل و نیکی و بخشیدن [حق] خویشاوند فرمان می‌دهد». مفسران این «حق» را شامل صلهٔ رحم و یاری مالی خویشاوندان دانسته‌اند.[۳]

آیهٔ مودت

شناخته‌شده‌ترین کاربرد این عنوان در آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوری است: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»؛ «بگو: بر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی دربارهٔ خویشاوندان». این آیه در سیاق آیاتی آمده که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را از طلب پاداش از مردم بازمی‌دارند.[۴]

برای این آیه شأن نزولی نیز گزارش شده است. بر پایهٔ گزارشی که در منابع تفسیری و حدیثی آمده، چون آیه نازل شد، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسیدند خویشاوندانی که دوستی آنان واجب شده چه کسانی‌اند و او امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را نام برد. این گزارش در منابع اهل سنت نیز با سندهای متعدد آمده، هرچند برخی مفسران آن را نپذیرفته‌اند.[۵]

مضمون آیه با آیه‌ای دیگر سازگار است که در آن پاداش رسالت به خود مردم بازگردانده شده است: «قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ»؛ «بگو: هر پاداشی که از شما خواستم، آن برای خود شماست» (سوره سبأ، ۴۷). بر این پایه، مودت خویشاوندان پاداشی نیست که به پیامبر برسد، بلکه راهی برای هدایت و نزدیکی خود مؤمنان به خداست. مفسران شیعه این استدلال را برای نشان دادن پیوند آیه با جایگاه اهل بیت علیهم‌السلام به کار برده‌اند.[۶]

مصادیق ذوی القربی

مفسران شیعه «قربی» را در آیهٔ مودت بر اهل بیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله تطبیق کرده‌اند و در روایات شیعه، مصداق آن امام علی علیه‌السلام و حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و دو فرزندشان شمرده شده است. طبری نیز گزارشی آورده است که بر پایهٔ آن، امام سجاد علیه‌السلام در دمشق و در پاسخ به پرسشی دربارهٔ این آیه، همان خاندان را مراد آیه دانست.[۷]

در برابر، مفسران اهل سنت چند دیدگاه دارند. شماری «قربی» را به خویشاوندی پیامبر با قریش بازگردانده‌اند و آیه را درخواست دوستی با خویشان پیامبر خوانده‌اند؛ طبری نیز همین تفسیر را ترجیح داده است. شماری دیگر «قربی» را به معنای «قربت» (نزدیکی) گرفته‌اند و آیه را بر دوستی در راه نزدیکی به خدا حمل کرده‌اند. در فقه نیز شافعیان «ذوی القربی» را بنی هاشم و بنی مطلب می‌دانند، برخی همهٔ فرزندان عبدالمطلب را در آن داخل می‌کنند و برخی دامنه را تا همهٔ قریش گسترده‌اند. مستند شافعیان روایتی است که بخاری در کتاب فرض الخمس آورده و بر پایهٔ آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سهم خویشاوندان را به بنی هاشم و بنی مطلب داد.[۸]

سهم ذوی القربی در خمس

آیهٔ ۴۱ سورهٔ انفال حکم خمس غنیمت را بیان می‌کند: «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»؛ «و بدانید هر غنیمتی که به دست آوردید، یک‌پنجم آن برای خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است».[۹]

فقیهان امامیه «ذوی القربی» را در این آیه بر بنی هاشم تطبیق می‌کنند و خمس را به شش سهم تقسیم می‌کنند. سه سهم نخست، یعنی سهم خدا و پیامبر و خویشاوندان، در اختیار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و پس از او امام است و سه سهم دیگر به یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان از بنی هاشم اختصاص دارد. مستند این تقسیم، افزون بر روایات، این است که زکات بر بنی هاشم حرام شمرده شده و خمس جای آن است. شماری از فقیهان اهل سنت نیز سهم خویشاوندان را پذیرفته‌اند، اما در مصرف آن اختلاف دارند: بعضی آن را به بنی هاشم و بنی مطلب محدود می‌کنند و بعضی مصرف آن را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار می‌کنند.[۱۰]

ذوی القربی در فیء

آیهٔ ۷ سورهٔ حشر همین شش مورد را برای فیء یاد می‌کند: «مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»؛ «آنچه خدا از [اموال] اهل شهرها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است». فیء اموالی است که بدون جنگ از دشمن به دست مسلمانان می‌افتد و در فقه از غنیمت جدا شمرده می‌شود.[۱۱]

فقیهان امامیه فیء و انفال را از اموال امام شمرده و تصرف در آن‌ها را به اذن امام وابسته دانسته‌اند. در برابر، شماری از فقیهان اهل سنت مصرف فیء را به تشخیص حاکم و مصالح مسلمانان واگذار کرده‌اند.[۱۲]

پیوند با آیهٔ تطهیر

مفسران شیعه آیهٔ مودت را با آیهٔ تطهیر و حدیث کسا می‌خوانند. در آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب آمده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت [خانوادهٔ پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند». در حدیث کسا، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله این آیه را دربارهٔ امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و حسنین علیهماالسلام خواند و فرمود: «اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي»؛ «خدایا اینان اهل بیت من‌اند».[۱۳]

بر این پایه، خویشاوندانی که مودتشان در آیهٔ شوری خواسته شده، همان اهل بیتی هستند که به باور شیعه آیه تطهیر بر پاکی و عصمت آنان دلالت دارد. این پیوند تفسیری بر روایات یادشده استوار است، هرچند بخشی از مفسران اهل سنت آن را نپذیرفته‌اند.[۱۴]

پانویس

  1. ↑ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  2. ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «قرب»، ج۱، ص۶۶۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱، ج۴، ص۸۳۵.
  3. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۶، ج۶، ص۶۳۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰، ج۱۲، ص۳۳۰.
  4. ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۴۳.
  5. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۴۳؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عبدالله بن عباس (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ الشوری (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  6. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۱۸، ص۴۲؛ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ سبأ، آیهٔ ۴۷، ج۸، ص۴۰۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  7. ↑ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۱۵۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۹، ص۴۳؛ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  8. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۲۷، ص۵۹۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بخاری، صحیح، کتاب فرض الخمس (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  9. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انفال، آیهٔ ۴۱، ج۴، ص۸۳۵.
  10. ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس، ج۱۶، ص۸۵؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الخمس، ج۱، ص۱۶۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الخمس، أبواب قسمة الخمس، ج۹، ص۵۰۹؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الزکاة، أبواب المستحقین للزکاة، ج۹، ص۲۰۹؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  11. ↑ طوسی، التبیان، ذیل سورهٔ حشر، آیهٔ ۷، ج۹، ص۵۶۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس، ج۱۶، ص۸۵.
  12. ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس، ج۱۶، ص۸۵؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الجهاد (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  13. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳، ج۸، ص۵۶۰؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل أهل بیت النبی (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  14. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۱۸، ص۴۲؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳، ج۲۷، ص۵۹۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).


منابع

  • ابن قدامه، عبدالله بن احمد؛ المغنی، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
  • طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  • قرآن کریم.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
  • مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
  • نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بی‌تا.