طعنه

«طَعنه زدن» یا زخم زبان، به معنای سرزنش کردن دیگران -به منظور تحقیر و تمسخر و عیب‌جویی-، یکی از گناهان زبان و رذایل اخلاقی است، که در قرآن و احادیث مورد نهی و نکوهش قرار گرفته است.

مفهوم‌شناسی

«طَعن» در لغت، به معنای زدن با نیزه است و به طور استعاره در عیب گویى و عیب گرفتن و سرزنش به کار مى‌رود. و نیز گفته شده: طعنه زدن، عیب‌جویی کردن؛ مجازاً، توبیخ و سرزنش کردن؛ بد گفتن.

طعنه زدن و تحقیر کردن مؤمن از کارهاى مذموم و از جمله گناهان زبان است که موجب ضرر دنیوى و عذاب اخروى مى‌شود. زخم زبان گونه‌اى مردم‌آزارى است؛ یعنى سخنى بر زبان آوریم که شخص مقابل را برنجاند.

ضرب المثل معروفى است که مى گوید: زخم شمشیر خوب مى شود، ولى زخم زبان خوب نمى شود. البته این ضرب المثل یک واقعیت است و احادیث اخلاقى اسلامى نیز آن را تاکید مى کند و به شدت، زخم زبان زدن و شماتت را نکوهیده است.

نکوهش طعنه در قرآن و روایات

طعنه زدن عملی ناروا و خلاف اخلاق الهی و اسلامی است که مورد نهی و مذمت قرآن و احادیث پیشوایان دینی قرار گرفته است. واژه «طَعْن» دو بار در قرآن کریم درباره طعنه و تمسخر نسبت به دین به‌ کار رفته است:

• «وَ اِنْ نَکَثُوا اَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا اَئِمَّةَ الْکُفْرِ...»؛ «اگر پیمان خویش را شکستند و در دینتان عیب گرفتند با پیشوایان کفر بجنگید.»

• «مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ...»؛ بعضی از یهود، سخنان را از جای خود، تحریف می‌کنند؛ و (به جای اینکه بگویند: «شنیدیم و اطاعت کردیم»)، می‌گویند: «شنیدیم و مخالفت کردیم! و (نیز می‌گویند:) بشنو! که هرگز نشنوی! و (از روی تمسخر می‌گویند:) راعنا [= ما را تحمیق کن!]» تا با زبان خود، حقایق را بگردانند و در آیین خدا، طعنه زنند.

همچنین آیه «وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» از آیاتی است که با این موضوع مرتبط است؛ در «لسان العرب» آمده «هُمزه»: عيب گرفتن در پشت سر و لُمز بدگويى در حضور است. در «مجمع البيان» همز به معنى طعنه زدن و لمز به معنى عيب گرفتن آمده است و گويد: هر دو به يک معنى مى‏‌باشند و بهتر آنست كه هُمزه به معنى طعنه زن و لُمزه به معنى عيبجو يا بالعكس باشد، اين دو صيغه براى كثرت هستند، يعنى بسيار طعنه زننده و بسیار عيبجو. ناگفته نماند: عیبجویی و عيب چسباندن به مردم يك چيز است، طعنه زدن به وسيله آن، چيزى ديگر.

نکوهش طعنه در روایات:

• رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: « مَنْ طَعَنَ فِی مُؤْمِنٍ بِشَطْرِ کَلِمَةٍ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ رِیحَ الْجَنَّةِ...»؛ هر کس درباره انسان با ایمانی کلمه ای ناروا بگوید و بر او طعنه زند، خداوند بوی بهشت را بر او حرام می کند.

• امام على علیه السلام مى فرماید: «طعنُ اللِسان أمضُّ مِن طعنِ السِنان»؛ زخم زبان از زخم نیزه عمیق تر است.

• امام باقر علیه السلام مى‌فرماید: «فایّاکُم والطعنَ عَلى المؤمنین»؛ از طعن زدن به مومنان بپرهیزید.

• امام باقر علیه السلام همچنین مى‌فرماید: «مَا مِنْ إِنْسَانٍ یَطْعُنُ فِی عَیْنِ مُؤْمِنٍ إِلَّا مَاتَ بِشَرِّ مِیتَةٍ وَ کَانَ قَمِناً أَنْ لَا یَرْجِعَ إِلَى خَیْرٍ»؛ هیچ انسانى نیست كه پیش روى مؤمنى از او بد گوید و طعنه زند، مگر این كه به بدترین شكل بمیرد و سزاوار است كه روى خیر و سعادت را نبیند.

• امام صادق علیه السلام مى‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ وَ جَلَالِ كِبْرِیَائِهِ فَمَنْ طَعَنَ عَلَیْهِمْ أَوْ رَدَّ عَلَیْهِمْ قَوْلَهُمْ فَقَدْ رَدَّ عَلَى اللَّهِ فِی عَرْشِهِ وَ لَیْسَ مِنَ اللَّهِ فِی شَیْءٍ إِنَّمَا هُوَ شِرْكُ شَیْطَانٍ»؛ خدای عزوجل مؤمنان را از نور عظمت و جلال كبریائیش آفریده و هر كس بدانها طعنه و سركوفت زند یا گفته و عقیده آنها را رد كند، بر خدا رد كرده در عرش او، و نزد خدا به چیزى شمرده نشود، همانا كه او شرک شیطان است.

منابع

• "زندگی موفق (رازهای خوب زیستن)"، عباس رحیمی.
• "طعن"، اصطلاحنامه جامع علوم اسلامی، بازیابی: ۷ اسفند ۹۲.
• "پاسخ طعنه آمیز به دیگران"، پایگاه پرسمان.