نمایش مبدأ برای اهل حدیث

'''اهل حدیث''' یا '''اصحاب حدیث'''، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی که اعتبار معرفت دینی را بر [[قرآن]] و [[سنت]] نقل‌شده استوار می‌کند و در برابر جریان‌های عقل‌گرا، مانند [[معتزله]] و «اهل رأی»، قرار می‌گیرد.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> این عنوان در منابع Sunni و شیعی دو کاربرد متفاوت دارد: در اصطلاح رایج اهل سنت، بر جریان نص‌گرای سنتی اطلاق می‌شود، و در منابع [[شیعه]]، غالباً بر محدثان و راویان [[حدیث]] به کار می‌رود.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ طوسی، الفهرست، مقدمه.</ref> این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر [[احمد بن حنبل]] و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریان‌های اهل سنت تبدیل شد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).</ref>

== تعریف و کاربرد ==
«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «حدیث» در برابر «رأی» و «قیاس» قرار می‌گیرد.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».</ref> بر این پایه، اهل حدیث کسانی‌اند که در استنباط احکام و معارف، تنها به متن قرآن و روایات تکیه می‌کنند و [[اجتهاد]] به رأی و [[قیاس در فقه|قیاس]] را معتبر نمی‌شمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.</ref> در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای عقل و قیاس باز می‌کنند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref>

در منابع شیعی، تعبیر «اصحاب حدیث» بیشتر بر راویان و محدثان شیعه اطلاق می‌شود و ازاین‌رو با کاربرد سنّی آن یکی نیست.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲.</ref> در سده‌های متأخر، برخی عالمان شیعه تعبیر «اهل حدیث» را برای جریان سنّی نص‌گرا به کار برده و آن را در برابر «اهل کلام» نشانده‌اند.<ref>مفید، أوائل المقالات، فصل فی أصحاب الحدیث؛ سید مرتضی، رسائل، بخش مسائل کلامی.</ref>

== خاستگاه و تاریخ ==
ریشه‌های این جریان به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتب‌های حدیثی [[حجاز]] با مکتب‌های فقهی [[عراق]] بازمی‌گردد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> در حجاز، محدثان بر نقل و سند تکیه می‌کردند و در عراق، فقیهان به رأی و قیاس گرایش داشتند.<ref>همان.</ref> با ظهور [[معتزله]] و بحث‌های کلامی دربارهٔ صفات خدا و حدوث و قدم قرآن، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

در دورهٔ [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون]] عباسی، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) به‌عنوان عقیدهٔ رسمی تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله احمد بن حنبل، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در تاریخ اسلام به «محنت» شهرت یافت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.</ref> با روی کار آمدن [[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]]، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref> در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، به‌ویژه [[محمد بن اسماعیل بخاری|صحیح بخاری]] و [[مسلم بن حجاج نیشابوری|صحیح مسلم]]، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.</ref>

== مبانی فکری ==
اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند {{متن قرآن|«وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»}}؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید» استناد می‌کنند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> و آیهٔ {{متن قرآن|«أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»}}؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> بر این اساس، آنان ظواهر آیات و روایات را حجت می‌دانند و تأویل عقلانی را در حوزهٔ صفات و معاد ناروا می‌شمارند.<ref>اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.</ref> این گرایش در برخی شاخه‌ها به ظاهرگرایی در صفات خدا انجامید و از سوی معتزله و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.</ref>

== روابط با دیگر جریان‌ها ==
با ظهور [[ابوالحسن اشعری]] در سدهٔ چهارم، کلام اشعری کوشید میان عقل و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سخت‌گیر، این سازش را نپذیرفتند و اشعریان را نیز به انحراف متهم کردند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.</ref> در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث می‌دانستند.<ref>همان.</ref> در [[شیعه]] نیز دو گرایش حدیث‌محور و عقل‌گرا در طول تاریخ دیده می‌شود؛ گرایش نخست در آثار [[شیخ کلینی|کلینی]] و [[شیخ صدوق]] و گرایش دوم در آثار [[شیخ مفید]] و [[سید مرتضی]] نمایان است.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.</ref> این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول اعتقادی.<ref>همان.</ref>

== نقدها ==
منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفته‌اند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بی‌اعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز می‌کند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه می‌انجامد.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.</ref> در برابر، اهل حدیث بر آن‌اند که تکیه بر عقل و تأویل، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی سنت می‌انجامد.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.</ref>

== در دورهٔ معاصر ==
در دورهٔ معاصر، جریان‌های سلفی و وهابی خود را ادامه‌دهندهٔ راه اهل حدیث می‌دانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید می‌کنند.<ref>ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.</ref> در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل سنت، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کرده‌اند.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* ابن تیمیه، احمد؛ ''مجموع الفتاوی''، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
* ابن حجر، احمد بن علی؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
* اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ ''المقالات والفرق''، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
* بغدادی، عبدالقاهر؛ ''الفرق بین الفرق''، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
* سید مرتضی، علی بن حسین؛ ''رسائل الشریف المرتضی''، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
* شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ ''الملل والنحل''، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
* طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
* طوسی، محمد بن حسن؛ ''الفهرست''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
* مفید، محمد بن محمد؛ ''أوائل المقالات''، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.

[[رده:اهل سنت]]
[[رده:علوم حدیث]]
[[رده:اصطلاحات حدیثی]]
[[رده:کلام]]