میرزا رفیعا نائینی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۷ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
حاج سيد محمد طباطبائی نائينی فرزند سيد حيدر معروف به حاج ميرزا رفيعا از اجله اساتيد و حکمای معروف به [[اصفهان]] در قرن یازدهم هجری بود. نسب او از طرف پدر به [[امام حسن علیه السلام]] و از طرف مادر به [[امام حسین علیه السلام]] می رسید.
+
'''«سید محمد طباطبائی نائینی»''' (۱۰۸۲-۹۹۷ ق) معروف به '''«میرزا رفیعا»'''، حکیم، متکلم، فقیه و محدث نامدار [[شیعه]] در قرن یازدهم هجری و از شاگردان [[شیخ بهایی|شیخ بهائی]] بود. او در [[فلسفه]] و [[حکمت]] و [[کلام]] و [[منطق]] متبحر بود و آثار متعددی در این حوزه‌ها تألیف نمود. علمای بزرگی چون [[علامه مجلسی]] و [[شیخ حر عاملی]] از شاگردان او هستند.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
|نام کامل = سید رفیع‌الدین محمد نائینی
 +
||تصویر=[[پرونده:میرزا رفیعا.jpg|۲۷۰px|center]]
 +
|زادروز =  ۹۹۷ قمری
 +
|زادگاه =  نائین
 +
|وفات =  ۱۰۸۲ قمری
 +
|مدفن =  [[تخت فولاد]]، [[اصفهان]]
 +
|اساتید =  [[شیخ بهایی|شیخ بهائی]]، [[ملا عبدالله شوشتری]]، [[میرداماد]]، [[ملا خلیل قزوینی|ملا خلیل قزوینى]]، [[میرفندرسکی]]،...
 +
|شاگردان =  [[علامه مجلسی]]، [[شیخ حر عاملی]]، [[سید نعمت الله جزائری]]، میر محمدمعصوم قزوینی، [[میر محمدصالح خاتون آبادی|میر محمدصالح خاتون آبادى]]،...
 +
|آثار = شجره الهیه، حاشیه بر [[مختلف الشیعه (کتاب)|مختلف الشیعه]]، حاشیه بر [[مدارک الاحکام (کتاب)|مدارک الاحکام]]، رساله فی اقسام التشکیک و حقیقت، رساله فی شبهة الاستلزام و جوابها، حاشیه بر [[قواعد الأحکام (کتاب)|قواعد الاحکام]]،...
 +
}}
 +
==ولادت و نسب==
 +
سید رفیع‌الدین محمد حسینی طباطبائی نائینی فرزند سید حیدر، در حدود سال ۹۹۷ قمری ولادت یافته است. چنان‌که از نسبتش برمی‌آید، اصلش از نائین بود و در همان‌جا زاده شد. نسب او از طرف پدر به [[امام حسن علیه السلام]] و از طرف مادر به [[امام حسین علیه السلام]] می رسید. پدرش سید حیدر از زُهّاد و پرواپیشگان قرن دهم است و مرقدش از زیارتگاههاى شهر نائین مى باشد.
  
او از شاگردان شيخ بهائی و ملا عبد الله شوشتری است که با محقق خوانساری معاصر و اغلب او را در رديف محقق شمرده اند. وی در علوم عقلی و نقلی به درجه کمال رسيد و رشته مطالعاتش در تحقيقات فلسفی و حکمت افزون بود و تاريخ العلماء او را به عنوان حکيمی الهی می شناسد زيرا در [[فلسفه]] و [[حکمت]] و [[کلام]] و [[منطق]] ید طولائی داشت.
+
گفتنی است که [[میرزا ابوالحسن جلوه]] (م، ۱۳۱۴ ق)، از نوادگان میرزا رفیعای نائینی است.
  
از آثار او حواشی و تعليقاتی است بر شرح اشارات، شرح مختصر و مختلف علامه. او بر اصول کافی و صحيفه کامله شرحی نوشت. و آثار ديگری نيز به نام رساله تشکيک، شجره الهيه و ثمره الهيه دارد.  
+
==تحصیل و استادان==
 +
رفیعای نائینی در اوان جوانی برای ادامۀ تحصیل به اصفهان آمد و نزد عالمان برجستۀ آنجا به تحصیل پرداخت. به گزارش منابع، استادان او در [[حدیث]] و [[فقه]]، [[شیخ بهایی|شیخ بهائی]] و [[ملا عبدالله شوشتری]]، [[میرداماد]] و [[ملا خلیل قزوینی|ملا خلیل قزوینى]] و در [[حکمت]]، [[میرفندرسکی|میر ابوالقاسم فندرسکی]]  بودند.
  
میرزا رفیعا از اساتيد [[علامه مجلسی]]، [[شیخ حر عاملی]]، [[سید نعمت الله جزائری]] و بسیاری از اعلام حوزه اصفهان است. علامه مجلسی در کتابهایش از وی با احترام یاد می کند و با عنوان سید الحکماء المتالهین وی را می ستاید.
+
==تدریس و شاگردان==
 +
میرزا رفیعا در [[اصفهان]] به تدریس معقول و منقول پرداخت. او در [[فقه]]، [[فلسفه]]، [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[حدیث]] استاد مسلم بود و در آنجا طالبان علم نزد وی گرد آمدند و مجلس درس او رونق یافت.
  
نائينی در هفتم [[شوال]] سال هزار و هشتاد و هشت در اصفهان وفات نمود و قبرش در [[تخت فولاد]] اصفهان زيارتگاه است. بعضی وفات او را در سال 1099 نوشته اند (رحمة الله عليه).
+
از جملۀ شاگردان نامدار رفیعای نائینی عبارت‌اند از:
  
== منبع ==
+
*[[علامه مجلسی]] (م ۱۱۱۰ ق)، که در اجازات خود، «قدوة الحکماء المتألهین السید السند میرزا رفیع‌الدین» را از استادان و شیوخ روایی خود برشمرده است؛
پایگاه شعائر
+
*[[شیخ حر عاملی]] (م ۱۱۰۴ ق)، که نائینی را از [[مشایخ]] روایی خود ذکر کرده، و می‌گوید از «حکیم متکلم» از طریق مجلسی روایت کرده است؛
 +
*[[سید نعمت الله جزائری]] (م ۱۱۱۲ ق)؛
 +
*رفیع‌الدین محمد بن فرج، مشهور به ملا رفیعای گیلانی؛
 +
*میر محمدمعصوم حسینی قزوینی (م ۱۰۹۱ ق) که بر حاشیۀ نائینی بر [[اصول کافی]]، حاشیه نوشت؛
 +
*عبدالحسین خاتون‌آبادی؛
 +
*[[میر محمدصالح خاتون آبادی|میر محمدصالح خاتون آبادى]]؛
 +
*محمدمهدی بن رضا مشهدی، که اجوبة المسائل در ابواب فقهی طهارت و صلات به تقریر اوست؛
 +
*ابوالحسن بهاء‌الدین محمد، فرزند میرزا رفیعا (م ۱۰۹۸ ق).
 +
 
 +
==ویژگیها و فعالیتهای علمی==
 +
رفیعای نائینی نیز، مانند بسیاری از علما، دولت [[صفویه]] را فرصتی مغتنم برای گسترش [[تشیع]] می‌دانست. حکم فقهی او در وجوب تخییری [[نماز جمعه]]، که راهی میان حرمت و وجوب عینی اقامۀ نماز جمعه در زمان [[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت]] است، نشان از غنیمت‌شمردن فرصت دولت صفویه دارد. در همین راستا، میرزا رفیعا «شجرۀ الٰهیه» را به شاه صفی اول (حک: ۱۰۳۸-۱۰۵۲ ق) تقدیم کرد. او در یک مناسبت در ۱۰۷۲ ق، به فرمان شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲-۱۰۷۷ ق)، به عضویت شورایی فقهی درآمد.
 +
 
 +
مهمترین بعد علمى میرزا رفیعا، جنبه [[علم کلام|کلامى]] اوست. وى کلام [[اسلام|اسلامى]] را با عنایت به متون روایى و حکمت شیعى و الهام از [[قرآن کریم]] تدوین کرد. برخى شاگردان و تذکره نویسان این جنبه را مورد توجه قرار داده و افزوده اند او در جلسات درسى خود با طرح مباحث عمیق [[فلسفه|فلسفى]] مشتاقان حکمت اسلامى را به فیض مى رسانید.
 +
 
 +
نگارشهاى وى نیز نشان احاطه بر متن حدیثى و روایات منقول از [[اهل البیت|اهل بیت]](علیهم السلام) دارد. او در پاره اى از نوشته ها مفاهیم کلامى و برهانى را با آیات و روایات زینت داده است.
 +
 
 +
او از حکمای مکتب [[اصفهان]] است که غایت آن نیل به «حکمت الٰهی»، و توافق [[عقل]] و کشف و [[سنت]] است. بااین‌حال، تأکید همۀ این حکما بر [[شریعت]] و حقیقت و طریقت یکسان نیست. شریعت در آثار فقهی و حدیثی رفیعا، و حقیقت در آثار [[کلام|کلامی]] وی برجسته‌تر است و از این نظر، به [[علامه حلی]] بی‌شباهت نیست. شاید بی‌سبب نباشد که رفیعا بر آثار او بیش از همه، [[حاشیه]] نوشته است. مثلاً رفیعای نائینی در رساله‌های «شجرۀ الٰهیه» و تلخیص آن، «ثمرۀ شجرۀ الٰهیه»، چه در روش و چه در تبویب، به کشف المراد علامۀ حلی اتکا داشته است. «شجرۀ الٰهیه» نخستین اثر در کلام شیعی، با رویکردی فلسفی در مکتب اصفهان است. مؤلف در مقدمۀ آن، چنین می‌گوید: این اثر «بر نهجی ایراد نمود که هریک از مبتدی و منتهی، على اختلاف المراتب از آن منتفع گردند». تألیف چنین اثری به فارسی، با روی‌ کار آمدن صفویه درخور توجه است.
 +
 
 +
رفیعای نائینی در ابتدای «شجرۀ الٰهیه» و تلخیص آن، به تبعیت از [[تجرید الاعتقاد (کتاب)|تجرید الاعتقاد]] [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیر]]، به امور عامه پرداخته است. او به شیوۀ مشائیان، قائل به تمایز وجود و ماهیت در ممکنات و عینیت آنها در واجب‌الوجود است.
 +
 
 +
روش [[فلسفه|فلسفی]] رفیعای نائینی در بحث از اثبات باری و صفات ثبوتی و سلبی و افعالی باری کاملاً روشن است. در باب [[نبوت]] و [[امامت]] و [[معاد]] رویکرد او به متکلمان نزدیک‌تر می‌شود. میرزا رفیعا همچون فلاسفه، صفات باری را عین ذات او می‌داند، بااین‌حال، مانند علامه بر آن است که صفات اموری وجودی هستند. او سعی داشته است تا صفات ذات را از مفهوم واجب‌الوجود استنتاج کند.
 +
 
 +
میرزا رفیعا در «شجرۀ الٰهیه» امامت را بر قاعده لطف استوار ساخته است، چنان‌که در سنت کلام شیعی متداول است؛ حال‌آنکه در الحاشیة، امامت را از منظر مابعدالطبیعی می‌نگرد که متضمن [[ولایت تکوینی]] است و شاید نمودار گرایش [[عرفان|عرفانی]] او باشد.
 +
 
 +
با [[محقق خوانساری]] معاصر و اغلب او را در ردیف محقق شمرده اند. وی در علوم عقلی و نقلی به درجه کمال رسید و رشته مطالعاتش در تحقیقات فلسفی و حکمت افزون بود و تاریخ العلماء او را به عنوان حکیمی الهی می شناسد زیرا ید طولائی داشت.
 +
 
 +
در برخى منابع آمده که ایشان در مسائل [[فقه|فقهى]] صاحب نظر و نکته سنج بوده است. به عنوان نمونه، وى قائل به وجوب تخییرى [[نماز جمعه]] بوده است و میرزا على رضا تجلى در ردیه خود بر رساله [[محقق سبزواری|محقق سبزوارى]] نام او را جزو فقهایى مى آورد که بر این عقیده بوده اند.
 +
 
 +
==آثار و تألیفات==
 +
 
 +
*شجره الهیه، رساله فارسى شجره الهیه حاوى مباحث فلسفى، کلامى عمیق در مسایل اعتقادى [[شیعه]] با عنایت به [[قرآن]] و [[حدیث]] نوشته شده است؛
 +
*ثمره شجره الهیه (ملخصى است از شجره الهیه و در واقع تکمیل کننده مباحث آن)؛
 +
*رساله شرح حدیث حدوث الاسماء؛
 +
*حاشیه بر «شرح [[ارشاد الاذهان الی احکام الایمان (کتاب)|ارشاد الاذهان]]» [[مقدس اردبیلی|مقدس اردبیلى]]
 +
*حاشیه بر [[مختلف الشیعه (کتاب)|مختلف الشیعه]] [[علامه حلی]]؛
 +
*حاشیه بر [[مدارک الاحکام (کتاب)|مدارک الاحکام]]؛
 +
*حاشیه بر شرح حکمة العین میرک بخارى؛
 +
*حاشیه بر شرح الاشارات [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین طوسى]]؛
 +
*حاشیه بر شرح مختصر الاصول حاجبى؛
 +
*رساله فی اقسام التشکیک و حقیقت، به عربی؛
 +
*رساله فی شبهة الاستلزام و جوابها؛
 +
*حاشیه بر شرح حکمة العین شریف جرجانى؛
 +
*اجوبة المسائل، در خصوص عبادات و احکام که به فارسى نوشته شده است؛
 +
*حاشیه بر [[قواعد الأحکام (کتاب)|قواعد الاحکام]] علامه حلى؛
 +
*شرح مختصر علامه حلی؛
 +
*حواشی و تعلیقات بر شرح اشارات؛
 +
*حاشیه بر [[اصول کافی]]؛
 +
*شرح [[صحیفه سجادیه (کتاب)|صحیفه کامله]]؛
 +
*رساله‌ای در فقه به طریق استدلال، در ۰۰۰‘۱۰ بیت (سطر) به فارسی.
 +
 
 +
وی در [[شعر]] نیز استاد بود. از اشعار اوست:
 +
{{بیت|این قوم که بر خود نگرانند همه|از دیده خویشتن نهانند همه}}
 +
{{بیت|عالم بحر است و خلق عالم همه موج| بیهوده به هر طرف روانند همه}}
 +
 
 +
== در نظر عالمان ==
 +
نظر علماى عصر [[صفویه|صفوى]] و تراجم نگاران دوره هاى بعد مى تواند ابعاد علمى و فکرى این شخصیت را روشن کند:
 +
 
 +
* [[شیخ حر عاملی|شیخ حُرّ عاملى]]: «...مولانا میرزا رفیع الدین محمد نائینى، فاضل، عالم بزرگوار، داراى جلالت شأن حکیمِ مُتکلّم ماهر که داراى تألیفاتى ازجمله شرح اصول کافى است. از معاصرین ماست. توسط مولا محمدباقر مجلسى از وى روایت مى نمائیم.»
 +
* [[علامه مجلسى]]: «سیدالحکماء المتالهین و قدوة الحکماء المتالهین و سید سند میرزا رفیع الدین محمد بن امیر حیدر حسینى طباطبایى نائینى.» وى از میرزا رفیعا به عنوان سومین استاد و طریق [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] حدیث نام مى برد.
 +
* [[شیخ اسدالله کاظمینی|شیخ اسدالله کاظمى]]: «...نائینى سید اجل اسعد، افخر امجد، فقیه و حکیم متکلم اوحد، رفیع الدین محمد حسینى، صاحب بحارالانوار از وى روایت مى کند و معاصر او بوده و از وى ستایشى بلیغ نموده است.»
 +
* حاج محمد اردبیلى: «...رفیع الدین...نائینى یگانه عصر، پیشواى مُحققین، سید حکماء مُتألّهین، برهان بزرگان متکلمین. حال وى در جلالت قدر و عظمت شأن و رفعت مقام و تبحرش در علوم عقلى و دقت نظر و اصابت رأى و حدس و وثائق و امانت و عدالتش مشهورتر از آن است که ذکر شود و بالاتر از این است که در عبارت بگنجد.. داراى مصَنَّفاتى نیکوست.»
 +
* [[میر محمدصالح خاتون آبادی|میر محمدصالح خاتون آبادى]] که شاگرد اوست، مى نویسد: «میرزا رفیعاى نائینى که از اعاظم علماى محققین و افاخم فضلاى مدققین و اساطین حکما و متکلمین است و در همه علوم ید طولایى داشته و در تحقیق و دقت و اصابت رأى و قوت فکر در میان سایر افاضل روزگار ممتاز است مصَنَّفاتى هم دارد.»
 +
* [[سید علی خان مدنی|سید علیخان مدنی]]: «میرزا رفیع الدین مشهور به میرزا رفیعا از همه علماى عصر خود برتر بود. او راست تعلیقه اى بر [[الکافی (کتاب)|کافى]] و جز آن هم آثارى دارد.»
 +
* [[میرزا عبدالله افندی|میرزا عبدالله افندى اصفهانى]]: «فاضل عالم جلیل، عظیم الشأن، حکیم، مُتکلم ماهر، کتابهایى از او باقى است، از طریق علامه مجلسى از او روایت نقل مى کردیم، در اصفهان درگذشته و همانجا دفن شده و شاه صفى بر مزارش بقعه اى رفیع ساخته است.»
 +
 
 +
==وفات==
 +
عبدالحسین حسینی خاتون‌آبادی (م ۱۱۰۵ ق)، که از شاگردان میرزا رفیعا و وقایع‌نگاران آن دوران بوده، تاریخ وفات وی را ۱۰۸۰ ق. آورده است. منابع متأخرتر براساس ماده‌تاریخِ بیتی بر لوح مزارش (بتاریخ فوتش خردمند گفت/ مقام رفیع مقام رفیع)، تاریخ درگذشت او را ۱۰۸۲ ق. آورده‌اند. به گفتۀ [[سید محمدباقر موسوی خوانساری|سید محمدباقر خوانساری]] (م ۱۳۱۳ ق)، رفیعای نائینی در زمان مرگ، حدود ۸۵ سال داشته است.
 +
 
 +
مدفن میرزا رفیعا در [[تخت فولاد]] [[اصفهان]] واقع شده است. به فرمان شاه سلیمان اول صفوی (حک: ۱۰۷۸-۱۱۰۵ ق)، بر مزارش گنبدی ساختند که به تکیۀ میرزا رفیعا معروف است.
 +
==منابع==
 +
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/268275/%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%B9%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%86%DB%8C "رفیعای نائینی"، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی].
 +
*[http://nbo.ir/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%B9%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%B9%D8%A7__a-96.aspx "سید محمد رفیعای نائینی"، فرهیختگان تمدن شیعه].
 +
*تخت فولاد اصفهان، سید احمد عقیلی، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ۱۳۹۳، ص۵۵.
 +
*[http://www.daftarmags.ir/Journal/Text/AeeneyePajouhesh/Article/index.aspx?ArticleNumber=22639 كتاب شناسى موضوعى ميرزا رفيعاى نائينى، غلامرضا گلى زواره، آینه پژوهش، شماره ۱۶]، بازیابی: ۲۴ شهریور ۱۳۹۳.
 
[[رده:علمای قرن یازدهم]]
 
[[رده:علمای قرن یازدهم]]
 +
[[رده:علماء شیعه]]
 
[[رده:عارفان]]
 
[[رده:عارفان]]
 
[[رده:فیلسوفان]]
 
[[رده:فیلسوفان]]
 +
[[رده:فقیهان]]
 +
[[رده:متکلمان]]
 +
[[رده:مدفونین در تخت فولاد]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۱۲

«سید محمد طباطبائی نائینی» (۱۰۸۲-۹۹۷ ق) معروف به «میرزا رفیعا»، حکیم، متکلم، فقیه و محدث نامدار شیعه در قرن یازدهم هجری و از شاگردان شیخ بهائی بود. او در فلسفه و حکمت و کلام و منطق متبحر بود و آثار متعددی در این حوزه‌ها تألیف نمود. علمای بزرگی چون علامه مجلسی و شیخ حر عاملی از شاگردان او هستند.

۲۷۰px
نام کامل سید رفیع‌الدین محمد نائینی
زادروز ۹۹۷ قمری
زادگاه نائین
وفات ۱۰۸۲ قمری
مدفن تخت فولاد، اصفهان

Line.png

اساتید

شیخ بهائی، ملا عبدالله شوشتری، میرداماد، ملا خلیل قزوینى، میرفندرسکی،...

شاگردان

علامه مجلسی، شیخ حر عاملی، سید نعمت الله جزائری، میر محمدمعصوم قزوینی، میر محمدصالح خاتون آبادى،...

آثار

شجره الهیه، حاشیه بر مختلف الشیعه، حاشیه بر مدارک الاحکام، رساله فی اقسام التشکیک و حقیقت، رساله فی شبهة الاستلزام و جوابها، حاشیه بر قواعد الاحکام،...

ولادت و نسب

سید رفیع‌الدین محمد حسینی طباطبائی نائینی فرزند سید حیدر، در حدود سال ۹۹۷ قمری ولادت یافته است. چنان‌که از نسبتش برمی‌آید، اصلش از نائین بود و در همان‌جا زاده شد. نسب او از طرف پدر به امام حسن علیه السلام و از طرف مادر به امام حسین علیه السلام می رسید. پدرش سید حیدر از زُهّاد و پرواپیشگان قرن دهم است و مرقدش از زیارتگاههاى شهر نائین مى باشد.

گفتنی است که میرزا ابوالحسن جلوه (م، ۱۳۱۴ ق)، از نوادگان میرزا رفیعای نائینی است.

تحصیل و استادان

رفیعای نائینی در اوان جوانی برای ادامۀ تحصیل به اصفهان آمد و نزد عالمان برجستۀ آنجا به تحصیل پرداخت. به گزارش منابع، استادان او در حدیث و فقه، شیخ بهائی و ملا عبدالله شوشتری، میرداماد و ملا خلیل قزوینى و در حکمت، میر ابوالقاسم فندرسکی بودند.

تدریس و شاگردان

میرزا رفیعا در اصفهان به تدریس معقول و منقول پرداخت. او در فقه، فلسفه، تفسیر و حدیث استاد مسلم بود و در آنجا طالبان علم نزد وی گرد آمدند و مجلس درس او رونق یافت.

از جملۀ شاگردان نامدار رفیعای نائینی عبارت‌اند از:

  • علامه مجلسی (م ۱۱۱۰ ق)، که در اجازات خود، «قدوة الحکماء المتألهین السید السند میرزا رفیع‌الدین» را از استادان و شیوخ روایی خود برشمرده است؛
  • شیخ حر عاملی (م ۱۱۰۴ ق)، که نائینی را از مشایخ روایی خود ذکر کرده، و می‌گوید از «حکیم متکلم» از طریق مجلسی روایت کرده است؛
  • سید نعمت الله جزائری (م ۱۱۱۲ ق)؛
  • رفیع‌الدین محمد بن فرج، مشهور به ملا رفیعای گیلانی؛
  • میر محمدمعصوم حسینی قزوینی (م ۱۰۹۱ ق) که بر حاشیۀ نائینی بر اصول کافی، حاشیه نوشت؛
  • عبدالحسین خاتون‌آبادی؛
  • میر محمدصالح خاتون آبادى؛
  • محمدمهدی بن رضا مشهدی، که اجوبة المسائل در ابواب فقهی طهارت و صلات به تقریر اوست؛
  • ابوالحسن بهاء‌الدین محمد، فرزند میرزا رفیعا (م ۱۰۹۸ ق).

ویژگیها و فعالیتهای علمی

رفیعای نائینی نیز، مانند بسیاری از علما، دولت صفویه را فرصتی مغتنم برای گسترش تشیع می‌دانست. حکم فقهی او در وجوب تخییری نماز جمعه، که راهی میان حرمت و وجوب عینی اقامۀ نماز جمعه در زمان غیبت است، نشان از غنیمت‌شمردن فرصت دولت صفویه دارد. در همین راستا، میرزا رفیعا «شجرۀ الٰهیه» را به شاه صفی اول (حک: ۱۰۳۸-۱۰۵۲ ق) تقدیم کرد. او در یک مناسبت در ۱۰۷۲ ق، به فرمان شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲-۱۰۷۷ ق)، به عضویت شورایی فقهی درآمد.

مهمترین بعد علمى میرزا رفیعا، جنبه کلامى اوست. وى کلام اسلامى را با عنایت به متون روایى و حکمت شیعى و الهام از قرآن کریم تدوین کرد. برخى شاگردان و تذکره نویسان این جنبه را مورد توجه قرار داده و افزوده اند او در جلسات درسى خود با طرح مباحث عمیق فلسفى مشتاقان حکمت اسلامى را به فیض مى رسانید.

نگارشهاى وى نیز نشان احاطه بر متن حدیثى و روایات منقول از اهل بیت(علیهم السلام) دارد. او در پاره اى از نوشته ها مفاهیم کلامى و برهانى را با آیات و روایات زینت داده است.

او از حکمای مکتب اصفهان است که غایت آن نیل به «حکمت الٰهی»، و توافق عقل و کشف و سنت است. بااین‌حال، تأکید همۀ این حکما بر شریعت و حقیقت و طریقت یکسان نیست. شریعت در آثار فقهی و حدیثی رفیعا، و حقیقت در آثار کلامی وی برجسته‌تر است و از این نظر، به علامه حلی بی‌شباهت نیست. شاید بی‌سبب نباشد که رفیعا بر آثار او بیش از همه، حاشیه نوشته است. مثلاً رفیعای نائینی در رساله‌های «شجرۀ الٰهیه» و تلخیص آن، «ثمرۀ شجرۀ الٰهیه»، چه در روش و چه در تبویب، به کشف المراد علامۀ حلی اتکا داشته است. «شجرۀ الٰهیه» نخستین اثر در کلام شیعی، با رویکردی فلسفی در مکتب اصفهان است. مؤلف در مقدمۀ آن، چنین می‌گوید: این اثر «بر نهجی ایراد نمود که هریک از مبتدی و منتهی، على اختلاف المراتب از آن منتفع گردند». تألیف چنین اثری به فارسی، با روی‌ کار آمدن صفویه درخور توجه است.

رفیعای نائینی در ابتدای «شجرۀ الٰهیه» و تلخیص آن، به تبعیت از تجرید الاعتقاد خواجه نصیر، به امور عامه پرداخته است. او به شیوۀ مشائیان، قائل به تمایز وجود و ماهیت در ممکنات و عینیت آنها در واجب‌الوجود است.

روش فلسفی رفیعای نائینی در بحث از اثبات باری و صفات ثبوتی و سلبی و افعالی باری کاملاً روشن است. در باب نبوت و امامت و معاد رویکرد او به متکلمان نزدیک‌تر می‌شود. میرزا رفیعا همچون فلاسفه، صفات باری را عین ذات او می‌داند، بااین‌حال، مانند علامه بر آن است که صفات اموری وجودی هستند. او سعی داشته است تا صفات ذات را از مفهوم واجب‌الوجود استنتاج کند.

میرزا رفیعا در «شجرۀ الٰهیه» امامت را بر قاعده لطف استوار ساخته است، چنان‌که در سنت کلام شیعی متداول است؛ حال‌آنکه در الحاشیة، امامت را از منظر مابعدالطبیعی می‌نگرد که متضمن ولایت تکوینی است و شاید نمودار گرایش عرفانی او باشد.

با محقق خوانساری معاصر و اغلب او را در ردیف محقق شمرده اند. وی در علوم عقلی و نقلی به درجه کمال رسید و رشته مطالعاتش در تحقیقات فلسفی و حکمت افزون بود و تاریخ العلماء او را به عنوان حکیمی الهی می شناسد زیرا ید طولائی داشت.

در برخى منابع آمده که ایشان در مسائل فقهى صاحب نظر و نکته سنج بوده است. به عنوان نمونه، وى قائل به وجوب تخییرى نماز جمعه بوده است و میرزا على رضا تجلى در ردیه خود بر رساله محقق سبزوارى نام او را جزو فقهایى مى آورد که بر این عقیده بوده اند.

آثار و تألیفات

  • شجره الهیه، رساله فارسى شجره الهیه حاوى مباحث فلسفى، کلامى عمیق در مسایل اعتقادى شیعه با عنایت به قرآن و حدیث نوشته شده است؛
  • ثمره شجره الهیه (ملخصى است از شجره الهیه و در واقع تکمیل کننده مباحث آن)؛
  • رساله شرح حدیث حدوث الاسماء؛
  • حاشیه بر «شرح ارشاد الاذهان» مقدس اردبیلى
  • حاشیه بر مختلف الشیعه علامه حلی؛
  • حاشیه بر مدارک الاحکام؛
  • حاشیه بر شرح حکمة العین میرک بخارى؛
  • حاشیه بر شرح الاشارات خواجه نصیرالدین طوسى؛
  • حاشیه بر شرح مختصر الاصول حاجبى؛
  • رساله فی اقسام التشکیک و حقیقت، به عربی؛
  • رساله فی شبهة الاستلزام و جوابها؛
  • حاشیه بر شرح حکمة العین شریف جرجانى؛
  • اجوبة المسائل، در خصوص عبادات و احکام که به فارسى نوشته شده است؛
  • حاشیه بر قواعد الاحکام علامه حلى؛
  • شرح مختصر علامه حلی؛
  • حواشی و تعلیقات بر شرح اشارات؛
  • حاشیه بر اصول کافی؛
  • شرح صحیفه کامله؛
  • رساله‌ای در فقه به طریق استدلال، در ۰۰۰‘۱۰ بیت (سطر) به فارسی.

وی در شعر نیز استاد بود. از اشعار اوست:

این قوم که بر خود نگرانند همه از دیده خویشتن نهانند همه

عالم بحر است و خلق عالم همه موج بیهوده به هر طرف روانند همه

در نظر عالمان

نظر علماى عصر صفوى و تراجم نگاران دوره هاى بعد مى تواند ابعاد علمى و فکرى این شخصیت را روشن کند:

  • شیخ حُرّ عاملى: «...مولانا میرزا رفیع الدین محمد نائینى، فاضل، عالم بزرگوار، داراى جلالت شأن حکیمِ مُتکلّم ماهر که داراى تألیفاتى ازجمله شرح اصول کافى است. از معاصرین ماست. توسط مولا محمدباقر مجلسى از وى روایت مى نمائیم.»
  • علامه مجلسى: «سیدالحکماء المتالهین و قدوة الحکماء المتالهین و سید سند میرزا رفیع الدین محمد بن امیر حیدر حسینى طباطبایى نائینى.» وى از میرزا رفیعا به عنوان سومین استاد و طریق اجازه حدیث نام مى برد.
  • شیخ اسدالله کاظمى: «...نائینى سید اجل اسعد، افخر امجد، فقیه و حکیم متکلم اوحد، رفیع الدین محمد حسینى، صاحب بحارالانوار از وى روایت مى کند و معاصر او بوده و از وى ستایشى بلیغ نموده است.»
  • حاج محمد اردبیلى: «...رفیع الدین...نائینى یگانه عصر، پیشواى مُحققین، سید حکماء مُتألّهین، برهان بزرگان متکلمین. حال وى در جلالت قدر و عظمت شأن و رفعت مقام و تبحرش در علوم عقلى و دقت نظر و اصابت رأى و حدس و وثائق و امانت و عدالتش مشهورتر از آن است که ذکر شود و بالاتر از این است که در عبارت بگنجد.. داراى مصَنَّفاتى نیکوست.»
  • میر محمدصالح خاتون آبادى که شاگرد اوست، مى نویسد: «میرزا رفیعاى نائینى که از اعاظم علماى محققین و افاخم فضلاى مدققین و اساطین حکما و متکلمین است و در همه علوم ید طولایى داشته و در تحقیق و دقت و اصابت رأى و قوت فکر در میان سایر افاضل روزگار ممتاز است مصَنَّفاتى هم دارد.»
  • سید علیخان مدنی: «میرزا رفیع الدین مشهور به میرزا رفیعا از همه علماى عصر خود برتر بود. او راست تعلیقه اى بر کافى و جز آن هم آثارى دارد.»
  • میرزا عبدالله افندى اصفهانى: «فاضل عالم جلیل، عظیم الشأن، حکیم، مُتکلم ماهر، کتابهایى از او باقى است، از طریق علامه مجلسى از او روایت نقل مى کردیم، در اصفهان درگذشته و همانجا دفن شده و شاه صفى بر مزارش بقعه اى رفیع ساخته است.»

وفات

عبدالحسین حسینی خاتون‌آبادی (م ۱۱۰۵ ق)، که از شاگردان میرزا رفیعا و وقایع‌نگاران آن دوران بوده، تاریخ وفات وی را ۱۰۸۰ ق. آورده است. منابع متأخرتر براساس ماده‌تاریخِ بیتی بر لوح مزارش (بتاریخ فوتش خردمند گفت/ مقام رفیع مقام رفیع)، تاریخ درگذشت او را ۱۰۸۲ ق. آورده‌اند. به گفتۀ سید محمدباقر خوانساری (م ۱۳۱۳ ق)، رفیعای نائینی در زمان مرگ، حدود ۸۵ سال داشته است.

مدفن میرزا رفیعا در تخت فولاد اصفهان واقع شده است. به فرمان شاه سلیمان اول صفوی (حک: ۱۰۷۸-۱۱۰۵ ق)، بر مزارش گنبدی ساختند که به تکیۀ میرزا رفیعا معروف است.

منابع