رساله: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی 'اين كلمه تغيير شكل يافته واژه عربي رساله (رسالت)، در اصل به‌ معناي پيام و جمع آن ...' ایجاد کرد)
 
(ویرایش)
 
(۲ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
اين كلمه تغيير شكل يافته واژه عربي رساله (رسالت)، در اصل به‌ معناي پيام و جمع آن رسالات و رسائل است. در اصطلاح به كتاب كوچك، كلامي كه براي غير فرستاده شود، صحيفه‌اي كه در آن سخن مورد سفارش و پيام نوشته شود، كتاب و نوشته، مرقومه، نامه و مراسله اطلاق شده است.
+
کلمه «رساله» تغییر شکل یافته واژه عربی رسالة (رسالت)، در اصل به‌ معنای پیام و جمع آن رسالات و رسائل است. در اصطلاح به کتاب کوچک، کلامی که برای غیر فرستاده شود، صحیفه‌ای که در آن سخن مورد سفارش و پیام نوشته شود، کتاب و نوشته، مرقومه، نامه و مراسله اطلاق شده است.
  
اين واژه در متون فارسي به‌ معناي نامه، مرقومه، پيام و كلامي كه براي غير فرستاده شود، رايج بوده است؛ چنان‌ كه سعدي در گلستان گويد "...باملوك نواحي مراسله دارد. ملك به‌ هم برآمد و كشف اين خبر فرمود و گفت: تا قاصد را گرفتند و رساله را بخواندند" و وجه تسميه رسايل ابونصر مشكان به‌ سبب وجود رسايلي چون نامه اعيان دولت غزنوي به سلطان محمود غزنوي است. شايد اطلاق اين واژه به صحيفه‌اي كه در آن سخن مورد سفارش و پيغام نوشته شود و يا كتاب كوچك ناشي از گسترش مفهوم واژه به پيام و محمل آن است.
+
== مفهوم رساله ==
 +
این واژه در متون فارسی به‌ معنای نامه، مرقومه، پیام و کلامی که برای غیر فرستاده شود، رایج بوده است؛ چنان‌ که [[سعدی]] در [[گلستان سعدی (کتاب)|گلستان]] گوید "...با ملوک نواحی مراسله دارد. ملک به‌ هم برآمد و کشف این خبر فرمود و گفت: تا قاصد را گرفتند و رساله را بخواندند" و وجه تسمیه رسایل ابونصر مشکان به‌ سبب وجود رسایلی چون نامه اعیان دولت غزنوی به سلطان محمود غزنوی است. شاید اطلاق این واژه به صحیفه‌ای که در آن سخن مورد سفارش و پیغام نوشته شود و یا کتاب کوچک ناشی از گسترش مفهوم واژه به پیام و محمل آن است.
  
تعاريف ديگري نيز رساله را كتابي به قطع كوچك حاوي اصول عمده علمي، كلام مشتمل بر قواعد علمي و مجلّدي شامل اندكي از مسائل علمي دانسته‌اند.
+
تعاریف دیگری نیز رساله را کتابی به قطع کوچک حاوی اصول عمده علمی، کلام مشتمل بر قواعد علمی و مجلّدی شامل اندکی از مسائل علمی دانسته‌اند.
  
بنابراين رساله در مجموع عنوان عمومي نوشته‌هاي كوتاه و كم‌حجمي است كه به بررسي نظام‌مند يك يا چند موضوع مي‌پردازد؛ هر چند كه برخي اهل نظر در بيان تفاوت كتاب و رساله، معيار كمال و نقصان را شرط تفكيك دانسته‌اند، چنان‌كه "كتاب گفتاري است كامل در فن، و رساله همان گفتار است اما ناقص در فن".
+
بنابراین رساله در مجموع عنوان عمومی نوشته‌های کوتاه و کم‌حجمی است که به بررسی نظام‌مند یک یا چند موضوع می‌پردازد؛ هر چند که برخی اهل نظر در بیان تفاوت کتاب و رساله، معیار کمال و نقصان را شرط تفکیک دانسته‌اند، چنان‌که "کتاب گفتاری است کامل در فن، و رساله همان گفتار است اما ناقص در فن".
  
==تاريخچه==
+
==تاریخچه رساله==
  
نگارش رساله در ايران پيش از [[اسلام]] رايج بوده است، چنان‌ كه ابن النديم در الفهرست تا 75 مورد از رسالات مانويه را آورده است. رساله‌نگاري در ايران پس از اسلام نيز رواج بسيار داشته و حاصل آن رسايل متعددي است كه در بيشتر حوزه‌هاي علوم و معارف نگاشته شده كه رساله آغاز و انجام در كلام از [[خواجه نصيرالدين طوسي]]، رساله در تعيين جهت [[قبله]] در موضوع فقه از [[شيخ بهایی]]، الهي‌نامه [[خواجه عبدالله انصاري]] در [[عرفان]]، شرح فتح [[بغداد]] به‌دست هلاكوخان از خواجه نصيرالدين طوسي در تاريخ و رساله نبض در پزشكي از [[ابن‌سينا]] از آن جمله‌اند. فهرست جامعي از رسايل فارسي و عربي در دانشنامه ادب فارسي و دايره‌المعارف البستاني آمده است.
+
نگارش رساله در [[ایران|ایران]] پیش از [[اسلام]] رایج بوده است، چنان‌ که [[ابن ندیم|ابن الندیم]] در [[فهرست ابن ندیم (کتاب)|الفهرست]] تا ۷۵ مورد از رسالات مانویه را آورده است. رساله‌نگاری در ایران پس از اسلام نیز رواج بسیار داشته و حاصل آن رسایل متعددی است که در بیشتر حوزه‌های علوم و معارف نگاشته شده که رساله آغاز و انجام در [[علم کلام|کلام]] از [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین طوسی]]، رساله در تعیین جهت [[قبله]] در موضوع [[فقه]] از [[شیخ بهایی]]، الهی‌نامه [[خواجه عبدالله انصاری|خواجه عبدالله انصاری]] در [[عرفان]]، شرح فتح [[بغداد]] به‌دست هلاکوخان از خواجه نصیرالدین طوسی در تاریخ و رساله نبض در پزشکی از [[ابن‌سینا]] از آن جمله‌اند.
 +
 
 +
فهرست جامعی از رسایل فارسی و عربی در دانشنامه ادب فارسی و دایرةالمعارف البستانی آمده است.
  
 
==انواع رساله==
 
==انواع رساله==
  
از انواع رسايل مي‌توان به رساله‌هاي عمليه و رساله‌هاي دانشگاهي اشاره كرد.
+
از انواع رسایل می‌توان به رساله‌های عملیه و رساله‌های دانشگاهی اشاره کرد.
  
رساله عمليه به‌ صورت مجموعه فتاوي مجتهدان، رساله‌اي كه مراجع تقليد احكام مذهبي را براي مقلدان خود شرح دهند يا كتابي كه مراجع تقليد [[شيعه]] دستورها و احكام مذهبي را براي شيعيان مقلد خود مي‌نگارند، تعريف شده است. اين نوع رساله‌ها كه توضيح‌المسائل نيز ناميده مي‌شوند، برخلاف تعاريف اوليه از رساله، معمولاً در اندازه و حجم يك كتاب مفصل منتشر مي‌شوند. از جمله آنها مي‌توان به رساله عمليه [[شيخ مرتضي انصاري]] (تهران، 1267 ق) و رساله توضيح‌المسائل روح‌اللّه خميني (تهران، 1369) اشاره كرد.
+
رساله عملیه به‌ صورت مجموعه [[فتوا|فتاوی]] مجتهدان، رساله‌ای که مراجع تقلید [[احکام شرعی|احکام]] مذهبی را برای مقلدان خود شرح دهند یا کتابی که مراجع تقلید [[شیعه]] دستورها و احکام مذهبی را برای شیعیان مقلد خود می‌نگارند، تعریف شده است. این نوع رساله‌ها که توضیح‌المسائل نیز نامیده می‌شوند، برخلاف تعاریف اولیه از رساله، معمولاً در اندازه و حجم یک کتاب مفصل منتشر می‌شوند. از جمله آنها می‌توان به رساله عملیه [[شیخ مرتضی انصاری]] و رساله توضیح‌المسائل [[امام خمینی|امام خمینی]] اشاره کرد.
  
رساله دانشگاهي يا پايان‌نامه از انواع ديگر رساله‌هاست كه از نظر تعريف، هدف نگارش و حجم مطالب با آنچه در تعاريف اوليه رساله آمده متفاوت است. رساله دانشگاهي را نوشته‌اي دانسته‌اند كه دانشجويان مقاطع بالا تدوين مي‌كنند و در واقع سند شايستگي آنان در آن دوره محسوب مي‌شود.
+
رساله دانشگاهی یا پایان‌نامه از انواع دیگر رساله‌هاست که از نظر تعریف، هدف نگارش و حجم مطالب با آنچه در تعاریف اولیه رساله آمده متفاوت است. رساله دانشگاهی را نوشته‌ای دانسته‌اند که دانشجویان مقاطع بالا تدوین می‌کنند و در واقع سند شایستگی آنان در آن دوره محسوب می‌شود.
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "رساله" از سيمين نيازي]، بازیابی: 13 مرداد 1392.
+
 
 +
*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "رساله" از سیمین نیازی]، بازیابی: ۱۳ مرداد ۱۳۹۲.
 +
 
 +
[[رده:اصطلاحات کتابشناسی]]
 +
[[رده:نگاشته ها]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۹ ژوئن ۲۰۲۱، ساعت ۰۴:۵۲

کلمه «رساله» تغییر شکل یافته واژه عربی رسالة (رسالت)، در اصل به‌ معنای پیام و جمع آن رسالات و رسائل است. در اصطلاح به کتاب کوچک، کلامی که برای غیر فرستاده شود، صحیفه‌ای که در آن سخن مورد سفارش و پیام نوشته شود، کتاب و نوشته، مرقومه، نامه و مراسله اطلاق شده است.

مفهوم رساله

این واژه در متون فارسی به‌ معنای نامه، مرقومه، پیام و کلامی که برای غیر فرستاده شود، رایج بوده است؛ چنان‌ که سعدی در گلستان گوید "...با ملوک نواحی مراسله دارد. ملک به‌ هم برآمد و کشف این خبر فرمود و گفت: تا قاصد را گرفتند و رساله را بخواندند" و وجه تسمیه رسایل ابونصر مشکان به‌ سبب وجود رسایلی چون نامه اعیان دولت غزنوی به سلطان محمود غزنوی است. شاید اطلاق این واژه به صحیفه‌ای که در آن سخن مورد سفارش و پیغام نوشته شود و یا کتاب کوچک ناشی از گسترش مفهوم واژه به پیام و محمل آن است.

تعاریف دیگری نیز رساله را کتابی به قطع کوچک حاوی اصول عمده علمی، کلام مشتمل بر قواعد علمی و مجلّدی شامل اندکی از مسائل علمی دانسته‌اند.

بنابراین رساله در مجموع عنوان عمومی نوشته‌های کوتاه و کم‌حجمی است که به بررسی نظام‌مند یک یا چند موضوع می‌پردازد؛ هر چند که برخی اهل نظر در بیان تفاوت کتاب و رساله، معیار کمال و نقصان را شرط تفکیک دانسته‌اند، چنان‌که "کتاب گفتاری است کامل در فن، و رساله همان گفتار است اما ناقص در فن".

تاریخچه رساله

نگارش رساله در ایران پیش از اسلام رایج بوده است، چنان‌ که ابن الندیم در الفهرست تا ۷۵ مورد از رسالات مانویه را آورده است. رساله‌نگاری در ایران پس از اسلام نیز رواج بسیار داشته و حاصل آن رسایل متعددی است که در بیشتر حوزه‌های علوم و معارف نگاشته شده که رساله آغاز و انجام در کلام از خواجه نصیرالدین طوسی، رساله در تعیین جهت قبله در موضوع فقه از شیخ بهایی، الهی‌نامه خواجه عبدالله انصاری در عرفان، شرح فتح بغداد به‌دست هلاکوخان از خواجه نصیرالدین طوسی در تاریخ و رساله نبض در پزشکی از ابن‌سینا از آن جمله‌اند.

فهرست جامعی از رسایل فارسی و عربی در دانشنامه ادب فارسی و دایرةالمعارف البستانی آمده است.

انواع رساله

از انواع رسایل می‌توان به رساله‌های عملیه و رساله‌های دانشگاهی اشاره کرد.

رساله عملیه به‌ صورت مجموعه فتاوی مجتهدان، رساله‌ای که مراجع تقلید احکام مذهبی را برای مقلدان خود شرح دهند یا کتابی که مراجع تقلید شیعه دستورها و احکام مذهبی را برای شیعیان مقلد خود می‌نگارند، تعریف شده است. این نوع رساله‌ها که توضیح‌المسائل نیز نامیده می‌شوند، برخلاف تعاریف اولیه از رساله، معمولاً در اندازه و حجم یک کتاب مفصل منتشر می‌شوند. از جمله آنها می‌توان به رساله عملیه شیخ مرتضی انصاری و رساله توضیح‌المسائل امام خمینی اشاره کرد.

رساله دانشگاهی یا پایان‌نامه از انواع دیگر رساله‌هاست که از نظر تعریف، هدف نگارش و حجم مطالب با آنچه در تعاریف اولیه رساله آمده متفاوت است. رساله دانشگاهی را نوشته‌ای دانسته‌اند که دانشجویان مقاطع بالا تدوین می‌کنند و در واقع سند شایستگی آنان در آن دوره محسوب می‌شود.

منابع