شناسه ناقص است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابن براج: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز
 
(۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
اِبْن‌ِ بَرّاج‌، سعدالدین‌ ابوالقاسم‌ عبدالعزیز بن‌ نحریر بن‌ عبدالعزیز ابن‌ براج‌ طرابلسی‌ معروف‌ به‌ قاضی‌ و ملقب‌ به‌ عزالمؤمنین‌ (د [[شعبان‌]] ۴۸۱/اکتبر ۱۰۸۸)، فقیه‌ و قاضی‌ شیعی‌ امامی‌.
+
{{خوب}}
 +
'''«قاضی‌ ابن‌ بَرّاج طرابلسی»''' (م، ۴۸۱ ق)‌، از فقها و قضات [[شیعه]] در قرن ۵ قمری و از شاگردان [[سید مرتضی]] و [[شیخ طوسی]] است. او از علم وسیع در زمینه [[فقه]] و [[علوم اسلامی]] برخوردار بود و حدود سی سال [[قضاوت]] در طرابلس را به عهده داشت، به همین جهت به لقب «قاضی» شهرت یافت.<ref name=":۰">مدرسی، ریحانه الادب، ج۷، ص۴۰۸.</ref>
 +
{{شناسنامه عالم
 +
|نام کامل = عبدالعزیز بن براج طرابلسی‌
 +
|تصویر=
 +
|زادروز =  ۴۰۰ قمری
 +
|زادگاه =  [[مصر]]
 +
|وفات =  ۴۸۱ قمری
 +
|مدفن =  طرابلس
 +
|اساتید =  [[سید مرتضی]]، [[شیخ طوسی]]، [[شیخ مفید]]،...
 +
|شاگردان = حسکا بن‌ بابویه‌، [[ابوالوفاء مفید رازی|عبدالجبار مفید رازی‌]]، عبدالرحمان‌ نیشابوری‌ خزاعی‌، حسن‌ بن‌ عبدالعزیز جیهانی‌، قاضی‌ ابن‌ ابی‌‌کامل‌ طرابلسی‌،...
 +
|آثار = جواهر الفقه، روضة النفس، شرح جمل العلم و العمل، عمادالمحتاج فی مناسک الحاج، المهذب، حسن التصریف، الکامل، المعالم، المنهاج، الموجز،...
 +
}}
 +
==ولادت==
  
==تولد==
+
ابوالقاسم عبدالعزیز بن نحریر بن عبدالعزیز بن البرّاج طرابلسی‌ در [[مصر]] تولد یافت و در آن منطقه رشد و نما کرد. از تاریخ‌ ولادت او آگاهی‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌، ولی‌ با توجه‌ به‌ تاریخ وفات او (۴۸۱ ق) و اینکه‌ در هشتاد سالگی در طرابلس درگذشته است،<ref>افندی‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲.</ref> می‌توان‌ گفت‌ که‌ در حدود سال ۴۰۰ قمری به‌ دنیا آمده‌ است‌.
  
از تاریخ‌ تولد او آگاهی‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌ ولی‌ با توجه‌ به‌ اینکه‌ عمرش‌ را هشتاد و اندی‌ نوشته‌اند،<ref>افندی‌، اصفهانی‌،میرزا عبدالله‌، ریاض‌ العلماء به‌ کوشش‌ محمود مرعشی‌ و احمد حسینی‌، قم‌، ج۳، ص۱۴۲، ۱۹۸۱.</ref> می‌توان‌ گفت‌ که‌ در حدود ۴۰۰ق‌ به‌ دنیا آمده‌ است‌.
+
==تحصیل و استادان==
  
شیخ ابوالقاسم عبدالعزیز بن نحریر بن عبدالعزیز بن البراج در [[مصر]] تولد یافت و در آن منطقه رشد و نما كرد.
+
ابن براج تحصیلات خود را ابتدا در زادگاه خویش آغاز نمود و سپس آوازه مجلس‌ درس‌ [[سید مرتضی|سید مرتضی علم الهدی]] ابن براج را به‌ [[بغداد]] کشاند. ابن‌ براج‌ در ۴۲۹ق‌. در درس‌ وی‌ حاضر شد و ۷ سال‌ یعنی‌ تا زمان‌ درگذشت‌ سید مرتضی‌ نزد او دانش‌ آموخت‌.<ref>ابن‌ شهر آشوب‌، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۸۰؛ افندی‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲.</ref> علم الهدی‌ که‌ کمک‌ هزینه دانشجویان‌ را به‌ اندازه شأن‌ علمیشان‌ می‌پرداخت‌، به‌ [[شیخ طوسی|شیخ‌ طوسی‌]] ماهانه‌ ۱۲ و به‌ ابن‌ براج‌ ۸ دینار می‌داد و از این‌ رو می‌توان‌ او را برجسته‌ترین‌ و نام‌بردارترین‌ شاگرد علم الهدی‌، پس‌ از شیخ‌ طوسی‌ دانست‌.
  
==تحصیلات==
+
ابن‌ براج‌ پس‌ از درگذشت‌ علم الهدی‌ در مجلس‌ درس‌ شیخ‌ طوسی (م، ۴۶۰ق‌)‌ شرکت‌ جست‌ و چند سالی‌ نیز در محضر او بود. وی در ۴۳۸ق‌. به‌ عنوان‌ خلیفه شیخ‌ رهسپار طرابلس‌ [[شام|شام‌]] شد.<ref>مجلسی‌، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۱۹۸.</ref>
  
تحصیلات خود را ابتدا در زادگاه خویش، سپس در [[بغداد]] ادامه داد تا اینكه یكی از فقهای نامدار و وجهه و اعتبار شیعه در عصر خویش گردید. او از علم وسیع و اطلاعات شایسته در زمینه فقه و علوم اسلامی برخوردار بوده است و تالیفات فراوان او نشان دهنده این وسعت اطلاعات و معلومات می‌باشد.
+
برخی‌ از نویسندگان‌ برآنند که‌ جلال الملک‌ (از فرمان‌روایان‌ بنی‌ عمار، حک ۴۶۴-۴۹۲ق‌) در همین‌ سال‌ او را بر منصب‌ قضا گماشت‌<ref>صدر، تأسیس‌ الشیعة، ج۱، ص۳۰۴ .</ref> ولی‌ با توجه‌ به‌ زمان‌ روی‌ کار آمدن‌ جلال الملک‌<ref>ابن‌ اثیر، الکامل‌ فی التاریخ، ج۱۰، ص۷۱.</ref> چنین‌ سخنی‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد. اگر جلال الملک‌ درست‌ در آغاز حکومت‌ خود، ابن‌ براج‌ را بر آن‌ منصب‌ گمارده‌ باشد، از آن‌جا که‌ وی‌ تا پایان‌ عمر در طرابلس‌ ماندگار شد،<ref>افندی‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲ </ref> می‌توان‌ گفت‌ که‌ وی‌ حدود ۱۷ سال‌ قاضی‌ طرابلس‌ بوده‌ است‌.<ref>همان، ج۳، ص۱۴۱.</ref>
  
او در سال ۴۲۹ هـ.ق به جمع شاگردان علم الهدی پیوست و یكی از خواص شاگردان او قرار گرفت و در محضر او از منزلت و رتبت بسزایی برخوردار شد تا اینكه سید به رحمت ایزدی شتافت، او ملازمت شیخ الطائفه را داشت تا اینكه نمایندگی شیخ را در حدود شام پذیرفت و خود یكی از مردان فقه و فقاهت معروف آن دیار گردید.
+
برخی افزون‌ بر استادان‌ یاد شده‌، [[شیخ مفید|شیخ‌ مفید]] (م، ۴۱۳ق‌) را نیز با تردید از استادان‌ قاضی‌ ابن‌ براج‌ می‌شمارند که‌ اگر وی‌ در سال‌ درگذشت‌ شیخ‌ مفید ۱۳ ساله‌ بوده‌ باشد، می‌توان‌ این‌ تردید را موجه‌ دانست‌. همچنین [[محمدعلی مدرس تبریزی|مدرسی]] می گوید: ابن براج از [[محمد بن علی کراجکی|ابوالفتح کراجکی]] روایت کرده است.<ref name=":۰" />
 
 
او از سوی جلال الملك در سال ۴۳۸ قضاوت منطقه طرابلس را پذیرفت و در آن منطقه به رتق و فتق امور مسلمین پرداخت.
 
 
 
==ابن براج و عصر زندگانی او==
 
 
 
شیخ ابوالقاسم عبدالعزیز بن نحریر بن عبدالعزیز بن البراج، در [[مصر]] تولد یافت و در آن منطقه رشد و نما كرد. تحصیلات خود را ابتدا در زادگاه خویش، سپس در [[بغداد]] ادامه داد تا این كه یكی از فقهای نامدار و وجهه و اعتبار [[شیعه]] در عصر خویش گردید او از علم وسیع و اطلاعات شایسته در زمینه فقه و علوم اسلامی برخوردار بوده است و تالیفات فراوان او نشان دهنده این وسعت اطلاعات و معلومات می‌باشد.
 
 
 
او در سال 429 هـ.ق به جمع شاگردان علم‌الهدی پیوست و یكی از خواص شاگردان او قرار گرفت و در محضر او از منزلت و مرتبت بسزایی برخوردار شد تا این كه سید به رحمت ایزدی شتافت، او ملازمت شیخ الطائفه را داشت تا این كه نمایندگی شیخ را در حدود شام پذیرفت و خود یكی از مردان فقه و فقاهت معروف آن دیار گردید. او از سوی جلال الملك در سال 438 قضاوت منطقه طرابلس را پذیرفت و در آن منطقه به رتق و فتق امور مسلمین پرداخت.
 
 
 
==گفتار ارباب تراجم در باب او==
 
 
 
صاحب [[ریحانه الادب]] درباره او گوید: شیخ عبدالعزیز بن براج شامی حلبی طرابلسی مكنی به ابوالقاسم، ملقب به قاضی موضوف به عزالدین و عزالمؤمنین، از اكابر فقهای امامیه اواخر قرن پنجم هجرت از وجوه و اعیان ایشان و از تلامذه سید مرتضی علم‌الهدی بود. ماهی هشت دینار (طلای مسكوك هیجده نخود) از طرف سید شهریه داشت به جهت تلمذ و انسی كه با او داشته است، او را خلیفه المرتضی گفته‌اند.
 
 
 
ابن براج از اساتید معظم خود، سید مرتضی و ابوالفتح كراجكی روایت كرده است و از راویان او شیخ عبدالجبار مفید رازی است كه در ولایت ری فقیه امامیه بوده است و جمعی از اكابر وقت نیز از او روایت می‌كنند قضاوت او در طرابلس بیست یا سی سال ادامه داشته، به همین جهت به لقب قاضی شهرت یافته است.<ref>[[ریحانه الادب]]، ج7، ص408، چاپ اقبال، تهران.</ref>
 
 
 
صاحب معجم رجال الحدیث، ضمن بازگویی سخن شیخ منتجب الدین رازی در الفهرست و بازشماری كتاب‌های او سپس نقل نظر [[ابن شهر آشوب]] و اخیراً بازگویی نظر سید مصطفی تفرشی در رجال خویش كه همه او را به عنوان آبروی شیعه و فقیه آنان ستوده‌اند، مطلب جدیدی در مورد او ارائه نداده است.<ref> معجم رجال الحدیث، ج10، ص38</ref>
 
 
 
==اساتید==
 
 
 
قاضی عبدالعزیز حلبی معروف به ابن براج شاگرد [[سید مرتضی]] و [[شیخ طوسی]] است.
 
 
 
'''سید مرتضی'''
 
 
 
آوازه مجلس‌ درس‌ سید مرتضی‌ علم الهدی‌ او را به‌ بغداد کشاند. ابن‌ براج‌ در ۴۲۹ق‌/۱۰۳۸م‌ در درس‌ وی‌ حاضر شد و ۷ سال‌ یعنی‌ تا زمان‌ درگذشت‌ سید مرتضی‌ نزد او دانش‌ آموخت‌.<ref>ابن‌ شهر آشوب‌، محمد بن‌ علی‌،معالم‌ العلماء، نجف‌، ۱۹۶۰، ج۱، ص۸۰ .</ref> <ref>افندی‌، اصفهانی‌،میرزا عبدالله‌، ریاض‌ العلماء، به‌ کوشش‌ محمود مرعشی‌ و احمد حسینی‌، قم‌، ج۳، ص۱۴۲ .</ref>
 
 
 
علم الهدی‌ که‌ کمک‌ هزینه دانشجویان‌ را به‌ اندازه شأن‌ علمیشان‌ می‌پرداخت‌، به‌ شیخ‌ طوسی‌ ماهانه‌ ۱۲ و به‌ ابن‌ براج‌ ۸ دینار می‌داد و از این‌ رو می‌توان‌ او را برجسته‌ترین‌ و نام‌بردارترین‌ شاگرد علم الهدی‌، پس‌ از شیخ‌ ابوجعفر طوسی‌ (د۴۶۰ق‌/۱۰۶۸م‌) دانست‌.
 
 
 
'''شیخ طوسی'''
 
 
 
ابن‌ براج‌ پس‌ از درگذشت‌ علم الهدی‌ در مجلس‌ درس‌ شیخ‌ طوسی‌ شرکت‌ جست‌ و چند سالی‌ نیز در محضر او بود. در ۴۳۸ق‌/۱۰۴۶م‌ به‌ عنوان‌ خلیفه شیخ‌ رهسپار طرابلس‌ شام‌ شد.<ref> همان، ج۳، ص۱۴۲ .</ref><ref>مجلسی‌، محمدباقر،بحارالانوار، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌،ج۱۰۴، ص۱۹۸.</ref>
 
 
 
برخی‌ از نویسندگان‌ برآنند که‌ جلال الملک‌ (از فرمان‌روایان‌ بنی‌ عمار، حک ۴۶۴-۴۹۲ق‌/۱۰۷۱- ۱۰۹۹م‌) در همین‌ سال‌ او را بر منصب‌ قضا گماشت‌ <ref>صدر، سیدحسن‌،تأسیس‌ الشیعة، بغداد، ۱۳۵۴ق‌، ج۱، ص۳۰۴ .</ref> ولی‌ با توجه‌ به‌ زمان‌ روی‌ کار آمدن‌ جلال الملک‌<ref>ابن‌ اثیر، الکامل‌ فی التاریخ، ج۱۰، ص۷۱.</ref> چنین‌ سخنی‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد.
 
 
 
اگر جلال الملک‌ درست‌ در آغاز حکومت‌ خود، ابن‌ براج‌ را بر آن‌ منصب‌ گمارده‌ باشد، از آن‌جا که‌ وی‌ تا پایان‌ عمر در طرابلس‌ ماندگار شد،<ref>افندی‌، اصفهانی‌،میرزا عبدالله‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲ </ref> <ref> همان، ج۳، ص۱۴۵</ref> می‌توان‌ گفت‌ که‌ وی‌ حدود ۱۷ سال‌ قاضی‌ طرابلس‌ بوده‌ است‌.<ref>همان، ج۳، ص۱۴۱.</ref>
 
 
 
''' شیخ مفید'''
 
 
 
افزون‌ بر استادان‌ یاد شده‌، شیخ‌ مفید محمد بن‌ نعمان‌ (د۴۱۳ق‌/۱۰۲۲م‌) را نیز با تردید از استادان‌ قاضی‌ می‌شمارد که‌ اگر وی‌ در سال‌ درگذشت‌ [[شیخ‌ مفید]] ۱۳ ساله‌ بوده‌ باشد، می‌توان‌ این‌ تردید را موجه‌ دانست‌.  
 
  
 
==شاگردان==
 
==شاگردان==
  
کسان‌ بسیاری‌ از مجلس‌ درس‌ ابن‌ براج‌ بهره‌ جسته‌ و از او حدیث‌ شنیده‌اند که‌ به‌ برخی‌ از آنان‌ اشاره‌ می‌شود: حسکا بن‌ بابویه‌ جد منتجب‌الدین‌، عبدالجبار مقری‌ رازی‌، عبدالرحمان‌ نیشابوری‌ خزاعی‌، حسن‌ ابن‌ عبدالعزیز جیهانی‌،<ref>منتجب‌ الدین‌، علی‌ بن‌ عبیدالله‌، فهرست‌، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز طباطبائی‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌، ج۱، ص۴۴.</ref><ref>همان، ج۱، ص۱۰۷-۱۰۸.</ref><ref>همان، ج۱، ص۱۱۱.</ref> قاضی‌ ابن‌ ابی‌ کامل‌ طرابلسی‌، ابوجعفر محمد حلبی‌،<ref>شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، الذکری‌، چاپ‌ سنگی‌، ۱۲۷۱ق‌، ج۱، ص۷۴.</ref> زید بن‌ داعی‌ و کمیح‌.<ref> مجلسی‌، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۵، ص۱۶۳.</ref><ref>آقابزرگ‌، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة، القرن‌ السادس‌، به‌ کوشش‌ علینقی‌ منزوی‌، بیروت‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌، ج۶، ص۴.</ref>  
+
افراد بسیاری‌ از مجلس‌ درس‌ ابن‌ براج‌ بهره‌ جسته‌ و از او [[حدیث|حدیث‌]] شنیده‌اند که‌ به‌ برخی‌ از آنان‌ اشاره‌ می‌شود: حسکا بن‌ بابویه‌ جد [[شیخ منتجب الدین رازی|منتجب‌الدین‌ رازی]]، [[ابوالوفاء مفید رازی|عبدالجبار مفید رازی‌]]،<ref name=":۰" /> عبدالرحمان‌ نیشابوری‌ خزاعی‌، حسن‌ بن‌ عبدالعزیز جیهانی‌،<ref>منتجب‌ الدین‌، فهرست‌، ج۱، ص۴۴.</ref> قاضی‌ ابن‌ ابی‌ کامل‌ طرابلسی‌، ابوجعفر محمد حلبی‌،<ref>شهید اول‌، الذکری‌، ج۱، ص۷۴.</ref> زید بن‌ داعی‌ و کمیح‌.<ref> مجلسی‌، بحارالانوار، ج۱۰۵، ص۱۶۳؛ آقابزرگ‌ تهرانی، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة، ج۶، ص۴.</ref>  
  
==تالیفات==
+
==جایگاه علمی==
 
 
او تالیفات متعدد و نوشته‌های پرباری در فروع فقهی دارد كه از آن میان می‌توان: الجواهر، المعالم، المنهاج، الكامل، روضه النفس فی احكام العبادات، المقرب، المهذب، الموجز، حسن التصریف، شرح جمل سید مرتضی را نام برد.
 
 
 
# جواهرالفقه: این كتاب در چند مجلد به نام جوامع‌الفقه در ایران چاپ شده است و اخیراً از سوی كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی تجدید طبع گردیده است.
 
# روضه النفس در [[احكام]] عبادات
 
# شرحی بر جمل العلم والعمل علم‌الهدی (استاد خویش)
 
# عمادالمحتاج فی مناسك الحج
 
# الكامل
 
# المعالم
 
# المعتمد
 
# المنهاج
 
# الموجز.<ref>[[روضات الجنات]]، ج1، ص575.</ref>
 
 
 
==قدرت علمی==
 
 
 
از برخی‌ نوشته‌های‌ قاضی‌ می‌توان‌ پی‌ برد که‌ وی‌ در مجلس‌ درس‌ [[شیخ‌ طوسی‌]] یک‌ شاگرد معمولی‌ نبوده‌، چنان‌که‌ در مهذب‌ مباحثه‌ای‌ را می‌بینیم‌ که‌ میان‌ شیخ‌ با ابن‌ براج‌ رخ‌ داده‌ و شیخ‌ در این‌ گفتگو مجاب‌ گردیده‌ است‌.<ref>ابن‌ براج‌، عبدالعزیز، المهذب‌، قم‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌، ج۲، ص۴۱۹-۴۲۰.</ref>
 
  
نیز شیخ‌ طوسی‌ در سرآغاز پاره‌ای‌ از نوشته‌هایش‌ <ref>طوسی‌، محمد بن‌ حسن‌، رسائل‌ العشر به‌ کوشش‌ محمد واعظ زاده‌، خراسانی‌، قم‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌، ج۱، ص۱۱۷.</ref><ref>همان، ج۱، ص۱۵۵.</ref><ref>طوسی‌، محمد بن‌ حسن‌، الفهرست‌، به‌ کوشش‌ آلویس‌ اشپرنگر، بمبئی‌، ۱۲۷۱ق‌/۱۸۵۵م‌، ج۱، ص۳۲.</ref> تصریح‌ می‌کند که‌ این‌ کتاب‌ها را به‌ درخواست‌ شیخ‌ فاضل‌ می‌نویسد و<ref>آقابزرگ‌، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۱۴۵.</ref><ref>آقابزرگ‌، مقدمه‌ بر تبیان‌ شیخ‌ طوسی‌، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.</ref> در حاشیه‌ پاره‌ای‌ از نسخ‌ کتاب‌ الجمل‌ والعقود وی‌ دیده‌ که‌ مراد از شیخ‌ فاضل‌، ابن‌ براج‌ است‌.
+
از برخی‌ نوشته‌های‌ قاضی‌ ابن‌ براج‌ می‌توان‌ پی‌ برد که‌ وی‌ در مجلس‌ درس‌ [[شیخ طوسی|شیخ‌ طوسی‌]] یک‌ شاگرد معمولی‌ نبوده‌، چنان‌که‌ در کتاب المهذب‌ مباحثه‌ای‌ را می‌بینیم‌ که‌ میان‌ شیخ‌ با ابن‌ براج‌ رخ‌ داده‌ و شیخ‌ در این‌ گفتگو مجاب‌ گردیده‌ است‌.<ref>ابن‌ براج‌، عبدالعزیز، المهذب‌، قم‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌، ج۲، ص۴۱۹-۴۲۰.</ref> همچنین شیخ‌ طوسی‌ در سرآغاز پاره‌ای‌ از نوشته‌هایش‌<ref>طوسی‌، رسائل‌ العشر، ج۱، ص۱۱۷.</ref> تصریح‌ می‌کند که‌ این‌ کتاب‌ها را به‌ درخواست‌ شیخ‌ فاضل‌ می‌نویسد<ref>آقابزرگ‌، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۱۴۵.</ref> و در حاشیه‌ پاره‌ای‌ از نسخ‌ کتاب‌ «الجمل‌ والعقود» وی‌ دیده‌ شده که‌ مراد از شیخ‌ فاضل‌، ابن‌ براج‌ است‌. نیز به‌ گفته کاظمینی‌،<ref>کاظمینی‌، اسدالله‌، مقابس‌ الانوار، تهران‌، ۱۳۲۲ق‌، ج۱، ص‌۹.</ref> راوندی‌ در «حل‌ العقود» تصریح‌ کرده‌ است‌ که‌ شیخ‌ مورد نظر همان‌ ابن‌ براج‌ است‌. افزون‌ بر آن‌ این‌که‌ شیخ‌ کتاب‌ جداگانه‌ای‌ به‌ نام‌ مسائل‌ ابن‌ براج‌ پرداخته‌ است‌.<ref>طوسی‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۸۸؛ ابن‌ شهر آشوب‌، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۱۱۵.</ref>
  
نیز به‌ گفته کاظمینی‌،<ref>کاظمینی‌، اسدالله‌، مقابس‌ الانوار، تهران‌، ۱۳۲۲ق‌، ج۱، ص‌۹.</ref> راوندی‌ در حل‌ العقود تصریح‌ کرده‌ است‌ که‌ شیخ‌ مورد نظر همان‌ ابن‌ براج‌ است‌. افزون‌ بر آن‌ این‌که‌ شیخ‌ کتاب‌ جداگانه‌ای‌ به‌ نام‌ مسائل‌ ابن‌ براج‌ پرداخته‌ است‌.<ref>طوسی‌، محمد بن‌ حسن‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۸۸.</ref><ref>ابن‌ شهر آشوب‌، محمد بن‌ علی‌، معالم‌ العلماء، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۰، ج۱، ص۱۱۵.</ref>
+
فقیهان‌، امامی‌ وقتی‌ به‌ نحو مطلق‌ از «قاضی‌» یاد می‌کنند، مرادشان‌ ابن‌ براج‌ است‌.<ref>نوری‌، مستدرک‌الوسائل‌، ۳/ ۴۸۰.</ref> صاحب [[ریحانه الادب|ریحانة الادب]] درباره ابن‌ براج‌ می گوید: شیخ عبدالعزیز بن براج...، از اکابر فقهای [[امامیه]] اواخر قرن پنجم هجرت از وجوه و اعیان ایشان و از تلامذه [[سید مرتضی]] بود. و به جهت تلمذ و انسی که با او داشته است، او را خلیفة المرتضی گفته‌اند.<ref name=":۰" />
  
==جایگاه علمی==
+
ابن‌ براج‌ از دانشمندان‌ پرآوازه‌ و معتبر شیعی‌ است‌ که‌ آرای‌ او پیوسته‌ مورد توجه‌ فقیهان‌ بزرگ‌ بوده‌ و غالباً به‌ نظریات‌ او اشاره‌ و استناد شده‌ است‌، به‌ عنوان‌ نمونه‌ می‌توان‌ به‌ اینان‌ اشاره‌ کرد: [[علامه حلی|علامه حلی‌]] (م، ۷۲۶ق‌) در [[مختلف الشیعه (کتاب)|مختلف‌ الشیعة]]،<ref>علامه حلی‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌، مختلف‌ الشیعة، چاپ‌ سنگی‌، ۱۳۲۳ق‌، ج۱، ص‌۳۰۲.</ref> [[شهید اول|شهید اول‌]] (م، ۷۸۶ق‌) در [[القواعد و الفوائد شهید اول (کتاب)|القواعد والفوائد]]<ref>شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، القواعد والفوائد، به‌ کوشش‌ عبدالهادی‌ حکیم‌، قم‌، مکتبة المفید، ج۱، ص۲۷۳.</ref> و [[ذکری الشیعه فی احکام الشریعه (کتاب)|الذکری‌]]،<ref>شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، الذکری‌، کتاب‌ الصلوة، جم، چاپ‌ سنگی‌، ۱۲۷۱ق‌.</ref> [[فاضل مقداد|فاضل‌ مقداد]] (م، ۸۲۶ق‌) در التنقیح‌ الرائع‌.<ref>فاضل‌ مقداد، التنقیح‌ الرائع‌، به‌ کوشش‌ حسینی‌ کوه‌کمری‌، قم‌، ۱۴۰۴ق‌، ج۱، ص۶۹.</ref> بسیاری‌ از فقیهان‌ و محدثان‌ سده‌های‌ بعد در [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه‌هایی‌]] که‌ به‌ برخی‌ از شاگردان‌ خود داده‌اند به‌ شخصیت‌ و آثار او اشاره‌ کرده‌اند.
  
ابن‌ براج‌ از دانشمندان‌ پرآوازه‌ و معتبر شیعی‌ است‌ که‌ آرای‌ او پیوسته‌ مورد توجه‌ فقیهان‌ بزرگ‌ بوده‌ و غالباً به‌ نظریات‌ او اشاره‌ و استناد شده‌ است‌، به‌ عنوان‌ نمونه‌ می‌توان‌ به‌ اینان‌ اشاره‌ کرد: علامه حلی‌ (د۷۲۶ق‌/۱۳۲۶م‌) در مختلف‌ الشیعة <ref>علامه حلی‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌، مختلف‌ الشیعة، چاپ‌ سنگی‌، ۱۳۲۳ق‌، ج۱، ص‌۳۰۲.</ref> شهید اول‌ (د۷۸۶ق‌/۱۳۸۴م‌) در القواعد والفوائد،<ref>شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، القواعد والفوائد، به‌ کوشش‌ عبدالهادی‌ حکیم‌، قم‌، مکتبة المفید، ج۱، ص۲۷۳.</ref> الذکری‌،<ref>شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، الذکری‌، کتاب‌ الصلوة، جم، چاپ‌ سنگی‌، ۱۲۷۱ق‌.</ref> فاضل‌ مقداد (د۸۲۶ق‌/۱۴۲۳م‌) در التنقیح‌ الرائع‌،<ref>فاضل‌ مقداد، التنقیح‌ الرائع‌، به‌ کوشش‌ حسینی‌ کوه‌کمری‌، قم‌، ۱۴۰۴ق‌، ج۱، ص۶۹.</ref>
+
==آثار و تألیفات==
<ref>سید جواد حسینی‌ عاملی‌ (دح‌۱۲۲۶ق‌/۱۸۱۱م‌) در مفتاح‌ الکرامة، ج۱، ص۱۱۴.</ref><ref>همان، ج۱، ص‌۳.</ref> بسیاری‌ از فقیهان‌ و محدثان‌ سده‌های‌ بعد در اجازه‌هایی‌ که‌ به‌ برخی‌ از شاگردان‌ خود داده‌اند به‌ شخصیت‌ و آثار او اشاره‌ کرده‌اند.
+
ابن براج تألیفات متعدد و نوشته‌های پرباری در فروع فقهی دارد که از آن میان می‌توان به کتب زیر اشاره نمود:
  
==وفات==
+
#الجواهر یا جواهر الفقه: این کتاب در چند مجلد به نام جوامع‌الفقه در [[ایران]] چاپ شده است. در این‌ کتاب‌ حدود ۸۲۰ پرسش‌ در بابهای‌ گوناگون‌ [[فقه‌]] مطرح‌ و به‌ آنها پاسخ‌ داده‌ شده‌ است‌. برخى‌ بر آنند که‌ این‌ کتاب‌ اولین‌ نوشته‌ای‌ است‌ که‌ مسائل‌ فقهى‌ را به‌ صورت‌ پرسش‌ و پاسخ‌ طرح‌ نموده‌ است‌.
 
+
#الروضة یا روضة النفس فی احکام العبادات الخمس
او پس از تلاش فراوان و مجاهدت خستگی‌ناپذیر در راه تبلیغ و اجرای [[احكام]] اسلام، شب جمعه 9 [[شعبان]] 481 هـ.ق در هشتاد سالگی در طرابلس درگذشت و باشكوه و احترام لازم مدفون گردید.
+
#شرح «جمل العلم و العمل» اثر [[سید مرتضی]]؛ این‌ کتاب‌ مختصر به‌ بیان‌ احکام‌ طهارت‌، نماز میت‌، روزه‌، اعتکاف‌، حج‌ و زکات‌ پرداخته‌ و از ویژگیهای‌ آن‌ این‌ است‌ که‌ نظرهای‌ فقهی‌ گروهی‌ از [[صحابه]] پیامبر (ص‌) و [[تابعین|تابعین‌]] و فقیهان‌ سدۀ ۱ و ۲ ق‌. را در بردارد.
 +
#عمادالمحتاج فی مناسک الحاج
 +
#المقرب
 +
#المهذب
 +
#حسن التصریف
 +
#الکامل، در فقه‌
 +
#المعالم، در فروع
 +
#المعتمد
 +
#المنهاج
 +
#الموجز، در فقه‌.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۱، ص۵۷۵.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
 
 
 
==منابع==
 
==منابع==
* عقيقي بخشايشي، تلخيص از كتاب فقهاي نامدار شيعه، صفحه 89.
 
* دانشنامه بزرگ اسلامی، مدخل ابن براج، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در دسترس در [http://lib.eshia.ir/23022/3/946/ کتابخانه مدرسه فقاهت]، بازیابی: 21 اردیبهشت 1393.
 
 
'''پيوندها'''
 
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=36118&scope=Ky5gh7Uu5Kh3kfZz5akjOYJVyambvZvV&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%A7%D8%A8%D9%86%20%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AC&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگينامه]'''
 
  
 +
*تلخیص از کتاب فقهای نامدار شیعه، عقیقی بخشایشی، صفحه ۸۹.
 +
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/222363/%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AC "ابن براج"، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی]، بازیابی: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳.
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= متوسط
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده=دارد
 +
}}
 
[[رده:علمای قرن پنجم]]
 
[[رده:علمای قرن پنجم]]
[[رده:فقیهان]]
+
[[رده:علماء شیعه]]
 +
[[رده:فقیهان]][[رده:محدثان]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۳۳

«قاضی‌ ابن‌ بَرّاج طرابلسی» (م، ۴۸۱ ق)‌، از فقها و قضات شیعه در قرن ۵ قمری و از شاگردان سید مرتضی و شیخ طوسی است. او از علم وسیع در زمینه فقه و علوم اسلامی برخوردار بود و حدود سی سال قضاوت در طرابلس را به عهده داشت، به همین جهت به لقب «قاضی» شهرت یافت.[۱]

نام کامل عبدالعزیز بن براج طرابلسی‌
زادروز ۴۰۰ قمری
زادگاه مصر
وفات ۴۸۱ قمری
مدفن طرابلس

Line.png

اساتید

سید مرتضی، شیخ طوسی، شیخ مفید،...

شاگردان

حسکا بن‌ بابویه‌، عبدالجبار مفید رازی‌، عبدالرحمان‌ نیشابوری‌ خزاعی‌، حسن‌ بن‌ عبدالعزیز جیهانی‌، قاضی‌ ابن‌ ابی‌‌کامل‌ طرابلسی‌،...

آثار

جواهر الفقه، روضة النفس، شرح جمل العلم و العمل، عمادالمحتاج فی مناسک الحاج، المهذب، حسن التصریف، الکامل، المعالم، المنهاج، الموجز،...

ولادت

ابوالقاسم عبدالعزیز بن نحریر بن عبدالعزیز بن البرّاج طرابلسی‌ در مصر تولد یافت و در آن منطقه رشد و نما کرد. از تاریخ‌ ولادت او آگاهی‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌، ولی‌ با توجه‌ به‌ تاریخ وفات او (۴۸۱ ق) و اینکه‌ در هشتاد سالگی در طرابلس درگذشته است،[۲] می‌توان‌ گفت‌ که‌ در حدود سال ۴۰۰ قمری به‌ دنیا آمده‌ است‌.

تحصیل و استادان

ابن براج تحصیلات خود را ابتدا در زادگاه خویش آغاز نمود و سپس آوازه مجلس‌ درس‌ سید مرتضی علم الهدی ابن براج را به‌ بغداد کشاند. ابن‌ براج‌ در ۴۲۹ق‌. در درس‌ وی‌ حاضر شد و ۷ سال‌ یعنی‌ تا زمان‌ درگذشت‌ سید مرتضی‌ نزد او دانش‌ آموخت‌.[۳] علم الهدی‌ که‌ کمک‌ هزینه دانشجویان‌ را به‌ اندازه شأن‌ علمیشان‌ می‌پرداخت‌، به‌ شیخ‌ طوسی‌ ماهانه‌ ۱۲ و به‌ ابن‌ براج‌ ۸ دینار می‌داد و از این‌ رو می‌توان‌ او را برجسته‌ترین‌ و نام‌بردارترین‌ شاگرد علم الهدی‌، پس‌ از شیخ‌ طوسی‌ دانست‌.

ابن‌ براج‌ پس‌ از درگذشت‌ علم الهدی‌ در مجلس‌ درس‌ شیخ‌ طوسی (م، ۴۶۰ق‌)‌ شرکت‌ جست‌ و چند سالی‌ نیز در محضر او بود. وی در ۴۳۸ق‌. به‌ عنوان‌ خلیفه شیخ‌ رهسپار طرابلس‌ شام‌ شد.[۴]

برخی‌ از نویسندگان‌ برآنند که‌ جلال الملک‌ (از فرمان‌روایان‌ بنی‌ عمار، حک ۴۶۴-۴۹۲ق‌) در همین‌ سال‌ او را بر منصب‌ قضا گماشت‌[۵] ولی‌ با توجه‌ به‌ زمان‌ روی‌ کار آمدن‌ جلال الملک‌[۶] چنین‌ سخنی‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد. اگر جلال الملک‌ درست‌ در آغاز حکومت‌ خود، ابن‌ براج‌ را بر آن‌ منصب‌ گمارده‌ باشد، از آن‌جا که‌ وی‌ تا پایان‌ عمر در طرابلس‌ ماندگار شد،[۷] می‌توان‌ گفت‌ که‌ وی‌ حدود ۱۷ سال‌ قاضی‌ طرابلس‌ بوده‌ است‌.[۸]

برخی افزون‌ بر استادان‌ یاد شده‌، شیخ‌ مفید (م، ۴۱۳ق‌) را نیز با تردید از استادان‌ قاضی‌ ابن‌ براج‌ می‌شمارند که‌ اگر وی‌ در سال‌ درگذشت‌ شیخ‌ مفید ۱۳ ساله‌ بوده‌ باشد، می‌توان‌ این‌ تردید را موجه‌ دانست‌. همچنین مدرسی می گوید: ابن براج از ابوالفتح کراجکی روایت کرده است.[۱]

شاگردان

افراد بسیاری‌ از مجلس‌ درس‌ ابن‌ براج‌ بهره‌ جسته‌ و از او حدیث‌ شنیده‌اند که‌ به‌ برخی‌ از آنان‌ اشاره‌ می‌شود: حسکا بن‌ بابویه‌ جد منتجب‌الدین‌ رازی، عبدالجبار مفید رازی‌،[۱] عبدالرحمان‌ نیشابوری‌ خزاعی‌، حسن‌ بن‌ عبدالعزیز جیهانی‌،[۹] قاضی‌ ابن‌ ابی‌ کامل‌ طرابلسی‌، ابوجعفر محمد حلبی‌،[۱۰] زید بن‌ داعی‌ و کمیح‌.[۱۱]

جایگاه علمی

از برخی‌ نوشته‌های‌ قاضی‌ ابن‌ براج‌ می‌توان‌ پی‌ برد که‌ وی‌ در مجلس‌ درس‌ شیخ‌ طوسی‌ یک‌ شاگرد معمولی‌ نبوده‌، چنان‌که‌ در کتاب المهذب‌ مباحثه‌ای‌ را می‌بینیم‌ که‌ میان‌ شیخ‌ با ابن‌ براج‌ رخ‌ داده‌ و شیخ‌ در این‌ گفتگو مجاب‌ گردیده‌ است‌.[۱۲] همچنین شیخ‌ طوسی‌ در سرآغاز پاره‌ای‌ از نوشته‌هایش‌[۱۳] تصریح‌ می‌کند که‌ این‌ کتاب‌ها را به‌ درخواست‌ شیخ‌ فاضل‌ می‌نویسد[۱۴] و در حاشیه‌ پاره‌ای‌ از نسخ‌ کتاب‌ «الجمل‌ والعقود» وی‌ دیده‌ شده که‌ مراد از شیخ‌ فاضل‌، ابن‌ براج‌ است‌. نیز به‌ گفته کاظمینی‌،[۱۵] راوندی‌ در «حل‌ العقود» تصریح‌ کرده‌ است‌ که‌ شیخ‌ مورد نظر همان‌ ابن‌ براج‌ است‌. افزون‌ بر آن‌ این‌که‌ شیخ‌ کتاب‌ جداگانه‌ای‌ به‌ نام‌ مسائل‌ ابن‌ براج‌ پرداخته‌ است‌.[۱۶]

فقیهان‌، امامی‌ وقتی‌ به‌ نحو مطلق‌ از «قاضی‌» یاد می‌کنند، مرادشان‌ ابن‌ براج‌ است‌.[۱۷] صاحب ریحانة الادب درباره ابن‌ براج‌ می گوید: شیخ عبدالعزیز بن براج...، از اکابر فقهای امامیه اواخر قرن پنجم هجرت از وجوه و اعیان ایشان و از تلامذه سید مرتضی بود. و به جهت تلمذ و انسی که با او داشته است، او را خلیفة المرتضی گفته‌اند.[۱]

ابن‌ براج‌ از دانشمندان‌ پرآوازه‌ و معتبر شیعی‌ است‌ که‌ آرای‌ او پیوسته‌ مورد توجه‌ فقیهان‌ بزرگ‌ بوده‌ و غالباً به‌ نظریات‌ او اشاره‌ و استناد شده‌ است‌، به‌ عنوان‌ نمونه‌ می‌توان‌ به‌ اینان‌ اشاره‌ کرد: علامه حلی‌ (م، ۷۲۶ق‌) در مختلف‌ الشیعة،[۱۸] شهید اول‌ (م، ۷۸۶ق‌) در القواعد والفوائد[۱۹] و الذکری‌،[۲۰] فاضل‌ مقداد (م، ۸۲۶ق‌) در التنقیح‌ الرائع‌.[۲۱] بسیاری‌ از فقیهان‌ و محدثان‌ سده‌های‌ بعد در اجازه‌هایی‌ که‌ به‌ برخی‌ از شاگردان‌ خود داده‌اند به‌ شخصیت‌ و آثار او اشاره‌ کرده‌اند.

آثار و تألیفات

ابن براج تألیفات متعدد و نوشته‌های پرباری در فروع فقهی دارد که از آن میان می‌توان به کتب زیر اشاره نمود:

  1. الجواهر یا جواهر الفقه: این کتاب در چند مجلد به نام جوامع‌الفقه در ایران چاپ شده است. در این‌ کتاب‌ حدود ۸۲۰ پرسش‌ در بابهای‌ گوناگون‌ فقه‌ مطرح‌ و به‌ آنها پاسخ‌ داده‌ شده‌ است‌. برخى‌ بر آنند که‌ این‌ کتاب‌ اولین‌ نوشته‌ای‌ است‌ که‌ مسائل‌ فقهى‌ را به‌ صورت‌ پرسش‌ و پاسخ‌ طرح‌ نموده‌ است‌.
  2. الروضة یا روضة النفس فی احکام العبادات الخمس
  3. شرح «جمل العلم و العمل» اثر سید مرتضی؛ این‌ کتاب‌ مختصر به‌ بیان‌ احکام‌ طهارت‌، نماز میت‌، روزه‌، اعتکاف‌، حج‌ و زکات‌ پرداخته‌ و از ویژگیهای‌ آن‌ این‌ است‌ که‌ نظرهای‌ فقهی‌ گروهی‌ از صحابه پیامبر (ص‌) و تابعین‌ و فقیهان‌ سدۀ ۱ و ۲ ق‌. را در بردارد.
  4. عمادالمحتاج فی مناسک الحاج
  5. المقرب
  6. المهذب
  7. حسن التصریف
  8. الکامل، در فقه‌
  9. المعالم، در فروع
  10. المعتمد
  11. المنهاج
  12. الموجز، در فقه‌.[۲۲]

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ مدرسی، ریحانه الادب، ج۷، ص۴۰۸.
  2. افندی‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲.
  3. ابن‌ شهر آشوب‌، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۸۰؛ افندی‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲.
  4. مجلسی‌، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۱۹۸.
  5. صدر، تأسیس‌ الشیعة، ج۱، ص۳۰۴ .
  6. ابن‌ اثیر، الکامل‌ فی التاریخ، ج۱۰، ص۷۱.
  7. افندی‌، ریاض‌ العلماء، ج۳، ص۱۴۲
  8. همان، ج۳، ص۱۴۱.
  9. منتجب‌ الدین‌، فهرست‌، ج۱، ص۴۴.
  10. شهید اول‌، الذکری‌، ج۱، ص۷۴.
  11. مجلسی‌، بحارالانوار، ج۱۰۵، ص۱۶۳؛ آقابزرگ‌ تهرانی، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة، ج۶، ص۴.
  12. ابن‌ براج‌، عبدالعزیز، المهذب‌، قم‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌، ج۲، ص۴۱۹-۴۲۰.
  13. طوسی‌، رسائل‌ العشر، ج۱، ص۱۱۷.
  14. آقابزرگ‌، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۱۴۵.
  15. کاظمینی‌، اسدالله‌، مقابس‌ الانوار، تهران‌، ۱۳۲۲ق‌، ج۱، ص‌۹.
  16. طوسی‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۸۸؛ ابن‌ شهر آشوب‌، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۱۱۵.
  17. نوری‌، مستدرک‌الوسائل‌، ۳/ ۴۸۰.
  18. علامه حلی‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌، مختلف‌ الشیعة، چاپ‌ سنگی‌، ۱۳۲۳ق‌، ج۱، ص‌۳۰۲.
  19. شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، القواعد والفوائد، به‌ کوشش‌ عبدالهادی‌ حکیم‌، قم‌، مکتبة المفید، ج۱، ص۲۷۳.
  20. شهید اول‌، محمد بن‌ مکی‌، الذکری‌، کتاب‌ الصلوة، جم، چاپ‌ سنگی‌، ۱۲۷۱ق‌.
  21. فاضل‌ مقداد، التنقیح‌ الرائع‌، به‌ کوشش‌ حسینی‌ کوه‌کمری‌، قم‌، ۱۴۰۴ق‌، ج۱، ص۶۹.
  22. خوانساری، روضات الجنات، ج۱، ص۵۷۵.

منابع