رَقَم: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
 
سطر ۱: سطر ۱:
براي اين واژه معاني نوشتن، مهرْكردن، علامت، نقش، قلم، نوع، امضا، امر و جز آن آمده است؛ اما از دوره [[صفويه]] به‌ صورت اصطلاح ديواني و به معني فرمان و حكم بكار رفته است.
+
برای این واژه معانی نوشتن، مهرْکردن، علامت، نقش، قلم، نوع، امضا، امر و جز آن آمده است؛ اما از دوره [[صفویه|صفویه]] به‌ صورت اصطلاح [[دیوان (تشکیلات اداری)|دیوانی]] و به معنی فرمان و حکم بکار رفته است.
  
در اين دوره، رقم عنوان فرمان‌هايي بود كه شخص شاه مستقيماً دستور صدور آنها را مي‌داد. دستور شاهي به دو صورت كتبي، در حاشيه عرايض و درخواست‌ها يا شفاهي، "رقم بالمشافهه" ابلاغ مي‌شد. در كار تهيه و صدور رقم‌ها، مجلس‌نويس يا واقعه‌نويس نقش مهمي بر عهده داشت.
+
در این دوره، رقم عنوان فرمان‌هایی بود که شخص شاه مستقیماً دستور صدور آنها را می‌داد. دستور شاهی به دو صورت کتبی، در حاشیه عرایض و درخواست‌ها یا شفاهی، "رقم بالمشافهه" ابلاغ می‌شد. در کار تهیه و صدور رقم‌ها، مجلس‌نویس یا واقعه‌نویس نقش مهمی بر عهده داشت.
  
رقم‌هاي شاهي به‌ وسيله مجلس‌نويس كه ده نفر زيردست داشت، نوشته يا انشاء مي‌شد. رقم‌هاي اين دوره از نظر تهيه و تدوين به چهار دسته تقسيم مي‌شد:
+
رقم‌های شاهی به‌ وسیله مجلس‌نویس که ده نفر زیردست داشت، نوشته یا انشاء می‌شد. رقم‌های این دوره از نظر تهیه و تدوین به چهار دسته تقسیم می‌شد:
  
# رقم‌هاي بالمشافهه كه شاه شفاهاً به مجلس‌نويس دستور مي‌داد. مجلس‌نويس يا خود فرمان را مي‌نوشت و يا مسوده آن‌را تهيه مي‌كرد و به يكي از رقم‌نويسان زيردست مي‌داد تا فرمان را فراهم سازد. در پشت اين‌گونه رقم‌ها جمله "هو بالمشافهه العليه العاليه" را مي‌نوشتند.
+
#رقم‌های بالمشافهه که شاه شفاهاً به مجلس‌نویس دستور می‌داد. مجلس‌نویس یا خود فرمان را می‌نوشت و یا مسوده آن‌را تهیه می‌کرد و به یکی از رقم‌نویسان زیردست می‌داد تا فرمان را فراهم سازد. در پشت این‌گونه رقم‌ها جمله "هو بالمشافهه العلیه العالیه" را می‌نوشتند.
# رقم‌هايي كه بر مبناي عرايض صدور مي‌يافت. وقتي عريضه‌اي به حضور شاه مي‌رسيد، واقعه‌نويس آن را در مجلس شاه مي‌خواند و دستور شاهي را در كنار عريضه يادداشت مي‌كرد و بر آن مبنا رقم‌ها صادر مي‌شد.
+
#رقم‌هایی که بر مبنای عرایض صدور می‌یافت. وقتی عریضه‌ای به حضور شاه می‌رسید، واقعه‌نویس آن را در مجلس شاه می‌خواند و دستور شاهی را در کنار عریضه یادداشت می‌کرد و بر آن مبنا رقم‌ها صادر می‌شد.
# رقم‌هايي كه بر پايه تعليقه اعتمادالدوله يا يكي از امرا و مقربان تهيه مي‌گرديد. اين رقم‌ها وقتي صادر مي‌شد كه دستور صدور آنها از طرف شاه مستقيماً به اعتمادالدوله يا يكي از امرا داده مي‌شد. در اين‌ صورت، اعتمادالدوله تعليقه‌اي مي‌نوشت و به مجلس‌نويس مي‌داد تا بر مبناي آن رقم صادر شود. در موردي كه دستور به يكي از امرا داده شده بود، او مي‌توانست تعليقه‌اي بنويسد و با ذكر جمله "حسب‌الامر الاعلي" آن‌ را به مجلس‌نويس دهد تا بر اساس آن رقم صادر شود. ظاهراً در اين‌گونه موارد لازم بود كه تعليقه، پيش از آن كه به‌ صورت رقم درآيد، به مهر اعتمادالدوله نيز برسد. پشت اين‌گونه رقم‌ها نوشته مي‌شد "از قرار نوشته وزارت و اقبال پناه حشمت و اجلال دستگاه عاليجاه... اعتمادالدوله العليه العاليه الخاقانيه" و در مورد دوّم جمله "حسب‌الامر اعلي" نيز قبل از آن نوشته مي‌شد.
+
#رقم‌هایی که بر پایه تعلیقه اعتمادالدوله یا یکی از امرا و مقربان تهیه می‌گردید. این رقم‌ها وقتی صادر می‌شد که دستور صدور آنها از طرف شاه مستقیماً به اعتمادالدوله یا یکی از امرا داده می‌شد. در این‌ صورت، اعتمادالدوله تعلیقه‌ای می‌نوشت و به مجلس‌نویس می‌داد تا بر مبنای آن رقم صادر شود. در موردی که دستور به یکی از امرا داده شده بود، او می‌توانست تعلیقه‌ای بنویسد و با ذکر جمله "حسب‌الامر الاعلی" آن‌ را به مجلس‌نویس دهد تا بر اساس آن رقم صادر شود. ظاهراً در این‌گونه موارد لازم بود که تعلیقه، پیش از آن که به‌ صورت رقم درآید، به مهر اعتمادالدوله نیز برسد. پشت این‌گونه رقم‌ها نوشته می‌شد "از قرار نوشته وزارت و اقبال پناه حشمت و اجلال دستگاه عالیجاه... اعتمادالدوله العلیه العالیه الخاقانیه" و در مورد دوّم جمله "حسب‌الامر اعلی" نیز قبل از آن نوشته می‌شد.
# رقم‌هايي كه از دفاتر خلود صادر مي‌شد. هرگاه لازم بود كه رقم جديدي در تأييد رقم‌هاي گذشته صادر شود، به اين دفاتر مراجعه مي‌شد و از رقم‌هاي مورد نظر مسوده‌اي تهيه مي‌گرديد، در دفترخانه همايون اعلي تصحيح مي‌گرديد و به مهر ناظر دفترخانه مي‌رسيد و سپس نزد مجلس‌نويس فرستاده مي‌شد.
+
#رقم‌هایی که از دفاتر خلود صادر می‌شد. هرگاه لازم بود که رقم جدیدی در تأیید رقم‌های گذشته صادر شود، به این دفاتر مراجعه می‌شد و از رقم‌های مورد نظر مسوده‌ای تهیه می‌گردید، در دفترخانه همایون اعلی تصحیح می‌گردید و به مهر ناظر دفترخانه می‌رسید و سپس نزد مجلس‌نویس فرستاده می‌شد.
  
در اين‌گونه موارد در متن فرمان جديد به فرمان سابق اشاره مي‌گرديد. اما نام شاه درگذشته برده نمي‌شد و به جاي آن در قسمت بالاي فرمان در كنار مهر شاهي يا بالاتر از آن، جملات "جد بزرگوارم طاب ثراه" و يا "شاه باباام انارالله برهانه" نوشته مي‌شد كه نشان مي‌داد صادركننده فرمان پدر يا جد شاه بوده است.
+
در این‌گونه موارد در متن فرمان جدید به فرمان سابق اشاره می‌گردید. اما نام شاه درگذشته برده نمی‌شد و به جای آن در قسمت بالای فرمان در کنار مهر شاهی یا بالاتر از آن، جملات "جد بزرگوارم طاب ثراه" و یا "شاه باباام انار الله برهانه" نوشته می‌شد که نشان می‌داد صادرکننده فرمان پدر یا جد شاه بوده است.
  
بدين ترتيب، رقم‌ها تحرير و سپس طغراكشي مي‌گرديد. طغراكشي توسط واقعه‌نويس با نوشتن "حكم جهانمطاع شد" در آغاز متن و با مركب مشكي انجام مي‌شد، آنگاه رقم نزد اعتمادالدوله مي‌رفت تا ابتدا به مُهر وزير اعظم و سپس به مُهر شاهي برسد. در اين دوره از خطوط تعليق، شكسته و سياق براي نوشتن رقم استفاده مي‌كردند.
+
بدین ترتیب، رقم‌ها تحریر و سپس طغراکشی می‌گردید. طغراکشی توسط واقعه‌نویس با نوشتن "حکم جهان‌مطاع شد" در آغاز متن و با مرکب مشکی انجام می‌شد، آنگاه رقم نزد اعتمادالدوله می‌رفت تا ابتدا به مُهر وزیر اعظم و سپس به مُهر شاهی برسد. در این دوره از خطوط [[خط تعلیق|تعلیق]]، [[خط شکسته|شکسته]] و سیاق برای نوشتن رقم استفاده می‌کردند.
  
در زمان افشاريه و احتمالاً زنديه نيز به جواب‌هاي كتبي شاه كه به عرايض و درخواست‌هاي اشخاص داده مي‌شد و هم به خطاب‌هايي كه از طرف پادشاه متضمن دستورها و عتاب و نصايح و تنبيه صادر مي‌گرديد، رقم مي‌گفتند.
+
در زمان [[افشاریه|افشاریه]] و احتمالاً زندیه نیز به جواب‌های کتبی شاه که به عرایض و درخواست‌های اشخاص داده می‌شد و هم به خطاب‌هایی که از طرف پادشاه متضمن دستورها و عتاب و نصایح و تنبیه صادر می‌گردید، رقم می‌گفتند.
  
در دوره قاجاريه، رقم به [[احكام]] و دستورات و خطاب‌هايي اطلاق مي‌گرديد كه از جانب وليعهد و شاهزادگان بزرگ حاكم ولايات صدور مي‌يافت؛ چنانكه كلمه رقم در متن بسياري از اسناد آمده است. در اين دوره، وليعهد و ساير شاهزادگان حاكم ولايات به معاونت وزير خود به انجام امور مي‌پرداختند و هر يك تشكيلات ديواني مركب از مستوفيان و كاتبان را در حوزه حكومت خود در اختيار داشتند، چنانكه در متن اسناد آمده است: "عاليجاهان مقربوالحضره العليه مستوفيان عظام حسب المقرر مرتب دارند، كتاب سعادت اكتساب دفترخانه مباركه شرح رقم را ثبت دفاتر سازند". در اين دوره نظر به محدود بودن اين تشكيلات، تنوع چنداني در تهيه و تدوين رقم‌ها نبوده است.  
+
در دوره قاجاریه، رقم به احکام و دستورات و خطاب‌هایی اطلاق می‌گردید که از جانب ولیعهد و شاهزادگان بزرگ حاکم ولایات صدور می‌یافت؛ چنانکه کلمه رقم در متن بسیاری از اسناد آمده است. در این دوره، ولیعهد و سایر شاهزادگان حاکم ولایات به معاونت وزیر خود به انجام امور می‌پرداختند و هر یک تشکیلات دیوانی مرکب از مستوفیان و کاتبان را در حوزه حکومت خود در اختیار داشتند، چنانکه در متن اسناد آمده است: "عالیجاهان مقربوالحضره العلیه مستوفیان عظام حسب المقرر مرتب دارند، کتاب سعادت اکتساب دفترخانه مبارکه شرح رقم را ثبت دفاتر سازند". در این دوره نظر به محدود بودن این تشکیلات، تنوع چندانی در تهیه و تدوین رقم‌ها نبوده است.  
  
به‌ طور كلي، رقم‌ها در اين دوره شامل دو دسته بودند:
+
به‌ طور کلی، رقم‌ها در این دوره شامل دو دسته بودند:
  
# رقم‌هايي كه بر آنها با جوهر مشكي طغرا مي‌كشيدند. طغراي عمومي وليعهدها و شاهزادگان جمله "حكم والا شد" بود، امّا طغراهاي "فرمان والا شد"، "حكم شد"، "امر اقدس والا شد" نيز به‌ صورت موردي بر اسناد كشيده مي‌شد.
+
#رقم‌هایی که بر آنها با جوهر مشکی طغرا می‌کشیدند. طغرای عمومی ولیعهدها و شاهزادگان جمله "حکم والا شد" بود، امّا طغراهای "فرمان والا شد"، "حکم شد"، "امر اقدس والا شد" نیز به‌ صورت موردی بر اسناد کشیده می‌شد.
# دسته‌اي كه طغرا نداشتند، خطابي بودند به‌ نام اشخاص صادر مي‌گرديدند و در متن تعدادي از آنها لفظ ملفوفه بكار مي‌رفت و مي‌توان از آنها به عنوان ملفوفه رقم‌ها نام برد. اين هر دو نوع، پس از تدوين به رؤيت وزير مي‌رسيده، وزير پشت سند را به‌ عنوان تأييد مُهر مي‌زده و پس از تأييد وليعهد يا شاهزاده، سند مُهرگذاري مي‌شده است. محل مُهر در سمت راست نخستين خط متن و مهرها به شكل چهار گوش، چهار گوش كلاهك‌دار يا بادامي (بيضي) بوده است. از جوهر مشكي يا بنفش براي مهركردن اسناد استفاده مي‌كردند.  
+
#دسته‌ای که طغرا نداشتند، خطابی بودند به‌ نام اشخاص صادر می‌گردیدند و در متن تعدادی از آنها لفظ ملفوفه بکار می‌رفت و می‌توان از آنها به عنوان ملفوفه رقم‌ها نام برد. این هر دو نوع، پس از تدوین به رؤیت وزیر می‌رسیده، وزیر پشت سند را به‌ عنوان تأیید مُهر می‌زده و پس از تأیید ولیعهد یا شاهزاده، سند مُهرگذاری می‌شده است. محل مُهر در سمت راست نخستین خط متن و مهرها به شکل چهار گوش، چهار گوش کلاهک‌دار یا بادامی (بیضی) بوده است. از جوهر مشکی یا بنفش برای مهرکردن اسناد استفاده می‌کردند.
  
از دوره ناصرالدين شاه به بعد، بعضي از رقم‌ها پيش از مهرگذاري به امضاي وليعهد يا شاهزاده مي‌رسيده و او با جوهر مشكي، بنفش، يا آبي و حتي مداد و با امضاء يا جمله "صحيح است"، "ملاحظه شد"، "ملاحظه شد صحيح است"، رقم را صحّه مي‌گذاشت. محل امضا در جاهاي مختلف از جمله به محاذات مهر، در سمت راست يا چپ در زير سطر اوّل در حاشيه و يا انتهاي سند بوده است. در اين دوره ارقام را به خط شكسته، نستعليق يا تعليق مي‌نوشتند و از خط سياق براي آنهايي كه جنبه مالي داشت، استفاده مي‌كردند. از اواسط دوره ناصرالدين شاه به بعد، تعدادي از رقم‌ها را روي كاغذهايي كه داراي نقوش چاپي يا سربرگ چاپي بود، مي‌نوشتند.
+
از دوره ناصرالدین شاه به بعد، بعضی از رقم‌ها پیش از مهرگذاری به امضای ولیعهد یا شاهزاده می‌رسیده و او با جوهر مشکی، بنفش، یا آبی و حتی مداد و با امضاء یا جمله "صحیح است"، "ملاحظه شد"، "ملاحظه شد صحیح است"، رقم را صحّه می‌گذاشت. محل امضا در جاهای مختلف از جمله به محاذات مهر، در سمت راست یا چپ در زیر سطر اوّل در حاشیه و یا انتهای سند بوده است. در این دوره ارقام را به [[خط شکسته]]، [[خط نستعلیق|نستعلیق]] یا [[خط تعلیق|تعلیق]] می‌نوشتند و از خط سیاق برای آنهایی که جنبه مالی داشت، استفاده می‌کردند. از اواسط دوره ناصرالدین شاه به بعد، تعدادی از رقم‌ها را روی کاغذهایی که دارای نقوش چاپی یا سربرگ چاپی بود، می‌نوشتند.
  
اصطلاح رقم پس از انقراض سلطنت قاجاريه منسوخ شد و در هيچ‌يك از اسناد دوره پهلوي از آن استفاده نشده است.
+
اصطلاح رقم پس از انقراض سلطنت قاجاریه منسوخ شد و در هیچ‌یک از اسناد دوره پهلوی از آن استفاده نشده است.
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%85.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "رَقَم" از رضا فراستي]، بازیابی: 13 مرداد 1392.
+
 
 +
*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%85.aspx دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "رَقَم" از رضا فراستی]، بازیابی: ۱۳ مرداد ۱۳۹۲.
  
 
[[رده:اصطلاحات فرهنگ و تمدن]]
 
[[رده:اصطلاحات فرهنگ و تمدن]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۴۳

برای این واژه معانی نوشتن، مهرْکردن، علامت، نقش، قلم، نوع، امضا، امر و جز آن آمده است؛ اما از دوره صفویه به‌ صورت اصطلاح دیوانی و به معنی فرمان و حکم بکار رفته است.

در این دوره، رقم عنوان فرمان‌هایی بود که شخص شاه مستقیماً دستور صدور آنها را می‌داد. دستور شاهی به دو صورت کتبی، در حاشیه عرایض و درخواست‌ها یا شفاهی، "رقم بالمشافهه" ابلاغ می‌شد. در کار تهیه و صدور رقم‌ها، مجلس‌نویس یا واقعه‌نویس نقش مهمی بر عهده داشت.

رقم‌های شاهی به‌ وسیله مجلس‌نویس که ده نفر زیردست داشت، نوشته یا انشاء می‌شد. رقم‌های این دوره از نظر تهیه و تدوین به چهار دسته تقسیم می‌شد:

  1. رقم‌های بالمشافهه که شاه شفاهاً به مجلس‌نویس دستور می‌داد. مجلس‌نویس یا خود فرمان را می‌نوشت و یا مسوده آن‌را تهیه می‌کرد و به یکی از رقم‌نویسان زیردست می‌داد تا فرمان را فراهم سازد. در پشت این‌گونه رقم‌ها جمله "هو بالمشافهه العلیه العالیه" را می‌نوشتند.
  2. رقم‌هایی که بر مبنای عرایض صدور می‌یافت. وقتی عریضه‌ای به حضور شاه می‌رسید، واقعه‌نویس آن را در مجلس شاه می‌خواند و دستور شاهی را در کنار عریضه یادداشت می‌کرد و بر آن مبنا رقم‌ها صادر می‌شد.
  3. رقم‌هایی که بر پایه تعلیقه اعتمادالدوله یا یکی از امرا و مقربان تهیه می‌گردید. این رقم‌ها وقتی صادر می‌شد که دستور صدور آنها از طرف شاه مستقیماً به اعتمادالدوله یا یکی از امرا داده می‌شد. در این‌ صورت، اعتمادالدوله تعلیقه‌ای می‌نوشت و به مجلس‌نویس می‌داد تا بر مبنای آن رقم صادر شود. در موردی که دستور به یکی از امرا داده شده بود، او می‌توانست تعلیقه‌ای بنویسد و با ذکر جمله "حسب‌الامر الاعلی" آن‌ را به مجلس‌نویس دهد تا بر اساس آن رقم صادر شود. ظاهراً در این‌گونه موارد لازم بود که تعلیقه، پیش از آن که به‌ صورت رقم درآید، به مهر اعتمادالدوله نیز برسد. پشت این‌گونه رقم‌ها نوشته می‌شد "از قرار نوشته وزارت و اقبال پناه حشمت و اجلال دستگاه عالیجاه... اعتمادالدوله العلیه العالیه الخاقانیه" و در مورد دوّم جمله "حسب‌الامر اعلی" نیز قبل از آن نوشته می‌شد.
  4. رقم‌هایی که از دفاتر خلود صادر می‌شد. هرگاه لازم بود که رقم جدیدی در تأیید رقم‌های گذشته صادر شود، به این دفاتر مراجعه می‌شد و از رقم‌های مورد نظر مسوده‌ای تهیه می‌گردید، در دفترخانه همایون اعلی تصحیح می‌گردید و به مهر ناظر دفترخانه می‌رسید و سپس نزد مجلس‌نویس فرستاده می‌شد.

در این‌گونه موارد در متن فرمان جدید به فرمان سابق اشاره می‌گردید. اما نام شاه درگذشته برده نمی‌شد و به جای آن در قسمت بالای فرمان در کنار مهر شاهی یا بالاتر از آن، جملات "جد بزرگوارم طاب ثراه" و یا "شاه باباام انار الله برهانه" نوشته می‌شد که نشان می‌داد صادرکننده فرمان پدر یا جد شاه بوده است.

بدین ترتیب، رقم‌ها تحریر و سپس طغراکشی می‌گردید. طغراکشی توسط واقعه‌نویس با نوشتن "حکم جهان‌مطاع شد" در آغاز متن و با مرکب مشکی انجام می‌شد، آنگاه رقم نزد اعتمادالدوله می‌رفت تا ابتدا به مُهر وزیر اعظم و سپس به مُهر شاهی برسد. در این دوره از خطوط تعلیق، شکسته و سیاق برای نوشتن رقم استفاده می‌کردند.

در زمان افشاریه و احتمالاً زندیه نیز به جواب‌های کتبی شاه که به عرایض و درخواست‌های اشخاص داده می‌شد و هم به خطاب‌هایی که از طرف پادشاه متضمن دستورها و عتاب و نصایح و تنبیه صادر می‌گردید، رقم می‌گفتند.

در دوره قاجاریه، رقم به احکام و دستورات و خطاب‌هایی اطلاق می‌گردید که از جانب ولیعهد و شاهزادگان بزرگ حاکم ولایات صدور می‌یافت؛ چنانکه کلمه رقم در متن بسیاری از اسناد آمده است. در این دوره، ولیعهد و سایر شاهزادگان حاکم ولایات به معاونت وزیر خود به انجام امور می‌پرداختند و هر یک تشکیلات دیوانی مرکب از مستوفیان و کاتبان را در حوزه حکومت خود در اختیار داشتند، چنانکه در متن اسناد آمده است: "عالیجاهان مقربوالحضره العلیه مستوفیان عظام حسب المقرر مرتب دارند، کتاب سعادت اکتساب دفترخانه مبارکه شرح رقم را ثبت دفاتر سازند". در این دوره نظر به محدود بودن این تشکیلات، تنوع چندانی در تهیه و تدوین رقم‌ها نبوده است.

به‌ طور کلی، رقم‌ها در این دوره شامل دو دسته بودند:

  1. رقم‌هایی که بر آنها با جوهر مشکی طغرا می‌کشیدند. طغرای عمومی ولیعهدها و شاهزادگان جمله "حکم والا شد" بود، امّا طغراهای "فرمان والا شد"، "حکم شد"، "امر اقدس والا شد" نیز به‌ صورت موردی بر اسناد کشیده می‌شد.
  2. دسته‌ای که طغرا نداشتند، خطابی بودند به‌ نام اشخاص صادر می‌گردیدند و در متن تعدادی از آنها لفظ ملفوفه بکار می‌رفت و می‌توان از آنها به عنوان ملفوفه رقم‌ها نام برد. این هر دو نوع، پس از تدوین به رؤیت وزیر می‌رسیده، وزیر پشت سند را به‌ عنوان تأیید مُهر می‌زده و پس از تأیید ولیعهد یا شاهزاده، سند مُهرگذاری می‌شده است. محل مُهر در سمت راست نخستین خط متن و مهرها به شکل چهار گوش، چهار گوش کلاهک‌دار یا بادامی (بیضی) بوده است. از جوهر مشکی یا بنفش برای مهرکردن اسناد استفاده می‌کردند.

از دوره ناصرالدین شاه به بعد، بعضی از رقم‌ها پیش از مهرگذاری به امضای ولیعهد یا شاهزاده می‌رسیده و او با جوهر مشکی، بنفش، یا آبی و حتی مداد و با امضاء یا جمله "صحیح است"، "ملاحظه شد"، "ملاحظه شد صحیح است"، رقم را صحّه می‌گذاشت. محل امضا در جاهای مختلف از جمله به محاذات مهر، در سمت راست یا چپ در زیر سطر اوّل در حاشیه و یا انتهای سند بوده است. در این دوره ارقام را به خط شکسته، نستعلیق یا تعلیق می‌نوشتند و از خط سیاق برای آنهایی که جنبه مالی داشت، استفاده می‌کردند. از اواسط دوره ناصرالدین شاه به بعد، تعدادی از رقم‌ها را روی کاغذهایی که دارای نقوش چاپی یا سربرگ چاپی بود، می‌نوشتند.

اصطلاح رقم پس از انقراض سلطنت قاجاریه منسوخ شد و در هیچ‌یک از اسناد دوره پهلوی از آن استفاده نشده است.

منابع