منابع و پی نوشتهای متوسط
رعایت سطح مخاطب عام متوسط است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابن جبیر: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
{{و}}
+
 
ابوالحسین‌ محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر (540-614قسیاح‌، نویسنده‌ و شاعر عرب‌ اندلسی‌ است. سفرنامه او به نام "رحله" که شرح سفر او به برخی از سرزمین‌های اسلامی است مشهور است. این اثر علاوه بر محتوا از نظر ادبی نیز حائز اهمیت است.
+
'''«محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر»''' (۵۴۰-۶۱۴ قجهانگرد، ادیب و شاعر مسلمان [[اندلس|اندلسی]] در قرن ۷ قمری است. [[سفرنامه]] مشهور او به نام «رحلة» که شرح سفر او به برخی از سرزمین‌های اسلامی است، علاوه بر محتوا، از نظر ادبی نیز حائز اهمیت است.
 
{{شناسنامه عالم
 
{{شناسنامه عالم
 
|نام شخصیت =  
 
|نام شخصیت =  
|نام کامل = ابوالحسین‌ محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر
+
|نام کامل = محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر
 
|تصویر= [[پرونده:Ibn-jubayr.jpg]]
 
|تصویر= [[پرونده:Ibn-jubayr.jpg]]
|زادروز = 540 قمری
+
|زادروز = ۵۴۰ قمری
|زادگاه = بلنسیه‌ واقع‌ در شرق‌ اندلس‌ در كشور اسپانیا
+
|زادگاه = بلنسیه‌، [[اندلس|اندلس‌]]
|وفات = 614 قمری  
+
|وفات = ۶۱۴ قمری  
|مدفن = محلى‌ ‌به‌ نام‌ «كوم‌ عمرو بن‌ العاص‌» واقع در اسكندریه‌ مصر
+
|مدفن = اسکندریه‌، [[مصر]]
|اساتید =  ابوعبدالله‌ الاصیل‌، ابن‌ الحسن‌ بن‌ ابى‌ العیش‌
+
|اساتید =  ابوعبدالله‌ الاصیل‌، ابن‌ الحسن‌ بن‌ ابى‌‌العیش‌،...
 
|شاگردان =  
 
|شاگردان =  
|آثار = رحله الكنانى‌، دیوان اشعار، نتیجه وَجِدْ الجوانح‌ فى‌ تأبین‌ القرین‌ الصالح‌
+
|آثار = رحلة الکنانى‌، دیوان اشعار، نتیجه وجد الجوانح‌ فى‌ تأبین‌ القرین‌ الصالح‌، نظم‌ الجُمان‌ فى‌ التشکى‌ من‌ اخوان‌ الزمان‌، ترسیل‌ بدیع‌ و حِکم‌ُ مُستجاده،...
 
}}
 
}}
==ولادت==
+
==زندگی‌نامه==
اِبْن‌ِ جُبیر، ابوالحسین‌ محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر در سال 540 قمری در بلنسیه‌ واقع‌ در شرق‌ اندلس‌ در كشور اسپانیا تولد یافت‌.
+
ابوالحسین‌ محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر در سال ۵۴۰ قمری در بلنسیه‌ واقع‌ در شرق‌ [[اندلس|اندلس‌]] در کشور اسپانیا تولد یافت‌.
 
 
==خاندان==
 
خانواده ابن‌ جبیر از قبیله كنانه‌ از قبایل‌ بزرگ‌ و كهن‌ عرب‌ بود. جد بزرگ‌ او عبدالسلام‌ بن‌ جبیر همراه‌ بلج‌ بن‌ بشر بن‌ عیاض‌ قشیری‌ به‌ سرزمین‌ اسپانیا گام‌ نهاد . بلج‌ بن‌ بشر از مردم‌ شام‌ و سردار سواران‌ آن‌ سرزمین‌ در سپاه‌ هشام‌ بن‌ عبدالملك‌ خلیفه اموی‌ بود و در فتح‌ افریقا مشاركت‌ داشت‌. وی‌ همراه‌ گروهى‌ از بربرهای‌ شمال‌ افریقا به‌ اندلس‌ آمد.
 
عبدالسلام‌ بن‌ جبیر پس‌ از هلاكت‌ بلج‌ كه‌ در اندلس‌ و نزدیكى‌ قرطبه‌روی‌ داد، همچنان‌ در اسپانیا باقى‌ ماند. چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد كه‌ خانواده ابن‌ جبیر در بلنسیه‌ اقامت‌ داشتند.
 
 
 
==تحصیلات==
 
  
ابن جبیر مدتى‌ در شاطبه‌ به‌ سر برد و نزد پدرش‌ و نیز در محضر ابوعبدالله‌ الاصیل‌ و ابن‌ الحسن‌ بن‌ ابى‌ العیش‌ به‌ فراگرفتن‌ دانش‌ و ادب‌ و مقدمات‌ علوم‌ دینى‌ پرداخت‌ و در ضمن‌ از پرورش‌ قریحه شاعرانه خود نیز غافل‌ نماند. وی‌ بعدها به‌ غرناطه‌ رفت‌ و در سایه استعداد خویش‌ در خدمت‌ ابوسعید عثمان‌ بن‌ عبدالمؤمن‌ حاكم‌ غرناطه‌ كه‌ از موحدون‌ بود، سمت‌ دبیری‌ یافت‌ و همانند پدر در زمر كاتبان‌ و ادیبان‌ او درآمد.تذكره‌نویسان‌ او را از ادیبان‌ عصر و دارای‌ نظم‌ فایق‌ و نثر بدیع‌ دانسته‌اند
+
خانواده ابن‌ جبیر از قبیله کنانه‌ از قبایل‌ بزرگ‌ و کهن‌ عرب‌ بود. جد بزرگ‌ او عبدالسلام‌ بن‌ جبیر همراه‌ بلج‌ بن‌ بشر بن‌ عیاض‌ قشیری‌ به‌ سرزمین‌ اسپانیا گام‌ نهاد. بلج‌ بن‌ بشر از مردم‌ [[شام|شام‌]] و سردار سواران‌ آن‌ سرزمین‌ در سپاه‌ [[هشام بن عبدالملک|هشام‌ بن‌ عبدالملک‌]] خلیفه [[بنی امیه|اموی‌]] بود و در فتح‌ افریقا مشارکت‌ داشت‌. وی‌ همراه‌ گروهى‌ از بربرهای‌ شمال‌ افریقا به‌ اندلس‌ آمد.
 +
عبدالسلام‌ بن‌ جبیر پس‌ از هلاکت‌ بلج‌ که‌ در اندلس‌ و نزدیکى‌ [[قرطبه|قرطبه‌]] روی‌ داد، همچنان‌ در اسپانیا باقى‌ ماند. چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد که‌ خانواده ابن‌ جبیر در بلنسیه‌ اقامت‌ داشتند.
  
==سفرنامه نویسی==
+
ابن جبیر مدتى‌ در شاطبه‌ به‌ سر برد و نزد پدرش‌ و نیز در محضر ابوعبدالله‌ الاصیل‌ و ابن‌ الحسن‌ بن‌ ابى‌ العیش‌ به‌ فراگرفتن‌ دانش‌ و ادب‌ و مقدمات‌ علوم‌ دینى‌ پرداخت‌ و در ضمن‌ از پرورش‌ قریحه شاعرانه خود نیز غافل‌ نماند. وی‌ بعدها به‌ غرناطه‌ رفت‌ و در سایه استعداد خویش‌ در خدمت‌ ابوسعید عثمان‌ بن‌ عبدالمؤمن‌ حاکم‌ غرناطه‌ که‌ از موحدون‌ بود، سمت‌ دبیری‌ یافت‌ و همانند پدر در زمر کاتبان‌ و ادیبان‌ او درآمد. تذکره‌نویسان‌ او را از ادیبان‌ عصر و دارای‌ نظم‌ فایق‌ و نثر بدیع‌ دانسته‌اند.  
تا سده پنجم هجری اكثر نوشته‌های‌ جغرافیایى‌ متعلق‌ به‌ جغرافى‌ نگارانى‌ است‌ كه‌ در منطقه شرقى‌ خلافت‌ عباسیان‌ مى‌زیستند و گسترش‌ اینگونه‌ آثار در سرزمینهای‌ غربى‌ خلافت‌، از جمله‌ مغرب‌ و اسپانیا كندتر از شرق‌ بود. از سده 5 ق‌ اینگونه‌ آثار در مناطق‌ غربى‌، به‌ تدریج‌ صورتى‌ گسترده‌تر از شرق‌ یافت‌. در این‌ عصر جغرافى‌نگاران‌ شناخته‌ شده‌ای‌ از غرب‌ سر بر آورده‌اند كه‌ از میان‌ آنان‌ ابن‌ عبدالبر (ه م‌)، ادریسى‌ (ه م‌) و ابن‌ دلائى‌ (ه م‌) را مى‌توان‌ نام‌ برد.
 
از این‌ قرن‌ آثاری‌ در ادب‌ جغرافیایى‌ پدید آمد كه‌ در زبان‌ عربى‌ با نام‌ «الرحله» و در فارسى‌ با عنوان‌ «سفرنامه‌» شهرت‌ یافت‌. الرحله معمولاً بر روال‌ سفرنامه ناصرخسرو تدوین‌ مى‌یافت‌. بنا به‌ نوشته كراچكوفسكى‌ این‌ آثار نه‌ به‌ صورت‌ «المسالك‌»، بلكه‌ به‌ صورت‌ یادداشتهای‌روزانه‌ تدوین‌ شده‌ و با سفرهایى‌ به‌قصد حج‌ مرتبط بوده‌اند، ولى‌ افزون‌ بر مراسم‌ حج‌، دیگر مراحل‌ سفر نیز بیان شده است.  
 
  
عمده‌ترین‌ اینگونه‌ آثار كه‌ در اسپانیا نوشته‌ شده‌، مرهون‌ سفرنامه ابن‌ جبیر دانسته‌اند. آغازگر اینگونه‌ نوشته‌ها نیم‌ قرن‌ پیش‌ از ابن‌ جبیر، رحله‌ نویس‌ دیگری‌ به‌ نام‌ ابوبكر محمد بن‌ العربى‌ (468-543ق‌) بود، ولى‌ ابن‌ جبیر اینگونه‌ نوشته‌ها را به‌ مدارج‌ بالاتری‌ ارتقاء داد. وی‌ ماجرای‌ سفر خود را به‌ صورتى‌ دقیق‌ با ذكر تواریخ‌ هجری‌ قمری‌، مسیحى‌ و گاه‌ سریانى‌ نوشته‌ است‌.
+
ابن‌جبیر سرانجام‌ در ۶۱۴ قمری در اسکندریه‌ [[مصر]] درگذشت‌ و در همان‌ شهر در محلى‌ که‌ به‌ نام‌ «کوم‌ عمرو بن‌ العاص‌» معروف‌ است‌، به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.
  
==تالیفات==
+
==آثار و تألیفات==
  
ماجرای‌ نخستین‌ سفر ابن‌ جبیر به‌ صورت‌ یادداشتهای‌ روزانه‌ نوشته‌ شده‌ است‌. یادداشتهای‌ مزبور پس‌ از بازگشت‌ او به‌ غرناطه‌ در 581ق‌ به‌ صورت‌ كتابى‌ جداگانه‌ تدوین‌ یافت‌. معلوم‌ نیست‌ عنوان‌ دقیق‌ كتاب‌ او چه‌ بوده‌ است‌. بنابه‌ نوشته كراچكوفسكى‌ ظاهراً هر دو عنوان‌ مغلق‌ این‌ سفرنامه‌ یعنى‌ كتاب‌ الاعتبار الناسك‌ فى‌ ذكر الا¸ثار الكریمه و المناسك‌ و تذكیر بالاخبار عن‌ اتفاقات‌ الاسفار ساختگى‌ هستند و مى‌توان‌ چنین‌ پنداشت‌ كه‌ عنوان‌ اصلى‌ كتاب‌ رحله الكنانى‌ بوده‌ كه‌ نشانه‌ای‌ از وابستگى‌ قبیله‌ای‌ ابن‌جبیر است‌.
+
عمده‌ترین‌ [[سفرنامه|سفرنامه‌]] هایی که‌ در اسپانیا نوشته‌ شده‌ را مرهون‌ سفرنامه ابن‌ جبیر دانسته‌اند. آغازگر اینگونه‌ نوشته‌ها نیم‌ قرن‌ پیش‌ از ابن‌ جبیر، رحله‌ نویس‌ دیگری‌ به‌ نام‌ ابوبکر محمد بن‌ العربى‌ (۴۶۸-۵۴۳ ق‌) بود، ولى‌ ابن‌ جبیر اینگونه‌ نوشته‌ها را به‌ مدارج‌ بالاتری‌ ارتقاء داد. وی‌ ماجرای‌ سفر خود را به‌ صورتى‌ دقیق‌ با ذکر تواریخ‌ هجری‌ [[سال قمری|قمری‌]]، [[مسیحیت|مسیحى‌]] و گاه‌ [[سریانى|سریانى‌]] نوشته‌ است‌.
  
رحله الكنانى‌ از نظر محتوا و بیان‌ ویژگیهای‌ زمان‌ حیات‌ ابن‌ جبیر در خور توجه‌ بسیار است‌. این‌ كتاب‌ مطالب‌ بسیار ارزنده‌ای‌ درباره مكه‌، مدینه‌، عراق‌، مصر و سوریه‌ به‌ ویژه‌ در نخستین‌ دوره جنگهای‌ صلیبى‌ و نهضت‌ اسلامى‌ تحت‌ زعامت‌ نورالدین‌ زنگى‌ و صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ ارائه‌ كرده‌ است‌.  
+
ماجرای‌ نخستین‌ سفر ابن‌ جبیر به‌ صورت‌ یادداشتهای‌ روزانه‌ نوشته‌ شده‌ است‌. یادداشتهای‌ مزبور پس‌ از بازگشت‌ او به‌ غرناطه‌ در ۵۸۱ ق‌. به‌ صورت‌ کتابى‌ جداگانه‌ تدوین‌ یافت‌. معلوم‌ نیست‌ عنوان‌ دقیق‌ کتاب‌ او چه‌ بوده‌ است‌. بنابه‌ نوشته کراچکوفسکى‌ ظاهراً هر دو عنوان‌ مغلق‌ این‌ سفرنامه‌ یعنى‌ «کتاب‌ الاعتبار الناسک‌ فى‌ ذکر الآثار الکریمه والمناسک‌» و «تذکیر بالاخبار عن‌ اتفاقات‌ الاسفار» ساختگى‌ هستند و مى‌توان‌ چنین‌ پنداشت‌ که‌ عنوان‌ اصلى‌ کتاب‌ «رحلة الکنانى‌» بوده‌ که‌ نشانه‌ای‌ از وابستگى‌ قبیله‌ای‌ ابن‌جبیر است‌.
  
كتاب‌ شامل‌ مطالبى‌ درباره شگفتیهای‌ سرزمینها، آثار هنری‌، اوضاع‌ سیاسى‌، اجتماعى‌، اخلاقى‌ و وصف‌ مساجد، مناسك‌ حج‌، مجالس‌ وعظ، معابد، دژها، كنیسه‌ها، درمانگاهها و بیمارستانهاست‌.. در این‌ كتاب‌ نزدیكیهایى‌ با نوشته‌های‌ اسامه بن‌ منقذ (ه م‌) مى‌توان‌ یافت‌، اما شیوه نگارش‌ و برخورد این‌ دو مؤلف‌ با مسایل‌ متفاوت‌ است‌.
+
«رحلة الکنانى‌» از نظر محتوا و بیان‌ ویژگیهای‌ زمان‌ حیات‌ ابن‌ جبیر درخور توجه‌ بسیار است‌. این‌ کتاب‌ مطالب‌ بسیار ارزنده‌ای‌ درباره [[مکه‌]]، [[مدینه‌]]، [[عراق‌]]، [[مصر]] و [[سوریه|سوریه‌]] به‌ ویژه‌ در نخستین‌ دوره جنگهای‌ صلیبى‌ و نهضت‌ اسلامى‌ تحت‌ زعامت‌ نورالدین‌ زنگى‌ و صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ ارائه‌ کرده‌ است‌. کتاب‌ شامل‌ مطالبى‌ درباره شگفتیهای‌ سرزمینها، آثار هنری‌، اوضاع‌ سیاسى‌، اجتماعى‌، اخلاقى‌ و وصف‌ [[مسجد|مساجد]]، مناسک‌ [[حج‌]]، مجالس‌ وعظ، معابد، دژها، کنیسه‌ها، درمانگاهها و بیمارستانهاست‌. در این‌ کتاب‌ نزدیکیهایى‌ با نوشته‌های‌ اسامة بن‌ منقذ مى‌توان‌ یافت‌، اما شیوه نگارش‌ و برخورد این‌ دو مؤلف‌ با مسایل‌ متفاوت‌ است‌.  
  
محققان‌ برای‌ تصویری‌ كه‌ ابن‌ جبیر از زندگى‌ مسلمانان‌ ساكن‌ جزیره سیسیل‌ ارائه‌ كرده‌ است‌، اهمیت‌ فراوان‌ قائل‌ شده‌اند. وی‌ شیوه زندگى‌ مادی‌ و معنوی‌ مسلمانان‌ شهرهای‌ مسینا و تراپانى‌ را مورد مطالعه‌ و بررسى‌ قرار داده‌ (كراچكوفسكى‌ «ادب‌ جغرافیایى‌ عرب‌»، و نه‌ تنها تصویر آثار قرون‌ وسطایى‌، بلكه‌ زندگى‌ فرمانروایان‌ و كاخهای‌ آنان‌ از جمله‌ «القصر الابیض‌» را به‌ شرح‌ آورده‌ است‌
+
محققان‌ برای‌ تصویری‌ که‌ ابن‌ جبیر از زندگى‌ مسلمانان‌ ساکن‌ جزیره سیسیل‌ ارائه‌ کرده‌ است‌، اهمیت‌ فراوان‌ قائل‌ شده‌اند. وی‌ شیوه زندگى‌ مادی‌ و معنوی‌ مسلمانان‌ شهرهای‌ مسینا و تراپانى‌ را مورد مطالعه‌ و بررسى‌ قرار داده‌، و نه‌ تنها تصویر آثار [[قرون وسطی|قرون‌ وسطایى‌]]، بلکه‌ زندگى‌ فرمانروایان‌ و کاخهای‌ آنان‌ از جمله‌ «القصر الابیض‌» را به‌ شرح‌ آورده‌ است‌.
  
رحله ابن‌ جبیر از دیدگاه‌ ادبى‌ در همان‌ سفرنامه‌ها واجد اهمیت‌ بسیار است‌. وی‌ مطالبى‌ را كه‌ گاه‌ ملال‌ آور به‌ نظر مى‌رسند، با احساس‌ و سرزندگى‌ و بدون‌ تكلف‌ بیان‌ داشته‌ است‌ كه‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ از ماجرای‌ ورود او به‌ اسكندریه‌ ، حركت‌ زورق‌ بادی‌، بادها و شكسته‌ شدن‌ كشتى‌ او پیرامون‌ جزیره سیسیل‌ مى‌توان‌ یاد كرد. اثر او زیبا و دارای‌ شیوه نگارشى‌ استوار است‌.
+
رحله ابن‌ جبیر از دیدگاه‌ ادبى‌ در همان‌ سفرنامه‌ها واجد اهمیت‌ بسیار است‌. وی‌ مطالبى‌ را که‌ گاه‌ ملال‌ آور به‌ نظر مى‌رسند، با احساس‌ و سرزندگى‌ و بدون‌ تکلف‌ بیان‌ داشته‌ است‌ که‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ از ماجرای‌ ورود او به‌ اسکندریه‌، حرکت‌ زورق‌ بادی‌، بادها و شکسته‌ شدن‌ کشتى‌ او پیرامون‌ جزیره سیسیل‌ مى‌توان‌ یاد کرد. اثر او زیبا و دارای‌ شیوه نگارشى‌ استوار است‌.
  
از نوشته‌های‌ مؤلفان‌ بعد چنین‌ برمى‌آید كه‌ ابن‌ جبیر افزون‌ بر رحله‌ دارای‌ آثار متعدد منظوم‌ و منثور بوده‌ است‌. ابن‌ خطیب‌ از دیوان‌ اشعار او كه‌ مجلدی‌ متوسط و به‌ اندازه‌ دیوان‌ ابوتمام‌ بوده‌ و نیز از دیگر آثار او زیر عناوین‌ «نتیجه وَجِدْ الجوانح‌ فى‌ تأبین‌ القرین‌ الصالح‌» در رثاء همسرش‌ ام‌ المجد و «نظم‌ الجُمان‌ فى‌ التشكى‌ من‌ اخوان‌ الزمان‌» و «ترسیل‌ بدیع‌، و حِكَم‌ُ مُستجاده» و رحله‌ یاد كرده‌ است‌، ولى‌ همو در دنبال‌ مقال‌ از قول‌ ابوالحسن‌ شادی‌ نوشته‌ كه‌ سفرنامه‌ از تصانیف‌ ابن‌ جبیر نبوده‌ است‌ و تنها مضامین‌ آن‌ از اوست‌ .
+
از نوشته‌های‌ مؤلفان‌ بعد چنین‌ برمى‌آید که‌ ابن‌ جبیر افزون‌ بر رحله‌، دارای‌ آثار متعدد منظوم‌ و منثور بوده‌ است‌. ابن‌ خطیب‌ از [[دیوان (شعر)|دیوان‌]] اشعار او که‌ مجلدی‌ متوسط و به‌ اندازه‌ دیوان‌ [[ابوتمام شاعر|ابوتمام‌]] بوده‌ و نیز از دیگر آثار او زیر عناوین‌ «نتیجه وَجِدْ الجوانح‌ فى‌ تأبین‌ القرین‌ الصالح‌» در رثاء همسرش‌ ام‌ المجد و «نظم‌ الجُمان‌ فى‌ التشکى‌ من‌ اخوان‌ الزمان‌» و «ترسیل‌ بدیع‌ و حِکم‌ُ مُستجاده» و رحله‌ یاد کرده‌ است‌، ولى‌ همو در دنبال‌ مقال‌ از قول‌ ابوالحسن‌ شادی‌ نوشته‌ که‌ سفرنامه‌ از تصانیف‌ ابن‌ جبیر نبوده‌ است‌ و تنها مضامین‌ آن‌ از اوست‌.  
از مجموع‌ آثار ابن‌ جبیر تنها رحله‌ به‌ صورت‌ كتابى‌ مستقل‌ بر جا مانده‌ است‌. جز این‌ كتاب‌، از وی‌ اشعار و نوشته‌های‌ پراكنده‌ای‌ در آثار دیگران‌ آمده‌ است‌. نام‌ ابن‌ جبیر، مدتها تنها از طریق‌ آثار مؤلفان‌ دیگر شناخته‌ بود تا اینكه‌ نسخه‌ای‌ از سفرنامه او - كه‌ تاریخ‌ تحریر آن‌ حدود (875ق‌/1470م‌) است‌ - در لیدن‌ پیدا شد.
 
  
==وفات==
+
از مجموع‌ آثار ابن‌ جبیر تنها رحله‌ به‌ صورت‌ کتابى‌ مستقل‌ بر جا مانده‌ است‌. جز این‌ کتاب‌، از وی‌ اشعار و نوشته‌های‌ پراکنده‌ای‌ در آثار دیگران‌ آمده‌ است‌. نام‌ ابن‌ جبیر، مدتها تنها از طریق‌ آثار مؤلفان‌ دیگر شناخته‌ بود، تا اینکه‌ نسخه‌ای‌ از سفرنامه او - که‌ تاریخ‌ تحریر آن‌ حدود (۸۷۵ق‌/۱۴۷۰م‌) است‌ - در لیدن‌ پیدا شد.
متأسفانه‌ آگاهى‌ درباره آخرین‌ سالهای‌ زندگى‌ ابن‌ جبیر بسیار اندك‌ است‌. سرانجام‌ ابن‌جبیر در اسكندریه‌ مصر درگذشت‌ و در همان‌ شهر در محلى‌ كه‌ به‌ نام‌ «كوم‌ عمرو بن‌ العاص‌» معروف‌ است‌، به‌ خاك‌ سپرده‌ شد.
 
  
 
==منابع==
 
==منابع==
  
*[http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/1486 دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج3، مدخل "ابن جبیر، ابوالحسین" از عنایت‌الله‌ رضا].
+
*[http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/۱۴۸۶ "ابن جبیر، ابوالحسین"، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۳، از عنایت‌الله‌ رضا].
 
{{سنجش کیفی
 
{{سنجش کیفی
 
|سنجش=شده
 
|سنجش=شده
سطر ۶۵: سطر ۵۶:
 
|رده=دارد
 
|رده=دارد
 
}}
 
}}
 
 
[[رده:علمای قرن هفتم]]
 
[[رده:علمای قرن هفتم]]
 +
[[رده:جهانگردان مسلمان]]
 +
[[رده:شعرای عرب]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۴۸


«محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر» (۵۴۰-۶۱۴ ق)، جهانگرد، ادیب و شاعر مسلمان اندلسی در قرن ۷ قمری است. سفرنامه مشهور او به نام «رحلة» که شرح سفر او به برخی از سرزمین‌های اسلامی است، علاوه بر محتوا، از نظر ادبی نیز حائز اهمیت است.

Ibn-jubayr.jpg
نام کامل محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر
زادروز ۵۴۰ قمری
زادگاه بلنسیه‌، اندلس‌
وفات ۶۱۴ قمری
مدفن اسکندریه‌، مصر

Line.png

اساتید

ابوعبدالله‌ الاصیل‌، ابن‌ الحسن‌ بن‌ ابى‌‌العیش‌،...


آثار

رحلة الکنانى‌، دیوان اشعار، نتیجه وجد الجوانح‌ فى‌ تأبین‌ القرین‌ الصالح‌، نظم‌ الجُمان‌ فى‌ التشکى‌ من‌ اخوان‌ الزمان‌، ترسیل‌ بدیع‌ و حِکم‌ُ مُستجاده،...

زندگی‌نامه

ابوالحسین‌ محمد بن‌ احمد بن‌ جبیر در سال ۵۴۰ قمری در بلنسیه‌ واقع‌ در شرق‌ اندلس‌ در کشور اسپانیا تولد یافت‌.

خانواده ابن‌ جبیر از قبیله کنانه‌ از قبایل‌ بزرگ‌ و کهن‌ عرب‌ بود. جد بزرگ‌ او عبدالسلام‌ بن‌ جبیر همراه‌ بلج‌ بن‌ بشر بن‌ عیاض‌ قشیری‌ به‌ سرزمین‌ اسپانیا گام‌ نهاد. بلج‌ بن‌ بشر از مردم‌ شام‌ و سردار سواران‌ آن‌ سرزمین‌ در سپاه‌ هشام‌ بن‌ عبدالملک‌ خلیفه اموی‌ بود و در فتح‌ افریقا مشارکت‌ داشت‌. وی‌ همراه‌ گروهى‌ از بربرهای‌ شمال‌ افریقا به‌ اندلس‌ آمد. عبدالسلام‌ بن‌ جبیر پس‌ از هلاکت‌ بلج‌ که‌ در اندلس‌ و نزدیکى‌ قرطبه‌ روی‌ داد، همچنان‌ در اسپانیا باقى‌ ماند. چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد که‌ خانواده ابن‌ جبیر در بلنسیه‌ اقامت‌ داشتند.

ابن جبیر مدتى‌ در شاطبه‌ به‌ سر برد و نزد پدرش‌ و نیز در محضر ابوعبدالله‌ الاصیل‌ و ابن‌ الحسن‌ بن‌ ابى‌ العیش‌ به‌ فراگرفتن‌ دانش‌ و ادب‌ و مقدمات‌ علوم‌ دینى‌ پرداخت‌ و در ضمن‌ از پرورش‌ قریحه شاعرانه خود نیز غافل‌ نماند. وی‌ بعدها به‌ غرناطه‌ رفت‌ و در سایه استعداد خویش‌ در خدمت‌ ابوسعید عثمان‌ بن‌ عبدالمؤمن‌ حاکم‌ غرناطه‌ که‌ از موحدون‌ بود، سمت‌ دبیری‌ یافت‌ و همانند پدر در زمر کاتبان‌ و ادیبان‌ او درآمد. تذکره‌نویسان‌ او را از ادیبان‌ عصر و دارای‌ نظم‌ فایق‌ و نثر بدیع‌ دانسته‌اند.

ابن‌جبیر سرانجام‌ در ۶۱۴ قمری در اسکندریه‌ مصر درگذشت‌ و در همان‌ شهر در محلى‌ که‌ به‌ نام‌ «کوم‌ عمرو بن‌ العاص‌» معروف‌ است‌، به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.

آثار و تألیفات

عمده‌ترین‌ سفرنامه‌ هایی که‌ در اسپانیا نوشته‌ شده‌ را مرهون‌ سفرنامه ابن‌ جبیر دانسته‌اند. آغازگر اینگونه‌ نوشته‌ها نیم‌ قرن‌ پیش‌ از ابن‌ جبیر، رحله‌ نویس‌ دیگری‌ به‌ نام‌ ابوبکر محمد بن‌ العربى‌ (۴۶۸-۵۴۳ ق‌) بود، ولى‌ ابن‌ جبیر اینگونه‌ نوشته‌ها را به‌ مدارج‌ بالاتری‌ ارتقاء داد. وی‌ ماجرای‌ سفر خود را به‌ صورتى‌ دقیق‌ با ذکر تواریخ‌ هجری‌ قمری‌، مسیحى‌ و گاه‌ سریانى‌ نوشته‌ است‌.

ماجرای‌ نخستین‌ سفر ابن‌ جبیر به‌ صورت‌ یادداشتهای‌ روزانه‌ نوشته‌ شده‌ است‌. یادداشتهای‌ مزبور پس‌ از بازگشت‌ او به‌ غرناطه‌ در ۵۸۱ ق‌. به‌ صورت‌ کتابى‌ جداگانه‌ تدوین‌ یافت‌. معلوم‌ نیست‌ عنوان‌ دقیق‌ کتاب‌ او چه‌ بوده‌ است‌. بنابه‌ نوشته کراچکوفسکى‌ ظاهراً هر دو عنوان‌ مغلق‌ این‌ سفرنامه‌ یعنى‌ «کتاب‌ الاعتبار الناسک‌ فى‌ ذکر الآثار الکریمه والمناسک‌» و «تذکیر بالاخبار عن‌ اتفاقات‌ الاسفار» ساختگى‌ هستند و مى‌توان‌ چنین‌ پنداشت‌ که‌ عنوان‌ اصلى‌ کتاب‌ «رحلة الکنانى‌» بوده‌ که‌ نشانه‌ای‌ از وابستگى‌ قبیله‌ای‌ ابن‌جبیر است‌.

«رحلة الکنانى‌» از نظر محتوا و بیان‌ ویژگیهای‌ زمان‌ حیات‌ ابن‌ جبیر درخور توجه‌ بسیار است‌. این‌ کتاب‌ مطالب‌ بسیار ارزنده‌ای‌ درباره مکه‌، مدینه‌، عراق‌، مصر و سوریه‌ به‌ ویژه‌ در نخستین‌ دوره جنگهای‌ صلیبى‌ و نهضت‌ اسلامى‌ تحت‌ زعامت‌ نورالدین‌ زنگى‌ و صلاح‌الدین‌ ایوبى‌ ارائه‌ کرده‌ است‌. کتاب‌ شامل‌ مطالبى‌ درباره شگفتیهای‌ سرزمینها، آثار هنری‌، اوضاع‌ سیاسى‌، اجتماعى‌، اخلاقى‌ و وصف‌ مساجد، مناسک‌ حج‌، مجالس‌ وعظ، معابد، دژها، کنیسه‌ها، درمانگاهها و بیمارستانهاست‌. در این‌ کتاب‌ نزدیکیهایى‌ با نوشته‌های‌ اسامة بن‌ منقذ مى‌توان‌ یافت‌، اما شیوه نگارش‌ و برخورد این‌ دو مؤلف‌ با مسایل‌ متفاوت‌ است‌.

محققان‌ برای‌ تصویری‌ که‌ ابن‌ جبیر از زندگى‌ مسلمانان‌ ساکن‌ جزیره سیسیل‌ ارائه‌ کرده‌ است‌، اهمیت‌ فراوان‌ قائل‌ شده‌اند. وی‌ شیوه زندگى‌ مادی‌ و معنوی‌ مسلمانان‌ شهرهای‌ مسینا و تراپانى‌ را مورد مطالعه‌ و بررسى‌ قرار داده‌، و نه‌ تنها تصویر آثار قرون‌ وسطایى‌، بلکه‌ زندگى‌ فرمانروایان‌ و کاخهای‌ آنان‌ از جمله‌ «القصر الابیض‌» را به‌ شرح‌ آورده‌ است‌.

رحله ابن‌ جبیر از دیدگاه‌ ادبى‌ در همان‌ سفرنامه‌ها واجد اهمیت‌ بسیار است‌. وی‌ مطالبى‌ را که‌ گاه‌ ملال‌ آور به‌ نظر مى‌رسند، با احساس‌ و سرزندگى‌ و بدون‌ تکلف‌ بیان‌ داشته‌ است‌ که‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ از ماجرای‌ ورود او به‌ اسکندریه‌، حرکت‌ زورق‌ بادی‌، بادها و شکسته‌ شدن‌ کشتى‌ او پیرامون‌ جزیره سیسیل‌ مى‌توان‌ یاد کرد. اثر او زیبا و دارای‌ شیوه نگارشى‌ استوار است‌.

از نوشته‌های‌ مؤلفان‌ بعد چنین‌ برمى‌آید که‌ ابن‌ جبیر افزون‌ بر رحله‌، دارای‌ آثار متعدد منظوم‌ و منثور بوده‌ است‌. ابن‌ خطیب‌ از دیوان‌ اشعار او که‌ مجلدی‌ متوسط و به‌ اندازه‌ دیوان‌ ابوتمام‌ بوده‌ و نیز از دیگر آثار او زیر عناوین‌ «نتیجه وَجِدْ الجوانح‌ فى‌ تأبین‌ القرین‌ الصالح‌» در رثاء همسرش‌ ام‌ المجد و «نظم‌ الجُمان‌ فى‌ التشکى‌ من‌ اخوان‌ الزمان‌» و «ترسیل‌ بدیع‌ و حِکم‌ُ مُستجاده» و رحله‌ یاد کرده‌ است‌، ولى‌ همو در دنبال‌ مقال‌ از قول‌ ابوالحسن‌ شادی‌ نوشته‌ که‌ سفرنامه‌ از تصانیف‌ ابن‌ جبیر نبوده‌ است‌ و تنها مضامین‌ آن‌ از اوست‌.

از مجموع‌ آثار ابن‌ جبیر تنها رحله‌ به‌ صورت‌ کتابى‌ مستقل‌ بر جا مانده‌ است‌. جز این‌ کتاب‌، از وی‌ اشعار و نوشته‌های‌ پراکنده‌ای‌ در آثار دیگران‌ آمده‌ است‌. نام‌ ابن‌ جبیر، مدتها تنها از طریق‌ آثار مؤلفان‌ دیگر شناخته‌ بود، تا اینکه‌ نسخه‌ای‌ از سفرنامه او - که‌ تاریخ‌ تحریر آن‌ حدود (۸۷۵ق‌/۱۴۷۰م‌) است‌ - در لیدن‌ پیدا شد.

منابع