مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

مدینه: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(آرشیو عکس و تصویر)
 
(۱۷ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
مدينه، هجرتگاه پيامبر صلى الله عليه و آله مركز تأسيس حكومت اسلامى و نام آورترين شهرهای اسلامى پس از [[مكه]] معظمه است.<ref> [[مکه]] و مدينه: نویسنده مرکز تحقیقات [[حج]].</ref> که قبر مطهر پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله و سلم [[اسلام]] و عده ای از [[اهل بیت]] علیهم السلام و یاران او در آن قرار دارد. در [[قبرستان بقیع]] نیز چهار تن از امامان ([[امام حسن]] مجتبی، [[امام سجاد]]، [[امام باقر]]، [[امام صادق]] علیهم السلام) و بنابر روایتی،‌ [[حضرت فاطمه]] زهرا علیهاالسلام مدفون‌اند. پیامبر اکرم صلى الله عليه و آله و سلم مکه را حرم خدا و مدینه را حرم رسول الله شمرده اند.
+
{{خوب}}
 +
مدینه، هجرتگاه [[پیامبر اسلام|پیامبر صلى الله علیه و آله]] مرکز تأسیس حکومت اسلامى و نام آورترین شهرهای اسلامى پس از [[مکه]] معظمه است.<ref> مکه و مدینه: نویسنده مرکز تحقیقات حج.</ref> که قبر مطهر پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم و عده ای از [[اهل بیت]] علیهم السلام و یاران او در آن قرار دارد. در [[قبرستان بقیع]] نیز چهار تن از امامان ([[امام حسن]]، [[امام سجاد]]، [[امام باقر]]، [[امام صادق]] علیهم السلام) و بنابر روایتی،‌ [[حضرت فاطمه]] علیهاالسلام مدفون‌اند. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم [[مکه|مکه]] را حرم خدا و مدینه را حرم رسول الله شمرده اند.
 +
[[پرونده:Madineh.jpg|left|thumb|بارگاه مطهر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و مسجد النبی در شهر مدینه منوره|300px]]
 +
==وجه تسمیه مدینه==
  
==وجه تسمیه مدينه==
+
مدینه به معنی شهر و مدون به معنى اقامت است، «مَدَنَ بِالْمَکانِ و مُدوناً: اَقامَ». ظاهرا شهر را از آن مدینه گویند که مردم در آن اقامت دارند اما تمدن که به معنى خروج از جهل و دخول به راه انسانیت و ترقى است ظاهرا از معانى مستحدثه است. بعضى مدینه را از «دان» دانسته و میم آن را زاید گرفته اند. در [[نهج البلاغه]]، خطبه: ۱۸۰ آمده «اَینَ الَّذینَ... مَدَّنُوا الْمَداِئنَ» کجایند آن ها که شهرها بنا کردند.<ref> قاموس قرآن، ج  ۶، ص: ۲۴۴.</ref>
 
 
مدینه به معنی شهر. و مدون به معنى اقامت است «مَدَنَ بِالْمَكانِ و مُدوناً: اَقامَ» ظاهرا شهر را از آن مدينه گويند كه مردم در آن اقامت دارند اما تمدن كه به معنى خروج از جهل و دخول به راه انسانيت و ترقى است ظاهرا از معانى مستحدثه است. بعضى مدينه را از «دان» دانسته و ميم آن را زايد گرفته اند. در [[نهج البلاغه]]، خطبه: 180 آمده «اَيْنَ الَّذينَ... مَدَّنُوا الْمَداِئنَ» كجايند آن ها كه شهرها بنا كردند.<ref> قاموس قرآن، ج  ص: 244.</ref>
 
  
 
==موقعیت جغرافیایی مدینه==
 
==موقعیت جغرافیایی مدینه==
  
مدینه یکی از شهرهای اصلی کشور [[عربستان]] سعودی می باشد که در شمال شرقی [[مکه]] در ناحیه [[حجاز]] است و تا مکه 450 کیلومتر فاصله دارد. مدينه منوره در 39 سى و نه درجه و 50 پنجاه دقيقه طول شرقى و 24 بيست و چهار درجه و 32 سى و دو دقيقه عرض شمالى است .<ref> حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، جلد دوم، مقدمه، ص: 1064.</ref> ارتفاع اين شهر از سطح دريا بين 597 تا 639 متر است.<ref> اماکن و آثار اسلامی، ص 175.</ref> این شهر در شوره زار و سنگستان واقع است و بقدر نصف مكه آبادانى دارد.<ref> آثار البلاد و اخبار العباد، ص: 157.</ref>  
+
مدینه یکی از شهرهای اصلی کشور [[عربستان]] سعودی می باشد که در شمال شرقی [[مکه]] در ناحیه [[حجاز]] است و تا مکه ۴۵۰ کیلومتر فاصله دارد. مدینه منوره در ۳۹ درجه و ۵۰ دقیقه طول شرقى و ۲۴ درجه و ۳۲ دقیقه عرض شمالى است.<ref> حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص: ۱۰۶۴.</ref> ارتفاع این شهر از سطح دریا بین ۵۹۷ تا ۶۳۹ متر است.<ref> اماکن و آثار اسلامی، ص ۱۷۵.</ref> این شهر در شوره زار و سنگستان واقع است و بقدر نصف مکه آبادانى دارد.<ref> آثار البلاد و اخبار العباد، ص: ۱۵۷.</ref>  
  
مهمترين نكته در جغرافياى داخلى مدينه اين است كه شهر در ميان دو رشته حره منطقه سنگلاخى كه سنگ هايى شبيه به سنگ هاى آتشفشان و داغ شده دارد واقع شده كه يكى در شرق با نام «حرّه واقم» و ديگرى در غرب با نام «حرّه وبره» است.
+
مهمترین نکته در جغرافیاى داخلى مدینه این است که شهر در میان دو رشته حره منطقه سنگلاخى که سنگ هایى شبیه به سنگ هاى آتشفشان و داغ شده دارد واقع شده که یکى در شرق با نام «حرّه واقم» و دیگرى در غرب با نام «حرّه وبره» است. در جنوب یثرب، حرّه جنوبى قرار دارد که به آن «حره شَوْران» نیز مى گویند. این حره نیز بخش جنوب را از حره شرقى تا غربى پوشانده و آنها را به یکدیگر متصل کرده است. حره به طور معمول به سنگ هاى سیاهى اطلاق مى شود که به صورتى خشن سطح زمین را پوشانده و پستى و بلندى تپه اى دارد و به صورت کوه نیست. در فاصله هاى دورترى از مدینه حره هاى دیگرى نیز وجود دارد.
  
در جنوب يثرب، حرّه جنوبى قرار دارد كه به آن «حره شَوْران» نيز مى گويند. اين حره نيز بخش جنوب را از حره شرقى تا غربى پوشانده و آنها را به يكديگر متصل كرده است.
+
در قسمت شمالى شهر، حد فاصل [[کوه احد]] در شمال غرب و کوه سلع در غرب مدینه، فضاى نسبتاً بازى وجود دارد که عمدتا زمین هاى کشت و نخلستان بوده و هست. در پشت کوه احد، کوه کوچک دایره وار قرمزى هست که آن را «کوه ثور» ـ طبعا به جز [[کوه ثور|کوه ثور]] مکه ـ مى نامند. این کوه، حد حرمِ مدینه در شمال است، درست مانند این سوىِ قبا که کوه «عیر» قرار دارد و حد جنوبى حرم است. در [[حدیث]] آمده است که مرز حرم بودن مدینه در جنوب و شمال حد فاصل عیر و ثور است. هر کدام از این دو کوه، تا مسجد النبى هشت کیلومتر مى باشد. حد حرم در شرق و غرب، همان حره شرقى و غربى است.<ref> اماکن و آثار اسلامی، ص ۱۷۶.</ref> آشکارترین کوه در مدینه منوره، کوه اُحد است.
  
حره به طور معمول به سنگ هاى سياهى اطلاق مى شود كه به صورتى خشن سطح زمين را پوشانده و پستى و بلندى تپه اى دارد و به صورت كوه نيست. در فاصله هاى دورترى از مدينه حره هاى ديگرى نيز وجود دارد.
+
هواى مدینه منوره در تابستان گرم و خشک است و در زمستان سخت سرد. جهت باد در مدینه از جنوبِ غربى است. چاه ها یکى از آبشخورهاى اصلى است که به مدینه آب مى رسانند. علاوه بر چاه ها، چشمه هاست و از جمله عین الازرق (چشمه کبود) است.
  
در قسمت شمالى شهر، حد فاصل [[كوه احد]] در شمال غرب و كوه سلع در غرب مدينه، فضاى نسبتاً بازى وجود دارد كه عمدتا زمين هاى كشت و نخلستان بوده و هست. در پشت كوه احد، كوه كوچك دايره وار قرمزى هست كه آن را «كوه ثور» ـ طبعا به جز كوه ثور مكه ـ مى نامند. اين كوه، حد حرمِ مدينه در شمال است، درست مانند اين سوىِ قبا كه كوه «عير» قرار دارد و حد جنوبى حرم است. در [[حدیث]] آمده است كه مرز حرم بودن مدينه در جنوب و شمال حد فاصل عير و ثور است. هر كدام از اين دو كوه، تا مسجد النبى هشت كيلومتر مى باشد. حد حرم در شرق و غرب، همان حره شرقى و غربى است.<ref> اماکن و آثار اسلامی، ص 176.</ref> آشكارترين كوه در مدينه منوره، كوه اُحد است.
+
از دیگر خصوصیات مدینه، حاصلخیز بودن زمین و فراوانى آب و اشتهار وسیع آن در امر کشاورزى است، به ویژه به داشتن انواع متعدد نخل و خوبى محصول مشهور است.<ref> تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی: نویسنده عبدالمحمد آیتی، ص ۲۰.</ref>
  
==آب و هوای مدینه==
+
==مدینه در قرآن==
  
هواى مدينه منوره در تابستان گرم و خشك است و در زمستان سخت سرد. جهت باد در مدينه از جنوبِ غربى است. چاه ها يكى از آبشخورهاى اصلى است كه به مدينه آب مى رسانند. علاوه بر چاه ها، چشمه هاست و از جمله عين الازرق (چشمه كبود) است.
+
مدینه در [[قرآن]] گاهى در مطلق شهر بکار رفته مثل: «إِنَّ هذا لَمَکرٌ مَکرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها»<ref> [[سوره اعراف]]، آیه ۱۲۳.</ref> «وَ قالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدِینَةِ امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ».<ref> [[سوره یوسف]]، آیه ۳۰.</ref>
  
از ديگر خصوصيات مدينه، حاصلخيز بودن زمين و فراوانى آب و اشتهار وسيع آن در امر كشاورزى است، به ويژه به داشتن انواع متعدد نخل و خوبى محصول مشهور است.<ref> تعمير و توسعه مسجد شريف نبوي: نویسنده عبدالمحمد آيتي، ص 20.</ref>
+
و گاهى مراد از آن مدینة الرسول است که ابتدا به نام یثرب خوانده میشد و پس از هجرت [[رسول خدا]] صلى الله علیه و آله مدینه خوانده شد: «ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ یتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ».<ref> [[سوره توبه]]، آیه ۱۲۰.</ref>
  
==مدينه در قرآن==
+
«یقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِینَةِ لَیخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ...».<ref> [[سوره منافقون]]، آیه ۸.</ref> جمع آن در [[قرآن]] فقط مدائن بکار رفته است «فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ».<ref> [[سوره شعراء]]، آیه ۵۳.</ref> «مدینة» چهارده بار و مدائن سه بار در قرآن مجید آمده است.<ref> قاموس قرآن، ج  ۶، ص: ۲۴۴.</ref>
  
مدينه در قرآن گاهى در مطلق شهر بكار رفته مثل «إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها»<ref> [[سوره اعراف]]، آیه 123.</ref> «وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ».<ref> [[سوره يوسف]]، آیه 30.</ref>
+
'''نام و شهرت مدینه در قرآن و روایات:'''
  
و گاهى مراد از آن مدينة الرسول است كه ابتدا به نام يثرب خوانده ميشد و پس از هجرت [[رسول خدا]] صلى الله عليه و آله مدينه خوانده شد «ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ».<ref> [[سوره توبه]]، آیه 120.</ref>
+
مدینه اسماء بسیار دارد که صاحب کتاب «وفاء الوفاء» به نود و اندى رسانیده ولیکن اشهر اسماء همان است که در قرآن و سنت به آن اشاره کرده است:
  
«يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ...».<ref> [[سوره منافقون]]، آیه 8.</ref> جمع آن در [[قرآن]] فقط مدائن بكار رفته است «فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ».<ref> [[سوره شعراء]]، آیه 53.</ref> «مدينة» چهارده بار و مدائن سه بار در قرآن مجيد آمده است.<ref> قاموس قرآن، ج  6، ص: 244.</ref>
+
*«مدینه»: در قرآن  فرموده: «لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِینَةِ...»<ref> سوره منافقون، آیه ۸.</ref>، نیز در قرآن فرموده: «وَ مِمَّنْ حَوْلَکمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ...».<ref> سوره توبه، آیه ۱۰۲.</ref>
  
===نام وشهرت مدینه در قرآن و روایات===
+
*«یثرب»: و یثرب اسم قدیم قبل از [[هجرت]] است. در قرآن فرموده: «وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یثْرِبَ...»<ref> [[سوره احزاب]]، آیه ۱۳.</ref> زجاجى گفته که: یثرب اسم بانى آن است و او «یثرب بن قانیة بن مهلائیل بن ارم بن عبیل بن عوص بن ارم بن سام بن نوح» است. چون یکى از نوادگان [[حضرت نوح]] علیه السلام به نام «یثرب» با خاندان خود در این سرزمین ساکن شد، از آن پس این سرزمین «یثرب» نام گرفت.
  
مدينه اسماء بسيار دارد كه صاحب كتاب «وفاء الوفاء» به نود و اندى رسانيده وليكن اشهر اسماء همان است كه در قرآن و سنت به آن اشاره کرده است:
+
*«دار»: که در قرآن فرموده: «وَالَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِیمانَ...».<ref> [[سوره حشر]]، آیه ۹.</ref>
  
* «مدينه»: در قرآن  فرموده: «لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ...»<ref> سوره منافقون، آيه 8.</ref>، نيز در قرآن فرموده: «وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ...».<ref> سوره توبه، آيه 102.</ref>
+
*پیامبر صلى الله علیه و آله آن جا را «طیبه» و «طابه» نامیده.
  
* «يثرب»: و يثرب اسم قديم قبل از هجرت است. در قرآن  فرموده: «وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يا أَهْلَ يَثْرِبَ...»<ref> [[سوره احزاب]]، آيه 13.</ref> زجاجى گفته كه: يثرب اسم بانى آن است و او يثرب بن قانية بن مهلائيل بن ارم بن عبيل بن عوص بن ارم بن سام بن نوح است. چون يكى از نوادگان [[حضرت نوح]] علیه السلام به نام «يثرب» با خاندان خود در اين سرزمين ساكن شد، از آن پس اين سرزمين «يثرب» نام گرفت.
+
*طیبه و مطیبه (در شرح قاموس مى نویسد: طیبه به فتح اول و سوم اسم مدینه پیغمبر صلى الله علیه و آله و سلم است، مثل طابه بر وزن ساعه و طیبه بر وزن سیده و مطیبه بر وزن معظمه که همه اسم مدینه مشرفه است).
  
* «دار»: كه در قرآن فرموده: «وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ...».<ref> [[سوره حشر]]، آيه 9.</ref>
+
محرر این تفسیر گوید: چهار اسم اخیر ناظر به این است که: مدینه شهرى است داراى خیر بسیار و أمین از آفات زیرا در شرح قاموس مى نویسد: «بلدة طیبة» یعنى شهری است داراى خیر بسیار و أمین از آفات.<ref> حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم،  مقدمه، ص: ۱۰۶۴.</ref>
  
* پيامبر صلى الله عليه و آله آن جا را «طيبه» و «طابه» ناميده.
+
==تاریخ مدینه==
  
* طيبه و مطيبه (در شرح قاموس مى نويسد: طيبه به فتح اول و سوم اسم مدينه پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم است مثل طابه بر وزن ساعه و طيبه بر وزن سيده و مطيبه بر وزن معظمه كه همه اسم مدينه مشرفه است).
+
به طور کلی می توان تاریخ مدینه را در دو مرحله جدای از هم بررسی کرد:
 
 
محرر اين تفسير گويد: چهار اسم اخير ناظر به اين است كه: مدينه شهرى است داراى خير بسيار و أمين از آفات زيرا در شرح قاموس مى نويسد: «بلدة طيبة» يعنى شهري است داراى خير بسيار و أمين از آفات.<ref> حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، جلد دوم،  مقدمه، ص: 1064.</ref>
 
 
 
==تاريخ مدينه==
 
 
 
به طور کلي مي توان تاريخ مدينه را در دو مرحله جداي از هم بررسي کرد:
 
  
 
'''مرحله نخست:'''
 
'''مرحله نخست:'''
  
از آغاز پيدايش آن، که تاريخش به روشني معلوم نيست و آگاهي هاي اندکي از جزئيات آن در اختيار داريم، تا هجرت [[پیامبر اسلام]] صلي الله عليه و آله.
+
از آغاز پیدایش آن، که تاریخش به روشنی معلوم نیست و آگاهی های اندکی از جزئیات آن در اختیار داریم، تا هجرت [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله.
  
 
'''مرحله دوم:'''
 
'''مرحله دوم:'''
  
از هنگام هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله به اين شهر، که مي توان آن را تولدي دوباره ناميد، تا روزگار حاضر. تولد دوباره مدينه که با [[هجرت پيامبر]] صلي الله عليه و آله صورت پذيرفت يک رخداد و زايش محلي و محدود نبود، بلکه زايشي بود جهاني که اين شهر را جامه اي جهاني پوشاند و پرتو آن را به همه گيتي براي هميشه تاريخ گستراند.  
+
از هنگام [[هجرت]] رسول خدا صلی الله علیه و آله به این شهر، که می توان آن را تولدی دوباره نامید، تا روزگار حاضر. تولد دوباره مدینه که با [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت پیامبر]] صلی الله علیه و آله صورت پذیرفت یک رخداد و زایش محلی و محدود نبود، بلکه زایشی بود جهانی که این شهر را جامه ای جهانی پوشاند و پرتو آن را به همه گیتی برای همیشه تاریخ گستراند.  
  
همگان بر اين اتفاق دارند که مدينه تا پيش از هجرت، يثرب نام داشته است، چنان که در [[قرآن کریم]] به اين موضوع تصريح شده است: «وَ إِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لاَمُقَامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا...».<ref> سوره احزاب، آیه 13.</ref> همچنين متون روايي و تاريخي گوياي آن است که پيامبر صلي الله عليه و آله از ادامه بکار بردن اين نام نهي فرموده است؛ در حديثي که براء بن عازب نقل کرده آمده است: هر کس مدينه را يثرب بنامد بايد از خداوند آمرزش بطلبد. آن طابه است. اما اين که چرا در قرآن کريم اين نام بکار رفته، در پاسخ بايد گفت: آن چه در قرآن آمده نقل سخن [[منافقان]] است که از اين شهر با نام يثرب ياد کردند.<ref> مكه و مدينه، كردي، عبيدالله محمدامين، ص 212.</ref>
+
همگان بر این اتفاق دارند که مدینه تا پیش از هجرت، یثرب نام داشته است، چنان که در [[قرآن کریم]] به این موضوع تصریح شده است: «وَ إِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یثْرِبَ لاَمُقَامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا...».<ref> سوره احزاب، آیه ۱۳.</ref> همچنین متون روایی و تاریخی گویای آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله از ادامه بکار بردن این نام نهی فرموده است؛ در حدیثی که براء بن عازب نقل کرده آمده است: هر کس مدینه را یثرب بنامد باید از خداوند آمرزش بطلبد. آن طابه است. اما این که چرا در قرآن کریم این نام بکار رفته، در پاسخ باید گفت: آن چه در قرآن آمده نقل سخن [[منافقان]] است که از این شهر با نام یثرب یاد کردند.<ref> مکه و مدینه، کردی، عبیدالله محمدامین، ص ۲۱۲.</ref>
  
رسول خدا صلي الله عليه و آله نيز در آغاز ماه [[ربیع الاول]] راهى يثرب شد. مردم مسلمان شده يثرب، بى صبرانه انتظار ورود آن حضرت را داشتند و پس از آن به مدت ده سال با خلوص تمام از وى و آرمان هايش دفاع كردند.  
+
رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز در آغاز ماه [[ربیع الاول]] راهى یثرب شد. مردم مسلمان شده یثرب، بى صبرانه انتظار ورود آن حضرت را داشتند و پس از آن به مدت ده سال با خلوص تمام از وى و آرمان هایش دفاع کردند.  
  
اولين اقدام رسول خدا صلي الله عليه و آله در يثرب، ساختن مسجد بود؛ جايگاهى كه علاوه بر مركزيت عبادى، مركزيت فرهنگى، سياسى و ادارى نيز داشت؛ مركزى كه يكى از تكيه گاههاى اصلى [[اسلام]] در ميان مسلمانان بوده است.
+
اولین اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله در یثرب، ساختن مسجد بود؛ جایگاهى که علاوه بر مرکزیت عبادى، مرکزیت فرهنگى، سیاسى و ادارى نیز داشت؛ مرکزى که یکى از تکیه گاههاى اصلى [[اسلام]] در میان مسلمانان بوده است.
  
اقدام دوم رسول خدا صلی الله علیه و آله، ايجاد يك پيمان عمومى ميان مسلمانان مدينه بود. در اين معاهده كه همه مسلمانان براى اجراى آن تعهد و بيعت كردند، حاكميت براى خدا و رسول شناخته شده و بخشى از قوانين حقوقى و جزايى اسلام به عنوان قانون پذيرفته شده بود.
+
اقدام دوم رسول خدا صلی الله علیه و آله، ایجاد یک پیمان عمومى میان مسلمانان مدینه بود. در این معاهده که همه مسلمانان براى اجراى آن تعهد و بیعت کردند، حاکمیت براى خدا و رسول شناخته شده و بخشى از قوانین حقوقى و جزایى اسلام به عنوان قانون پذیرفته شده بود.
  
سومين اقدام رسول خدا صلي الله عليه و آله ايجاد عقد برادرى ميان مسلمانان بود. آن حضرت مسلمانان را با يكديگر برادر كرد تا نسبت به هم ارتباط و پيوند نزديكترى داشته باشند.<ref> آثار اسلامي مكه و مدينه، رسول جعفريان، ص 36.</ref>
+
سومین اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله ایجاد عقد [[برادری|برادرى]] میان مسلمانان بود. آن حضرت مسلمانان را با یکدیگر برادر کرد تا نسبت به هم ارتباط و پیوند نزدیکترى داشته باشند.<ref> آثار اسلامی مکه و مدینه، رسول جعفریان، ص ۳۶.</ref>
  
 
==اماکن متبرکه مدینه==
 
==اماکن متبرکه مدینه==
  
'''<I>1- مسجد النبى صلى الله عليه و آله:</I>'''
+
'''<I>۱- مسجد النبى صلى الله علیه و آله:</I>'''
  
مسجد النبى صلى الله عليه و آله  نخستين اقدام [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله در مدينه منوره ساختن [[مسجد]] بود. پيش از آن، در قبا نيز مسجدى بدست آن حضرت و اصحاب بزرگوارشان ساخته شد كه چنين اقدامى نشان از اهميت نقش مسجد در اسلام دارد. شريفترين مسجد پس از [[مسجدالحرام]]، [[مسجدالنبى]] است كه در مدينه منوره واقع شده است.  
+
نخستین اقدام [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله در مدینه منوره ساختن [[مسجد]] بود. پیش از آن، در [[قبا]] نیز مسجدى بدست آن حضرت و اصحاب بزرگوارشان ساخته شد که چنین اقدامى نشان از اهمیت نقش مسجد در اسلام دارد. شریفترین مسجد پس از [[مسجدالحرام]]، [[مسجدالنبى]] است که در مدینه منوره واقع شده است.  
  
رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره [[نماز]] خواندن در اين مسجد فرمود: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا تَعْدِلُ عِنْدَاللَّهِ عَشَرَةَ آلافِ صَلَاةٍ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِيهِ تَعْدِلُ مِائَةَ أَلْفِ صَلَاةٍ». «نماز در مسجد من نزد خداوند، برابر با ده هزار نماز در مساجد ديگر است، جز مسجد الحرام، كه نماز در آن برابر با صد هزار نماز است.»<ref> مسجد النبي: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص 3.</ref>
+
رسول خدا صلى الله علیه و آله درباره [[نماز]] خواندن در این مسجد فرمود: «صَلَاةٌ فِی مَسْجِدِی هَذَا تَعْدِلُ عِنْدَاللَّهِ عَشَرَةَ آلافِ صَلَاةٍ فِی غَیرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِیهِ تَعْدِلُ مِائَةَ أَلْفِ صَلَاةٍ». «نماز در مسجد من نزد خداوند، برابر با ده هزار نماز در مساجد دیگر است، جز مسجد الحرام، که نماز در آن برابر با صد هزار نماز است.»<ref> مسجد النبی: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص ۳.</ref>
  
بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم، روضه مبارك (يعنى حرم مبارك) را مجاور ضلع شرقى مسجد عهد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم قرار دادند.<ref> حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، جلد دوم،  مقدمه، ص: 1068.</ref>
+
بعد از رحلت پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم، روضه مبارک (یعنى حرم مبارک) را مجاور ضلع شرقى مسجد عهد پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم قرار دادند.<ref> حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم،  مقدمه، ص: ۱۰۶۸.</ref>
  
'''<I>2- قبرستان بقيع</I>'''
+
'''<I>۲- قبرستان بقیع</I>'''
  
بقيع، گورستان مدينه منوره است كه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله بسيارى از صحابه و پس از رحلت ايشان چهار تن از امامان معصوم عليهم السلام و نيز تعدادى از بزرگان [[تابعين]] و [[سادات]] [[اهل بيت]] عصمت و طهارت در آن به خاك سپرده شده اند. از آن زمان تاكنون هزاران نفر از دانشمندان، زاهدان و صالحان، كه در مدينه از دنيا رفته اند، نيز در همين گورستان دفن شده اند.
+
[[بقیع|بقیع]]، گورستان مدینه منوره است که در زمان رسول خدا صلى الله علیه و آله بسیارى از [[صحابی|صحابه]] و پس از رحلت ایشان چهار تن از [[ائمه اطهار|امامان معصوم]] علیهم السلام و نیز تعدادى از بزرگان [[تابعین]] و [[سادات]] [[اهل بیت]] عصمت و طهارت در آن به خاک سپرده شده اند. از آن زمان تاکنون هزاران نفر از دانشمندان، زاهدان و صالحان، که در مدینه از دنیا رفته اند، نیز در همین گورستان دفن شده اند.
  
پيامبر صلى الله عليه و آله براى آرميدگان در اين قبرستان احترام خاص قائل بود. يكى از موالى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گويد: نيمه شبى پيامبر صلى الله عليه و آله مرا از خواب بيدار كرد و فرمود: من فرمان يافته ام تا براى دفن شدگان در بقيع طلب آمرزش كنم، همراه من بيا. و من همراه آن حضرت حركت كردم، وقتى در ميان قبور بقيع قرار گرفت، مدتى طولانى براى مدفونين آن از خداوند طلب مغفرت و آمرزش كرد؛ «فَاسْتَغْفَرَ لاَِهْلِهِ طَويلاً».  
+
پیامبر صلى الله علیه و آله براى آرمیدگان در این قبرستان احترام خاص قائل بود. یکى از موالى پیامبر خدا صلى الله علیه و آله گوید: نیمه شبى پیامبر صلى الله علیه و آله مرا از خواب بیدار کرد و فرمود: من فرمان یافته ام تا براى دفن شدگان در بقیع طلب آمرزش کنم، همراه من بیا. و من همراه آن حضرت حرکت کردم، وقتى در میان قبور بقیع قرار گرفت، مدتى طولانى براى مدفونین آن از خداوند طلب مغفرت و آمرزش کرد؛ «فَاسْتَغْفَرَ لاَِهْلِهِ طَویلاً».  
  
پيامبر صلى الله عليه و آله هرگاه از كنار [[قبرستان بقيع]] مى گذشت، مى فرمود: «السَّلامُ عَلَيْكُمْ مِنْ دِيَارِ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لاحِقُونَ». آن حضرت بسيارى اوقات در لحظات پايانى شب، كنار قبرستان بقيع مى آمد و به دفن شدگان آن درود مى فرستاد و برايشان طلب مغفرت مى كرد.<ref> بقيع: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص 3.</ref>
+
پیامبر صلى الله علیه و آله هرگاه از کنار [[قبرستان بقیع]] مى گذشت، مى فرمود: «السَّلامُ عَلَیکمْ مِنْ دِیارِ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکمْ لاحِقُونَ». آن حضرت بسیارى اوقات در لحظات پایانى شب، کنار قبرستان بقیع مى آمد و به دفن شدگان آن درود مى فرستاد و برایشان طلب مغفرت مى کرد.<ref> بقیع: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص ۳.</ref>
  
'''<I>3- مساجد مدينه </I>'''
+
'''<I>۳- مساجد مدینه </I>'''
  
در مدينه مساجد فراوانى وجود دارد كه اسامى برخى از آن ها عبارت است از:
+
در مدینه مساجد فراوانى وجود دارد که اسامى برخى از آن ها عبارت است از:
  
# [[مسجد قبا]]؛
+
#[[مسجد قبا]]؛ منطقه‌ [[قبا]] در فاصله‌ شش‌ کیلومترى‌ جنوب‌ [[مسجدالنبى‌]] قرار دارد و از نقاط خوش‌ آب‌ و هواى‌ اطراف‌ مدینه‌ بشمار مى‌آید. بنا به‌ نقل‌ روایات‌ بسیار، مسجد قبا مصداق‌ آیه‌ «... لَمسجد أسّس‌ على‌ التقوى‌ من‌ أول‌ یوم‌ أحق‌ّ أن‌ تقوم‌َ فیه‌...»<ref>سوره توبه، ۱۰۸.</ref> مى‌باشد. مسجد قبا نخستین‌ مسجدى‌ است‌ که‌ رسول‌ خدا صلی الله علیه و آله آن‌ را بنا کرده‌ است‌. مسجد قبا یکى‌ از مهمترین‌ و زیباترین‌ مساجد مدینه‌ است‌.
# [[مسجد ذوقبلتين]]؛
+
#[[مسجد شجره]]؛ این مسجد، که امروزه به نام هاى «شجره»؛ «[[ذو الحلیفه|ذوالحُلَیفه]]» و «اَبیار على» مشهور است، یکى از مساجد بسیار مهم خارج از مدینه بوده و به عنوان یکى از [[میقات]] ها و مساجد [[احرام]] از اهمیت بسزایى برخوردار است.
# [[مسجد جمعه]]؛
+
#[[مسجد ذوقبلتين|مسجد ذوقبلتین]]؛
# [[مسجد فضيخ]]؛
+
#[[مسجد جمعه]]؛
# [[مسجد فتح]]؛
+
#[[مسجد فضیخ]]؛
# [[مسجد على]]؛
+
#[[مسجد فتح]]؛
# [[مسجد غمامه]]؛
+
#[[مسجد على]]؛
# [[مسجد الاجابه]] (مباهله)؛
+
#[[مسجد غمامه]]؛
# [[مسجد فاطمة الزهرا]]؛
+
#[[مسجد الاجابه]] ([[مباهله]]
# [[مسجد امام على بن ابى طالب]]؛
+
#[[مسجد فاطمة الزهرا]]؛
# [[مسجد سلمان]]؛
+
#[[مسجد امام على بن ابى طالب]]؛
# [[مسجد شجره]]؛
+
#[[مسجد سلمان]]؛
# [[مسجد معرس]]؛
+
#[[مسجد معرس]]؛
# [[مسجد ثنية الوداع]]؛
+
#[[مسجد ثنیة الوداع]]؛
# [[مسجد ابوذر]]؛
+
#[[مسجد ابوذر]]؛
# [[مسجد سقيا]]؛
+
#[[مسجد سقیا]]؛
# [[مسجد و مشربه ام ابراهيم]].<ref> مکه و مدينه: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص 28.</ref>
+
#[[مسجد و مشربه ام ابراهيم|مسجد و مشربه ام ابراهیم]].<ref> مکه و مدینه: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص ۲۸.</ref>
  
'''<I>4- مسجد قبا</I>'''
+
'''<I>۴- کوه أحد</I>'''
  
منطقه‌ قبا در فاصله‌ شش‌ كيلومترى‌ جنوب‌ [[مسجدالنبى‌]] قرار دارد و از نقاط خوش‌ آب‌ و هواى‌ اطراف‌ مدينه‌ بشمار مى‌آيد. بنا به‌ نقل‌ روايات‌ بسيار، مسجد قبا مصداق‌ آيه‌ «لمسجد أسس‌ على‌ التقوى‌ من‌ أول‌ يوم‌ أحق‌ أن‌ تقوم‌ فيه‌» مى‌باشد. مسجد قبا نخستين‌ مسجدى‌ است‌ كه‌ رسول‌ خدا صلی الله علیه و آله آن‌ را بنا كرده‌ است‌. مسجد قبا يكى‌ از مهمترين‌ و زيباترين‌ مساجد مدينه‌ است‌.
+
از کوه هاى مشهور و مهم مدینه، [[کوه احد|کوه اُحُد]] است که در شمال شرقى شهر و چهار کیلومترى مسجدالنبى صلى الله علیه و آله قرار دارد. چون این کوه از میان کوه هاى پیرامون مدینه، تنها کوهِ جدا و مستقل است، آن را «اُحُد» نامیده اند. این کوه با هفت کیلومتر طول (از شرق به غرب) طولانى ترین کوه در شبه جزیره است که قله هاى بزرگى داشته و رنگ آن به قرمز متمایل و عرض آن نیز میان ۱ تا ۳ کیلومتر است.<ref> جغرافیای مدینه: نویسنده پایگاه اطلاع رسانی اهل بیت علیهم السلام.</ref>
  
'''<I>5- مسجد شجره</I>'''
+
'''<I>۵- قبر محمد نفس زکیه</I>'''
  
اين مسجد، كه امروزه به نام هاى «شجره»؛ «ذوالحُلَيفه» و «اَبيار على» مشهور است، يكى از مساجد بسيار مهم خارج از مدينه بوده و به عنوان يكى از [[ميقات]] ها و مساجد [[احرام]] از اهميت بسزايى برخوردار است.
+
قبر محمد بن عبدالله الحسن بن [[امام حسن علیه السلام|الحسن]] علیه السلام، مشهور به [[نفس زکیه|نفس زکیه]]، در مابین مغرب و شمال شهر در نزدیکى کوه سلع است.<ref> حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص: ۱۰۷۱.</ref>
  
'''<I>6- کوه أحد</I>'''
+
==پانویس==
 +
<references />
  
از كوه هاى مشهور و مهم مدينه، كوه اُحُد است كه در شمال شرقى شهر و چهار كيلومترى مسجدالنبى صلى الله عليه و آله قرار دارد. چون اين كوه از ميان كوه هاى پيرامون مدينه، تنها كوهِ جدا و مستقل است، آن را «اُحُد» ناميده اند. اين كوه با هفت كيلومتر طول (از شرق به غرب) طولانى ترين كوه در شبه جزيره است كه قله هاى بزرگى داشته و رنگ آن به قرمز متمايل و عرض آن نيز ميان 1تا 3 كيلومتر است.<ref> جغرافیای مدینه: نویسنده پایگاه اطلاع رسانی اهل بیت علیهم السلام.</ref>
+
==منابع==
  
'''<I>7- قبر محمد صاحب نفس زكيه</I>'''
+
*حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، سيد عبدالحجت بلاغى؛ قم: انتشارات [[حكمت]]، 1386 ق.
 +
*آثار البلاد و اخبار العباد، القزوينى، زكريا بن محمد بن محمود؛ تهران: اميركبير، چاپ اول، 1373 ش.
 +
*[[قاموس قرآن قرشی (کتاب)|قاموس قرآن]]، سيد على اكبر قرشى؛ تهران: اسلاميه، چاپ پنجم، 1367 ش.
  
قبر محمد بن عبدالله الحسن بن الحسن عليه السلام در مابين مغرب و شمال شهر در نزديكى كوه سلع است.<ref> حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، جلد دوم، مقدمه، ص: 1071.</ref>
+
==آرشیو عکس و تصویر==
 
+
<gallery mode="packed" heights="170">
==پانویس==
+
پرونده:مدینه0.JPG|نقاشی مدینه منوره در قرن 19 میلادی
<references/>
+
پرونده:مدینه (9).jpg|مدینه منوره
 
+
پرونده:مدینه (10).jpg|مدینه منوره
==منابع==
+
پرونده:مدینه (1).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (11).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (8).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (2).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (4).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (5).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (12).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (6).jpg|مدینه منوره
 +
پرونده:مدینه (7).jpg|تصویر هوایی مدینه منوره در شب
 +
پرونده:مدینه00.jpg|مدینه منوره
  
* حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، سيد عبدالحجت بلاغى؛ قم: انتشارات [[حكمت]]، 1386 ق.
+
</gallery>
* آثار البلاد و اخبار العباد، القزوينى، زكريا بن محمد بن محمود؛ تهران: اميركبير، چاپ اول، 1373 ش.
 
* قاموس قرآن، سيد على اكبر قرشى؛ تهران: اسلاميه، چاپ پنجم، 1367 ش.
 
  
 
[[رده:شهرهای اسلامی]]
 
[[رده:شهرهای اسلامی]]
 +
[[رده:شهرهای عربستان]]
 +
[[رده:اسلام]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۷:۵۶

مدینه، هجرتگاه پیامبر صلى الله علیه و آله مرکز تأسیس حکومت اسلامى و نام آورترین شهرهای اسلامى پس از مکه معظمه است.[۱] که قبر مطهر پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم و عده ای از اهل بیت علیهم السلام و یاران او در آن قرار دارد. در قبرستان بقیع نیز چهار تن از امامان (امام حسن، امام سجاد، امام باقر، امام صادق علیهم السلام) و بنابر روایتی،‌ حضرت فاطمه علیهاالسلام مدفون‌اند. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم مکه را حرم خدا و مدینه را حرم رسول الله شمرده اند.

بارگاه مطهر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و مسجد النبی در شهر مدینه منوره

وجه تسمیه مدینه

مدینه به معنی شهر و مدون به معنى اقامت است، «مَدَنَ بِالْمَکانِ و مُدوناً: اَقامَ». ظاهرا شهر را از آن مدینه گویند که مردم در آن اقامت دارند اما تمدن که به معنى خروج از جهل و دخول به راه انسانیت و ترقى است ظاهرا از معانى مستحدثه است. بعضى مدینه را از «دان» دانسته و میم آن را زاید گرفته اند. در نهج البلاغه، خطبه: ۱۸۰ آمده «اَینَ الَّذینَ... مَدَّنُوا الْمَداِئنَ» کجایند آن ها که شهرها بنا کردند.[۲]

موقعیت جغرافیایی مدینه

مدینه یکی از شهرهای اصلی کشور عربستان سعودی می باشد که در شمال شرقی مکه در ناحیه حجاز است و تا مکه ۴۵۰ کیلومتر فاصله دارد. مدینه منوره در ۳۹ درجه و ۵۰ دقیقه طول شرقى و ۲۴ درجه و ۳۲ دقیقه عرض شمالى است.[۳] ارتفاع این شهر از سطح دریا بین ۵۹۷ تا ۶۳۹ متر است.[۴] این شهر در شوره زار و سنگستان واقع است و بقدر نصف مکه آبادانى دارد.[۵]

مهمترین نکته در جغرافیاى داخلى مدینه این است که شهر در میان دو رشته حره منطقه سنگلاخى که سنگ هایى شبیه به سنگ هاى آتشفشان و داغ شده دارد واقع شده که یکى در شرق با نام «حرّه واقم» و دیگرى در غرب با نام «حرّه وبره» است. در جنوب یثرب، حرّه جنوبى قرار دارد که به آن «حره شَوْران» نیز مى گویند. این حره نیز بخش جنوب را از حره شرقى تا غربى پوشانده و آنها را به یکدیگر متصل کرده است. حره به طور معمول به سنگ هاى سیاهى اطلاق مى شود که به صورتى خشن سطح زمین را پوشانده و پستى و بلندى تپه اى دارد و به صورت کوه نیست. در فاصله هاى دورترى از مدینه حره هاى دیگرى نیز وجود دارد.

در قسمت شمالى شهر، حد فاصل کوه احد در شمال غرب و کوه سلع در غرب مدینه، فضاى نسبتاً بازى وجود دارد که عمدتا زمین هاى کشت و نخلستان بوده و هست. در پشت کوه احد، کوه کوچک دایره وار قرمزى هست که آن را «کوه ثور» ـ طبعا به جز کوه ثور مکه ـ مى نامند. این کوه، حد حرمِ مدینه در شمال است، درست مانند این سوىِ قبا که کوه «عیر» قرار دارد و حد جنوبى حرم است. در حدیث آمده است که مرز حرم بودن مدینه در جنوب و شمال حد فاصل عیر و ثور است. هر کدام از این دو کوه، تا مسجد النبى هشت کیلومتر مى باشد. حد حرم در شرق و غرب، همان حره شرقى و غربى است.[۶] آشکارترین کوه در مدینه منوره، کوه اُحد است.

هواى مدینه منوره در تابستان گرم و خشک است و در زمستان سخت سرد. جهت باد در مدینه از جنوبِ غربى است. چاه ها یکى از آبشخورهاى اصلى است که به مدینه آب مى رسانند. علاوه بر چاه ها، چشمه هاست و از جمله عین الازرق (چشمه کبود) است.

از دیگر خصوصیات مدینه، حاصلخیز بودن زمین و فراوانى آب و اشتهار وسیع آن در امر کشاورزى است، به ویژه به داشتن انواع متعدد نخل و خوبى محصول مشهور است.[۷]

مدینه در قرآن

مدینه در قرآن گاهى در مطلق شهر بکار رفته مثل: «إِنَّ هذا لَمَکرٌ مَکرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها»[۸] «وَ قالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدِینَةِ امْرَأَتُ الْعَزِیزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ».[۹]

و گاهى مراد از آن مدینة الرسول است که ابتدا به نام یثرب خوانده میشد و پس از هجرت رسول خدا صلى الله علیه و آله مدینه خوانده شد: «ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ یتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ».[۱۰]

«یقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِینَةِ لَیخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ...».[۱۱] جمع آن در قرآن فقط مدائن بکار رفته است «فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ».[۱۲] «مدینة» چهارده بار و مدائن سه بار در قرآن مجید آمده است.[۱۳]

نام و شهرت مدینه در قرآن و روایات:

مدینه اسماء بسیار دارد که صاحب کتاب «وفاء الوفاء» به نود و اندى رسانیده ولیکن اشهر اسماء همان است که در قرآن و سنت به آن اشاره کرده است:

  • «مدینه»: در قرآن فرموده: «لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِینَةِ...»[۱۴]، نیز در قرآن فرموده: «وَ مِمَّنْ حَوْلَکمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ...».[۱۵]
  • «یثرب»: و یثرب اسم قدیم قبل از هجرت است. در قرآن فرموده: «وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یثْرِبَ...»[۱۶] زجاجى گفته که: یثرب اسم بانى آن است و او «یثرب بن قانیة بن مهلائیل بن ارم بن عبیل بن عوص بن ارم بن سام بن نوح» است. چون یکى از نوادگان حضرت نوح علیه السلام به نام «یثرب» با خاندان خود در این سرزمین ساکن شد، از آن پس این سرزمین «یثرب» نام گرفت.
  • «دار»: که در قرآن فرموده: «وَالَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِیمانَ...».[۱۷]
  • پیامبر صلى الله علیه و آله آن جا را «طیبه» و «طابه» نامیده.
  • طیبه و مطیبه (در شرح قاموس مى نویسد: طیبه به فتح اول و سوم اسم مدینه پیغمبر صلى الله علیه و آله و سلم است، مثل طابه بر وزن ساعه و طیبه بر وزن سیده و مطیبه بر وزن معظمه که همه اسم مدینه مشرفه است).

محرر این تفسیر گوید: چهار اسم اخیر ناظر به این است که: مدینه شهرى است داراى خیر بسیار و أمین از آفات زیرا در شرح قاموس مى نویسد: «بلدة طیبة» یعنى شهری است داراى خیر بسیار و أمین از آفات.[۱۸]

تاریخ مدینه

به طور کلی می توان تاریخ مدینه را در دو مرحله جدای از هم بررسی کرد:

مرحله نخست:

از آغاز پیدایش آن، که تاریخش به روشنی معلوم نیست و آگاهی های اندکی از جزئیات آن در اختیار داریم، تا هجرت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله.

مرحله دوم:

از هنگام هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله به این شهر، که می توان آن را تولدی دوباره نامید، تا روزگار حاضر. تولد دوباره مدینه که با هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله صورت پذیرفت یک رخداد و زایش محلی و محدود نبود، بلکه زایشی بود جهانی که این شهر را جامه ای جهانی پوشاند و پرتو آن را به همه گیتی برای همیشه تاریخ گستراند.

همگان بر این اتفاق دارند که مدینه تا پیش از هجرت، یثرب نام داشته است، چنان که در قرآن کریم به این موضوع تصریح شده است: «وَ إِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یثْرِبَ لاَمُقَامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا...».[۱۹] همچنین متون روایی و تاریخی گویای آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله از ادامه بکار بردن این نام نهی فرموده است؛ در حدیثی که براء بن عازب نقل کرده آمده است: هر کس مدینه را یثرب بنامد باید از خداوند آمرزش بطلبد. آن طابه است. اما این که چرا در قرآن کریم این نام بکار رفته، در پاسخ باید گفت: آن چه در قرآن آمده نقل سخن منافقان است که از این شهر با نام یثرب یاد کردند.[۲۰]

رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز در آغاز ماه ربیع الاول راهى یثرب شد. مردم مسلمان شده یثرب، بى صبرانه انتظار ورود آن حضرت را داشتند و پس از آن به مدت ده سال با خلوص تمام از وى و آرمان هایش دفاع کردند.

اولین اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله در یثرب، ساختن مسجد بود؛ جایگاهى که علاوه بر مرکزیت عبادى، مرکزیت فرهنگى، سیاسى و ادارى نیز داشت؛ مرکزى که یکى از تکیه گاههاى اصلى اسلام در میان مسلمانان بوده است.

اقدام دوم رسول خدا صلی الله علیه و آله، ایجاد یک پیمان عمومى میان مسلمانان مدینه بود. در این معاهده که همه مسلمانان براى اجراى آن تعهد و بیعت کردند، حاکمیت براى خدا و رسول شناخته شده و بخشى از قوانین حقوقى و جزایى اسلام به عنوان قانون پذیرفته شده بود.

سومین اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله ایجاد عقد برادرى میان مسلمانان بود. آن حضرت مسلمانان را با یکدیگر برادر کرد تا نسبت به هم ارتباط و پیوند نزدیکترى داشته باشند.[۲۱]

اماکن متبرکه مدینه

۱- مسجد النبى صلى الله علیه و آله:

نخستین اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله در مدینه منوره ساختن مسجد بود. پیش از آن، در قبا نیز مسجدى بدست آن حضرت و اصحاب بزرگوارشان ساخته شد که چنین اقدامى نشان از اهمیت نقش مسجد در اسلام دارد. شریفترین مسجد پس از مسجدالحرام، مسجدالنبى است که در مدینه منوره واقع شده است.

رسول خدا صلى الله علیه و آله درباره نماز خواندن در این مسجد فرمود: «صَلَاةٌ فِی مَسْجِدِی هَذَا تَعْدِلُ عِنْدَاللَّهِ عَشَرَةَ آلافِ صَلَاةٍ فِی غَیرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِیهِ تَعْدِلُ مِائَةَ أَلْفِ صَلَاةٍ». «نماز در مسجد من نزد خداوند، برابر با ده هزار نماز در مساجد دیگر است، جز مسجد الحرام، که نماز در آن برابر با صد هزار نماز است.»[۲۲]

بعد از رحلت پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم، روضه مبارک (یعنى حرم مبارک) را مجاور ضلع شرقى مسجد عهد پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم قرار دادند.[۲۳]

۲- قبرستان بقیع

بقیع، گورستان مدینه منوره است که در زمان رسول خدا صلى الله علیه و آله بسیارى از صحابه و پس از رحلت ایشان چهار تن از امامان معصوم علیهم السلام و نیز تعدادى از بزرگان تابعین و سادات اهل بیت عصمت و طهارت در آن به خاک سپرده شده اند. از آن زمان تاکنون هزاران نفر از دانشمندان، زاهدان و صالحان، که در مدینه از دنیا رفته اند، نیز در همین گورستان دفن شده اند.

پیامبر صلى الله علیه و آله براى آرمیدگان در این قبرستان احترام خاص قائل بود. یکى از موالى پیامبر خدا صلى الله علیه و آله گوید: نیمه شبى پیامبر صلى الله علیه و آله مرا از خواب بیدار کرد و فرمود: من فرمان یافته ام تا براى دفن شدگان در بقیع طلب آمرزش کنم، همراه من بیا. و من همراه آن حضرت حرکت کردم، وقتى در میان قبور بقیع قرار گرفت، مدتى طولانى براى مدفونین آن از خداوند طلب مغفرت و آمرزش کرد؛ «فَاسْتَغْفَرَ لاَِهْلِهِ طَویلاً».

پیامبر صلى الله علیه و آله هرگاه از کنار قبرستان بقیع مى گذشت، مى فرمود: «السَّلامُ عَلَیکمْ مِنْ دِیارِ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکمْ لاحِقُونَ». آن حضرت بسیارى اوقات در لحظات پایانى شب، کنار قبرستان بقیع مى آمد و به دفن شدگان آن درود مى فرستاد و برایشان طلب مغفرت مى کرد.[۲۴]

۳- مساجد مدینه

در مدینه مساجد فراوانى وجود دارد که اسامى برخى از آن ها عبارت است از:

  1. مسجد قبا؛ منطقه‌ قبا در فاصله‌ شش‌ کیلومترى‌ جنوب‌ مسجدالنبى‌ قرار دارد و از نقاط خوش‌ آب‌ و هواى‌ اطراف‌ مدینه‌ بشمار مى‌آید. بنا به‌ نقل‌ روایات‌ بسیار، مسجد قبا مصداق‌ آیه‌ «... لَمسجد أسّس‌ على‌ التقوى‌ من‌ أول‌ یوم‌ أحق‌ّ أن‌ تقوم‌َ فیه‌...»[۲۵] مى‌باشد. مسجد قبا نخستین‌ مسجدى‌ است‌ که‌ رسول‌ خدا صلی الله علیه و آله آن‌ را بنا کرده‌ است‌. مسجد قبا یکى‌ از مهمترین‌ و زیباترین‌ مساجد مدینه‌ است‌.
  2. مسجد شجره؛ این مسجد، که امروزه به نام هاى «شجره»؛ «ذوالحُلَیفه» و «اَبیار على» مشهور است، یکى از مساجد بسیار مهم خارج از مدینه بوده و به عنوان یکى از میقات ها و مساجد احرام از اهمیت بسزایى برخوردار است.
  3. مسجد ذوقبلتین؛
  4. مسجد جمعه؛
  5. مسجد فضیخ؛
  6. مسجد فتح؛
  7. مسجد على؛
  8. مسجد غمامه؛
  9. مسجد الاجابه (مباهله
  10. مسجد فاطمة الزهرا؛
  11. مسجد امام على بن ابى طالب؛
  12. مسجد سلمان؛
  13. مسجد معرس؛
  14. مسجد ثنیة الوداع؛
  15. مسجد ابوذر؛
  16. مسجد سقیا؛
  17. مسجد و مشربه ام ابراهیم.[۲۶]

۴- کوه أحد

از کوه هاى مشهور و مهم مدینه، کوه اُحُد است که در شمال شرقى شهر و چهار کیلومترى مسجدالنبى صلى الله علیه و آله قرار دارد. چون این کوه از میان کوه هاى پیرامون مدینه، تنها کوهِ جدا و مستقل است، آن را «اُحُد» نامیده اند. این کوه با هفت کیلومتر طول (از شرق به غرب) طولانى ترین کوه در شبه جزیره است که قله هاى بزرگى داشته و رنگ آن به قرمز متمایل و عرض آن نیز میان ۱ تا ۳ کیلومتر است.[۲۷]

۵- قبر محمد نفس زکیه

قبر محمد بن عبدالله الحسن بن الحسن علیه السلام، مشهور به نفس زکیه، در مابین مغرب و شمال شهر در نزدیکى کوه سلع است.[۲۸]

پانویس

  1. مکه و مدینه: نویسنده مرکز تحقیقات حج.
  2. قاموس قرآن، ج ۶، ص: ۲۴۴.
  3. حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص: ۱۰۶۴.
  4. اماکن و آثار اسلامی، ص ۱۷۵.
  5. آثار البلاد و اخبار العباد، ص: ۱۵۷.
  6. اماکن و آثار اسلامی، ص ۱۷۶.
  7. تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی: نویسنده عبدالمحمد آیتی، ص ۲۰.
  8. سوره اعراف، آیه ۱۲۳.
  9. سوره یوسف، آیه ۳۰.
  10. سوره توبه، آیه ۱۲۰.
  11. سوره منافقون، آیه ۸.
  12. سوره شعراء، آیه ۵۳.
  13. قاموس قرآن، ج ۶، ص: ۲۴۴.
  14. سوره منافقون، آیه ۸.
  15. سوره توبه، آیه ۱۰۲.
  16. سوره احزاب، آیه ۱۳.
  17. سوره حشر، آیه ۹.
  18. حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص: ۱۰۶۴.
  19. سوره احزاب، آیه ۱۳.
  20. مکه و مدینه، کردی، عبیدالله محمدامین، ص ۲۱۲.
  21. آثار اسلامی مکه و مدینه، رسول جعفریان، ص ۳۶.
  22. مسجد النبی: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص ۳.
  23. حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص: ۱۰۶۸.
  24. بقیع: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص ۳.
  25. سوره توبه، ۱۰۸.
  26. مکه و مدینه: نویسنده مرکز تحقیقات حج، ص ۲۸.
  27. جغرافیای مدینه: نویسنده پایگاه اطلاع رسانی اهل بیت علیهم السلام.
  28. حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص: ۱۰۷۱.

منابع

  • حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، سيد عبدالحجت بلاغى؛ قم: انتشارات حكمت، 1386 ق.
  • آثار البلاد و اخبار العباد، القزوينى، زكريا بن محمد بن محمود؛ تهران: اميركبير، چاپ اول، 1373 ش.
  • قاموس قرآن، سيد على اكبر قرشى؛ تهران: اسلاميه، چاپ پنجم، 1367 ش.

آرشیو عکس و تصویر