حسن بن علی بن فضال: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز
 
(یک نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۱: سطر ۱:
«حسن بن علی بن فضال تیمی» (م، 224 ق)، از [[محدث|محدثان]] بزرگ اهل [[کوفه]] و از خواص [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (عليه السلام) بود که روایتهای زیادی از آن حضرت نقل کرده است. او در ابتدا از «[[فطحیه]]» بود و به [[امامت]] عبدالله پسر [[امام صادق علیه السلام|امام جعفر صادق]] (عليه السلام) اعتقاد داشت، ولی بعد از این طریقه برگشت و به امامت حضرت [[امام موسی کاظم علیه السلام|موسی بن جعفر]] (عليه السلام) معتقد شد.  
+
'''«حسن بن علی بن فضّال»''' (م، ۲۲۴ ق)، از راویان و [[محدث|محدثان]] بزرگ اهل [[کوفه]] و از خواص [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (علیه السلام) بود که روایتهای زیادی از آن حضرت نقل کرده و صاحب تألیفات متعددی است. او در ابتدا از «[[فطحیه]]» بود و به امامت [[عبدالله افطح]] (پسر [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] علیه السلام) اعتقاد داشت، ولی بعد از این طریقه برگشت و به [[امامت]] حضرت [[امام موسی کاظم علیه السلام|موسی بن جعفر]] (علیه السلام) معتقد شد. وی در منابع رجالی بسیار تکریم شده و به فضل، علم، [[فقه]] و دیانت ستوده شده است.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = '''حسن بن علی بن فضّال'''
 +
||تصویر=
 +
||زادروز =
 +
|زادگاه = [[کوفه]]
 +
|وفات =  ۲۲۴ قمری
 +
|مدفن =
 +
|اساتید =  [[عبدالله بن بکیر شیبانی|عبداللّٰه بن بُکَیر]]، [[ابان بن عثمان|ابان بن عثمان]]، [[عبدالله بن مسکان|عبداللّٰه بن مسکان]]، [[اسحاق بن عمار صیرفی|اسحاق بن عمّار]]،...
 +
|شاگردان = [[ابراهیم بن هاشم قمی|ابراهیم بن هاشم]]، [[علی بن مهزیار اهوازی]]، [[فضل بن شاذان]]، [[احمد بن محمد بن خالد برقى|احمد بن خالد برقی]]، [[حسن بن علی وشاء|حسن بن علی وشّاء]]،...
 +
|آثار = کتاب الصلاة، کتاب التفسیر، کتاب الابتدا و المبتدأ، کتاب الرجال، کتاب الطب، کتاب النوادر، الرد علی الغالیة،...
 +
}}
 +
==مشایخ و راویان حدیثی==
 +
برخی از اساتید و [[مشایخ]] ابن فضّال عبارتند از:
  
==مقام حسن بن على بن فضال==
+
[[عبدالله بن مسکان|عبداللّٰه بن مسکان]]، عبداللّٰه بن مَیمون، [[عبدالله بن سنان|عبداللّٰه بن سنان]]، [[اسحاق بن عمار صیرفی|اسحاق بن عمّار]]، [[جمیل بن دراج]]، [[عبدالله بن بکیر شیبانی|عبداللّٰه بن بُکَیر]]، [[ابان بن عثمان|اَبان بن عثمان]]، ابراهیم بن عیسی و [[صفوان بن مهران|صفوان جمّال]].  
برخی از نویسندگان رجالی، حسن بن فضال را از [[اصحاب اجماع]] بر شمرده‌اند؛<ref>طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص۸۳۲-۸۳۱.</ref> وی در منابع رجالی بسیار تکریم شده و به فضل، علم، [[فقه]] و دیانت ستوده شده است.
 
  
شیخ طوسی درباره وی می‌گوید: «حسن بن فضال از امام رضا (ع) نقل کرده و از نزدیکان ایشان محسوب می شد و مردی جلیل القدر، عظیم المنزله و در حدیث و روایاتش ثقه بوده است.»<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۹۸.</ref>
+
همچنین بیش از سی شاگرد از وی نقل روایت کرده اند، از جمله:
  
محسن امین درباره وی گفته است: «هر چند تاریخ رجوع وی از فطحیه مورد اختلاف است ولی این از اعتبار روایات وی نمی‌کاهد و مجالی برای توقف در عمل به روایات وی نیست، چه آن روایاتی که در زمان فطحی بودن نقل کرده چه بعد از آن، به ویژه آن که امام عسکری(ع) امر به اعتماد بر روایات بنی فضال کرده است.»<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۲۰۸.</ref>
+
[[ابراهیم بن هاشم قمی|ابراهیم بن هاشم]]، [[علی بن مهزیار اهوازی]]، [[فضل بن شاذان]]، سهل بن زیاد، [[احمد بن محمد بن خالد برقى|احمد بن خالد برقی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری|احمد بن محمد بن عیسی]]، [[حسن بن علی وشاء|حسن بن علی وشّاء]] و محمد بن حسین بن ابی خطّاب.
  
کشّی با نقل روایتی تاریخی از فضل بن شاذان درباره میزان زهد و تقوای حسن بن فضال، وی را از راویان مورد اعتماد برمی‌شمارد.<ref>طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص ۸۰۲-۸۰۱.</ref>
+
==آثار و تألیفات==
 +
نام حسن بن على بن فضال در بیش از ۱۶۰۰ [[سند حدیث|سند]] از روایات [[کتب اربعه]]، در موضوعات مختلف فقهی، اعتقادی و اخلاقی واقع شده است.<ref>معجم رجال الحدیث: ج۵ ص۵۰، ش۲۹۸۳.</ref> فهرست نگاران از جمله [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]، کتاب های متعددی برای ابن فضّال یادآور شده اند، از جمله: 
  
[[قاضی نورالله شوشتری|قاضى نورالله شوشتری]] در «[[مجالس المؤمنین (کتاب)|مجالس]]» گفته كه به خدمت حضرت امام موسى عليه السلام رسيده بود و از روايان حضرت [[امام رضا]] عليه السلام و اختصاص تمام به آن حضرت داشت و جليل‌القدر و عظيم‌المنزلة و زاهد و صاحب ورع و ثقه بود.
+
#کتاب الصلاة
 +
#کتاب الزکوة
 +
#کتاب التفسیر
 +
#کتاب الابتدا و المبتدأ
 +
#کتاب الرجال؛ برخی مباحث رجالی ابن فضّال به [[رجال کشی (کتاب)|رجال کشّی]] انتقال یافته است.
 +
#کتاب الطب
 +
#کتاب النوادر
 +
#کتاب الزیارات
 +
#کتاب الدیات
 +
#کتاب الرد علی الغالیة
 +
#الشواهد من کتاب الله
 +
#الناسخ و المنسوخ.<ref> رجال النجاشى، ص ۳۴؛ مجالس المؤمنین، ۱/۳۹۸، ۳۹۹.</ref>
  
علمای رجال، او را از بزرگان حدیث کوفه دانسته و به بزرگی، جلالت و وثاقت توصیف کرده و به فضل، علم، فقه و دیانت ستوده اند.<ref>رجال النجاشی: ج۱ ص۱۲۷-۱۳۲ ش۷۱، الفهرست، طوسی: ص۹۸ ش۱۶۴.</ref> ابن فضّال، بیش از صد استاد داشته و بیش از سی شاگرد از وی نقل روایت کرده اند. برخی [[مشایخ]] او عبارت اند از: عبداللّٰه بن مسکان، عبداللّٰه بن مَیمون، عبداللّٰه بن سنان، اسحاق بن عمّار، جمیل بن دراج، عبداللّٰه بن بُکَیر، اَبان بن عثمان، ابراهیم بن عیسی و صفوان جمّال.  
+
==مقام حسن بن فضال==
 +
علمای [[علم رجال|رجال]]، حسن بن فضال را از بزرگان [[حدیث]] [[کوفه]] دانسته و به فضل، علم، [[فقه]]، دیانت و وثاقت توصیف کرده اند.<ref>رجال النجاشی: ج۱ ص۱۲۷-۱۳۲ ش۷۱، الفهرست، طوسی: ص۹۸ ش۱۶۴.</ref> برخی از نویسندگان رجالی، او را از [[اصحاب اجماع]] بر شمرده‌اند.<ref>طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص۸۳۲-۸۳۱.</ref>
  
ابراهیم بن هاشم، علی بن مهزیار اهوازی، سهل بن زیاد، احمد بن خالد برقی، احمد بن محمّد بن عیسی، حسن بن علی وشّاء و محمّد بن حسین بن ابی خطّاب نیز از شاگردان وی یادشده اند.  
+
[[شیخ طوسی]] درباره وی می‌گوید: «حسن بن فضال از [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (ع) نقل کرده و از نزدیکان ایشان محسوب می شد و مردی جلیل القدر، عظیم المنزله و در حدیث و روایاتش ثقه بوده است.»<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۹۸.</ref>
  
کشّی، از بعضی نقل می کند که به جای حسن بن محبوب، حسن بن علی بن فضّال از اصحاب اجماع است.<ref>رجال الکشّی: ج۲ ص۸۳۱ ش۱۰۵۰.</ref> وی، جزﺀ راویان و محدّثان ثقه از اصحاب امام رضا(ع) به شمار می آید.
+
[[سید محسن امین]] درباره وی گفته است: «هر چند تاریخ رجوع وی از [[فطحیه]] مورد اختلاف است ولی این از اعتبار روایات وی نمی‌کاهد و مجالی برای توقف در عمل به روایات وی نیست، چه آن روایاتی که در زمان فطحی بودن نقل کرده چه بعد از آن، به ویژه آن که [[امام حسن عسکری علیه السلام|امام حسن عسکری]] (ع) امر به اعتماد بر روایات بنی فضال کرده است.»<ref>امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۲۰۸.</ref> امام عسکری(ع) درباره کتاب های بنی فضّال فرمود: «به روایات آنان، عمل کنید، ولی آرای آنان را کنار بگذارید».<ref>الغیبة، طوسی: ص۳۸۹-۳۹۰.</ref>
  
== آثار و تألیفات ==
+
[[قاضی نورالله شوشتری|قاضى نورالله شوشتری]] در «[[مجالس المؤمنین (کتاب)|مجالس]]» گفته که ابن فضال به خدمت [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام کاظم]] علیه السلام رسیده بود و از روایان [[امام رضا]] علیه السلام و اختصاص تمام به آن حضرت داشت و جلیل‌القدر و عظیم‌المنزلة و زاهد و صاحب [[ورع]] و ثقه بود.
نام حسن بن على بن فضال در بیش از هزار و ۶۴۷ سند از روایات کتب اربعه، در موضوعات مختلف، فقهی، اعتقادی و اخلاقی واقع شده است.<ref>معجم رجال الحدیث: ج۵ ص۵۰ ش۲۹۸۳.</ref> امام حسن عسکری(ع) درباره کتاب های بنی فضّال فرمود: «به روایات آنان، عمل کنید، ولی آرای آنان را کنار بگذارید».<ref>الغیبة، طوسی: ص۳۸۹-۳۹۰.</ref> وی در سال ۲۲۴ ق درگذشت. فهرست نگاران از جمله [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]، کتاب های متعددی برای ابن فضّال یادآور شده اند از جمله: 
 
  
# کتاب الصلاة
+
[[ابوعمرو کشی|کشّی]] با نقل روایتی تاریخی از [[فضل بن شاذان]] درباره میزان [[زهد]] و [[تقوا|تقوای]] حسن بن فضال، وی را از راویان مورد اعتماد برمی‌شمارد.<ref>طوسی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص ۸۰۲-۸۰۱.</ref> وی می گوید: از فضل بن شاذان منقول است که گفت: در یکى از [[مسجد|مساجد]] نزد بعضى از قراء درس مى‌خواندم در آن جا قومى دیدم که با هم سخنان مى‌گفتند و یکى از آن میان مى‌گفت که در کوه مردى است که او را ابن فضال مى‌گویند و او عابدترین جماعتى است که ما دیده‌ایم و گفت که او به صحرا بیرون مى‌آید و به [[سجده]] فرود مى‌رود و آن‌گاه مرغان صحرا بر او جمع مى شوند و او آن چنان از خود محو شده بر زمین مى‌افتد که از دور گمان مى شود که جامه یا خرقه‌اى است و وحشیان صحرا نزدیک به او چرا مى‌کنند و از او رمیده نمى‌شوند، بنابر غایت مؤانست که ایشان را به او حاصل شده.
# کتاب الزکوة
 
# کتاب التفسیر
 
# کتاب الابتدا و المبتدأ
 
# کتاب الرجال؛ برخی مباحث رجالی ابن فضّال به [[رجال کشی (کتاب)|رجال کشّی]] انتقال یافته است.
 
# کتاب الطب
 
# کتاب النوادر
 
# کتاب الزیارات
 
# کتاب الرد علی الغالیة
 
# الشواهد من کتاب الله
 
# الناسخ و المنسوخ.<ref> رجال النجاشى، ص 34؛ مجالس المؤمنين، 1/398، 399.</ref>
 
  
==روایتی در مورد حسن بن فضال==
+
فضل بن شاذان گوید: پس از آن سخن گمان کردم که مگر آن حال کسى است که در زمان سابق بوده و بعد از استماع آن سخن به اندک زمانى دیدم که شیخى خوش صورت نیکو شمائل ... از در، درآمد و بر پدر من که با او نشسته بودم سلام کرد و پدر من جهت تعظیم او برخاست و او را جاى داد و گرامى داشت و چون بعد از لحظه‌اى برخاست من از پدر خود پرسیدم که این شیخ کیست؟ گفت: این حسن بن على بن فضال است! گفتم: آن عابد فاضل مشهور؟! گفت: همان است، گفتم: آن نخواهد بود مى‌گویند که او در کوه مى‌باشد، گفت این همان است که در کوه مى‌باشد...، پس آن چه از اهل مسجد درباره حسن شنیده بودم بر پدر عرض کردم. پدرم گفت: آن چه شنیده‌اى درست است و این حسن همان حسن است.
  
در روايات و در (كتاب نجاشى) از [[فضل بن شاذان]] منقول است كه گفت: در يكى از مساجد نزد بعضى از قراء درس مى‌خواندم در آن جا قومى ديدم كه با هم سخنان مى‌گفتند و يكى از آن ميان مى‌گفت كه در كوه مردى است كه او را ابن فضال مى‌گويند و او عابدترين جماعتى است كه ما ديده‌ايم و گفت كه او به صحرا بيرون مى‌آيد و به [[سجده]] فرود مى‌رود و آن‌گاه مرغان صحرا بر او جمع مى شوند و او آن چنان از خود محو شده بر زمين مى‌افتد كه از دور گمان مى شود كه جامه يا خرقه‌اى است و وحشيان صحرا نزديك به او چرا مى‌كنند و از او رميده نمى‌شوند بنابر غايت مؤانست كه ايشان را به او حاصل شده.
+
و حسن گاهى پیش پدر من مى‌آمد پس من نزد او رفتم و کتاب ابن بکیر و غیر آن از کتب [[احادیث]] از او استماع نمودم و بسیار بود که کتاب خود را برمى‌داشت و به حجره من مى‌آمد و بر من [[قرائت (علم الحدیث)|قرائت]] آن مى‌نمود و در سالى که طاهر بن الحسین الخزاعى که از سپهسالاران [[مأمون]] بود [[حج]] گزارد و به [[کوفه]] مراجعت نمود، چون تعریف فضایل و کمالات حسن نزد او کرده بودند کسى نزد حسن فرستاد و به او پیغام نمود که من از رسیدن به خدمت شما معذورم التماس دارم که شما قدوم شریف به سوى من ارزانى دارید. پس حسن از رفتن نزد طاهر امتناع نمود و هر چند اصحاب او را در ملاقات طاهر ترغیب نمودند قبول نکرد و گفت مرا با او نسبتى نیست و از آن استغناى او دانستم که آن آمدن به خانه من از روى دیندارى بود و مصلاى او در جامع [[کوفه]] نزد ستونى بود که آن را سابعه و اسطوانه [[حضرت ابراهیم علیه السلام|ابراهیم]] (علیه السلام) مى‌گویند و حسن در تمام عمر قائل به [[امامت]] [[عبدالله افطح]] بود و در مرض موت واقعه‌اى دید و از آن عقیده برگردید و رجوع به حق نمود (رحمة الله تعالى). او در سال ۲۲۴ قمری درگذشت.
  
فضل بن شاذان گويد: پس از آن سخن گمان كردم كه مگر آن حال كسى است كه در زمان سابق بوده و بعد از استماع آن سخن به اندك زمانى ديدم كه شيخى خوش صورت نيكو شمائل كه جامه برسى و رداء برسى در بر و (كفش سبز)<ref> در رجال كشى به جاى (نعل مخضر)، (نعل مخصر) آمده كه نوعى كفش شبيه (كفش تابستانى) است و به جاى (برسى)، (نرسى) در رجال النجاشى و مجالس المؤمنين ذكر شده است. (ويراستار)</ref> در پا داشت از در، درآمد و بر پدر من كه با او نشسته بودم سلام كرد و پدر من جهت تعظيم او برخاست و او را جاى داد و گرامى داشت و چون بعد از لحظه‌اى برخاست من از پدر خود پرسيدم كه اين شيخ كيست؟
+
== پانویس ==
 
 
گفت: اين حسن بن على بن فضال است! گفتم: آن عابد فاضل مشهور؟! گفت: همان است، گفتم: آن نخواهد بود مى‌گويند كه او در كوه مى‌باشد، گفت اين همان است كه در كوه مى‌باشد، باز گفتم كه او نخواهد بود كه او هميشه در كوه مى‌باشد، گفت: چه كم عقل پسرى بوده‌اى نمى‌تواند بود كه او در اين ايام از آن جا آمده باشد، پس آن چه از اهل مسجد درباره حسن شنيده بودم بر پدر عرض كردم. پدرم گفت: آن چه شنيده‌اى درست است و اين حسن همان حسن است.
 
 
 
و حسن گاهى پيش پدر من مى‌آمد پس من نزد او رفتم و كتاب ابن بكير و غير آن از كتب [[احاديث]] از او استماع نمودم و بسيار بود كه كتاب خود را برمى‌داشت و به حجره من مى‌آمد و بر من قرائت آن مى‌نمود و در سالى كه طاهر بن الحسين الخزاعى كه از سپهسالاران مأمون بود [[حج]] گزارد و به [[كوفه]] مراجعت نمود، چون تعريف فضايل و كمالات حسن نزد او كرده بودند كسى نزد حسن فرستاد و به او پيغام نمود كه من از رسيدن به خدمت شما معذورم التماس دارم كه شما قدوم شريف به سوى من ارزانى داريد.
 
 
 
پس حسن از رفتن نزد طاهر امتناع نمود و هر چند اصحاب او را در ملاقات طاهر ترغيب نمودند قبول نكرد و گفت مرا با او نسبتى نيست و از آن، استغناى او دانستم كه آن آمدن به خانه من از روى ديندارى بود و مصلاى او در جامع [[كوفه]] نزد ستونى بود كه آن را (سابعه) و (اسطوانه ابراهيم عليه السلام) مى‌گويند و حسن در تمام عمر قائل به امامت عبدالله افطح بود و در مرض موت واقعه‌اى ديد و از آن عقيده برگرديد و رجوع به حق نمود رحمة الله تعالى.
 
 
 
==پانویس==
 
 
<references />
 
<references />
  
 
==منابع==
 
==منابع==
  
*[[منتهى الآمال (کتاب)|منتهی الآمال]]، شیخ عباس قمی، باب یازدهم: در تاريخ حضرت رضا عليه السلام.
+
*شیخ عباس قمی، [[منتهى الآمال (کتاب)|منتهی الآمال]]، باب یازدهم: در تاریخ حضرت رضا علیه السلام.
*شناخت‌نامه حدیث، ج۳ ص۸۴-۸۵.
+
*محمد محمدی ری شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳ ص۸۴-۸۵.
 
+
*[http://www.alaam.tahoor.com/page.php?id=17548 حسن بن علی بن فضال، اعلام طهور]، بازیابی: ۱۲ خرداد ۱۳۹۲.
*[http://www.alaam.tahoor.com/page.php?id=17548 حسن بن علی بن فضال، اعلام طهور]، بازیابی: 12 خرداد 1392.
 
  
 
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
 
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
  
 
[[رده:اصحاب امام رضا علیه السلام]]
 
[[رده:اصحاب امام رضا علیه السلام]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۹:۵۴

«حسن بن علی بن فضّال» (م، ۲۲۴ ق)، از راویان و محدثان بزرگ اهل کوفه و از خواص امام رضا (علیه السلام) بود که روایتهای زیادی از آن حضرت نقل کرده و صاحب تألیفات متعددی است. او در ابتدا از «فطحیه» بود و به امامت عبدالله افطح (پسر امام صادق علیه السلام) اعتقاد داشت، ولی بعد از این طریقه برگشت و به امامت حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) معتقد شد. وی در منابع رجالی بسیار تکریم شده و به فضل، علم، فقه و دیانت ستوده شده است.

نام کامل حسن بن علی بن فضّال
زادگاه کوفه
وفات ۲۲۴ قمری

Line.png

اساتید

عبداللّٰه بن بُکَیر، ابان بن عثمان، عبداللّٰه بن مسکان، اسحاق بن عمّار،...

شاگردان

ابراهیم بن هاشم، علی بن مهزیار اهوازی، فضل بن شاذان، احمد بن خالد برقی، حسن بن علی وشّاء،...

آثار

کتاب الصلاة، کتاب التفسیر، کتاب الابتدا و المبتدأ، کتاب الرجال، کتاب الطب، کتاب النوادر، الرد علی الغالیة،...

مشایخ و راویان حدیثی

برخی از اساتید و مشایخ ابن فضّال عبارتند از:

عبداللّٰه بن مسکان، عبداللّٰه بن مَیمون، عبداللّٰه بن سنان، اسحاق بن عمّار، جمیل بن دراج، عبداللّٰه بن بُکَیر، اَبان بن عثمان، ابراهیم بن عیسی و صفوان جمّال.

همچنین بیش از سی شاگرد از وی نقل روایت کرده اند، از جمله:

ابراهیم بن هاشم، علی بن مهزیار اهوازی، فضل بن شاذان، سهل بن زیاد، احمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن عیسی، حسن بن علی وشّاء و محمد بن حسین بن ابی خطّاب.

آثار و تألیفات

نام حسن بن على بن فضال در بیش از ۱۶۰۰ سند از روایات کتب اربعه، در موضوعات مختلف فقهی، اعتقادی و اخلاقی واقع شده است.[۱] فهرست نگاران از جمله نجاشی، کتاب های متعددی برای ابن فضّال یادآور شده اند، از جمله:

  1. کتاب الصلاة
  2. کتاب الزکوة
  3. کتاب التفسیر
  4. کتاب الابتدا و المبتدأ
  5. کتاب الرجال؛ برخی مباحث رجالی ابن فضّال به رجال کشّی انتقال یافته است.
  6. کتاب الطب
  7. کتاب النوادر
  8. کتاب الزیارات
  9. کتاب الدیات
  10. کتاب الرد علی الغالیة
  11. الشواهد من کتاب الله
  12. الناسخ و المنسوخ.[۲]

مقام حسن بن فضال

علمای رجال، حسن بن فضال را از بزرگان حدیث کوفه دانسته و به فضل، علم، فقه، دیانت و وثاقت توصیف کرده اند.[۳] برخی از نویسندگان رجالی، او را از اصحاب اجماع بر شمرده‌اند.[۴]

شیخ طوسی درباره وی می‌گوید: «حسن بن فضال از امام رضا (ع) نقل کرده و از نزدیکان ایشان محسوب می شد و مردی جلیل القدر، عظیم المنزله و در حدیث و روایاتش ثقه بوده است.»[۵]

سید محسن امین درباره وی گفته است: «هر چند تاریخ رجوع وی از فطحیه مورد اختلاف است ولی این از اعتبار روایات وی نمی‌کاهد و مجالی برای توقف در عمل به روایات وی نیست، چه آن روایاتی که در زمان فطحی بودن نقل کرده چه بعد از آن، به ویژه آن که امام حسن عسکری (ع) امر به اعتماد بر روایات بنی فضال کرده است.»[۶] امام عسکری(ع) درباره کتاب های بنی فضّال فرمود: «به روایات آنان، عمل کنید، ولی آرای آنان را کنار بگذارید».[۷]

قاضى نورالله شوشتری در «مجالس» گفته که ابن فضال به خدمت امام کاظم علیه السلام رسیده بود و از روایان امام رضا علیه السلام و اختصاص تمام به آن حضرت داشت و جلیل‌القدر و عظیم‌المنزلة و زاهد و صاحب ورع و ثقه بود.

کشّی با نقل روایتی تاریخی از فضل بن شاذان درباره میزان زهد و تقوای حسن بن فضال، وی را از راویان مورد اعتماد برمی‌شمارد.[۸] وی می گوید: از فضل بن شاذان منقول است که گفت: در یکى از مساجد نزد بعضى از قراء درس مى‌خواندم در آن جا قومى دیدم که با هم سخنان مى‌گفتند و یکى از آن میان مى‌گفت که در کوه مردى است که او را ابن فضال مى‌گویند و او عابدترین جماعتى است که ما دیده‌ایم و گفت که او به صحرا بیرون مى‌آید و به سجده فرود مى‌رود و آن‌گاه مرغان صحرا بر او جمع مى شوند و او آن چنان از خود محو شده بر زمین مى‌افتد که از دور گمان مى شود که جامه یا خرقه‌اى است و وحشیان صحرا نزدیک به او چرا مى‌کنند و از او رمیده نمى‌شوند، بنابر غایت مؤانست که ایشان را به او حاصل شده.

فضل بن شاذان گوید: پس از آن سخن گمان کردم که مگر آن حال کسى است که در زمان سابق بوده و بعد از استماع آن سخن به اندک زمانى دیدم که شیخى خوش صورت نیکو شمائل ... از در، درآمد و بر پدر من که با او نشسته بودم سلام کرد و پدر من جهت تعظیم او برخاست و او را جاى داد و گرامى داشت و چون بعد از لحظه‌اى برخاست من از پدر خود پرسیدم که این شیخ کیست؟ گفت: این حسن بن على بن فضال است! گفتم: آن عابد فاضل مشهور؟! گفت: همان است، گفتم: آن نخواهد بود مى‌گویند که او در کوه مى‌باشد، گفت این همان است که در کوه مى‌باشد...، پس آن چه از اهل مسجد درباره حسن شنیده بودم بر پدر عرض کردم. پدرم گفت: آن چه شنیده‌اى درست است و این حسن همان حسن است.

و حسن گاهى پیش پدر من مى‌آمد پس من نزد او رفتم و کتاب ابن بکیر و غیر آن از کتب احادیث از او استماع نمودم و بسیار بود که کتاب خود را برمى‌داشت و به حجره من مى‌آمد و بر من قرائت آن مى‌نمود و در سالى که طاهر بن الحسین الخزاعى که از سپهسالاران مأمون بود حج گزارد و به کوفه مراجعت نمود، چون تعریف فضایل و کمالات حسن نزد او کرده بودند کسى نزد حسن فرستاد و به او پیغام نمود که من از رسیدن به خدمت شما معذورم التماس دارم که شما قدوم شریف به سوى من ارزانى دارید. پس حسن از رفتن نزد طاهر امتناع نمود و هر چند اصحاب او را در ملاقات طاهر ترغیب نمودند قبول نکرد و گفت مرا با او نسبتى نیست و از آن استغناى او دانستم که آن آمدن به خانه من از روى دیندارى بود و مصلاى او در جامع کوفه نزد ستونى بود که آن را سابعه و اسطوانه ابراهیم (علیه السلام) مى‌گویند و حسن در تمام عمر قائل به امامت عبدالله افطح بود و در مرض موت واقعه‌اى دید و از آن عقیده برگردید و رجوع به حق نمود (رحمة الله تعالى). او در سال ۲۲۴ قمری درگذشت.

پانویس

  1. معجم رجال الحدیث: ج۵ ص۵۰، ش۲۹۸۳.
  2. رجال النجاشى، ص ۳۴؛ مجالس المؤمنین، ۱/۳۹۸، ۳۹۹.
  3. رجال النجاشی: ج۱ ص۱۲۷-۱۳۲ ش۷۱، الفهرست، طوسی: ص۹۸ ش۱۶۴.
  4. طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج۲، ص۸۳۲-۸۳۱.
  5. طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۹۸.
  6. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۲۰۸.
  7. الغیبة، طوسی: ص۳۸۹-۳۹۰.
  8. طوسی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص ۸۰۲-۸۰۱.

منابع