کیمیا - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۰

2025-06-15T14:00:37Z

مهدی موسوی: ویرایش

2019-10-10T08:04:45Z

ویرایش

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱ مهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۰۶:۱۴

2014-05-01T06:14:35Z

عربصالحی: افزودن محتوا با منبع جدید

2014-04-29T09:53:47Z

افزودن محتوا با منبع جدید

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۸ آوریل ۲۰۱۳، ساعت ۰۷:۴۹

2013-04-08T07:49:08Z

Saeed zamani: ایجاد

2013-03-16T12:45:26Z

ایجاد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
{{بخشی از یک کتاب}}
مقوله كيمياگرى برآيند علم و فن و جادو بود كه تدريجاً شكل اوليه شيمى را به خود گرفت. موضوع كيمياگرى، تبديل مواد در حضور عاملى روحانى بود كه غالباً «حجر الفلاسفه» ناميده مى‌شد. كيميا يكى از انواع علوم مخفى بود كه اصطلاحاً به آنها «كُلّهُ سرّ» برگرفته از حرف اول نام پنج علم كيميا، ليميا، هيميا، سيميا، ريميا گفته مى‌شد. در كيميا، از مادّه‌اى بحث مى‌شد كه با به كار بردن آن تبديل فلزات پست چون آهن و مس به زر و سيم ممكن مى‌شد. آن ماده را كيمياگران «اكسير» مى‌ناميدند.

در كيمياى اسلامى كه به سرعت پس از ظهور اسلام، در سده نخست هجرى، پيدا شد و سنتى پيوسته تا زمان حال دارد، متون فراوانى در دست است كه در دوازده سده گذشته نوشته شده و در همه مراحل اين صنعت بحث مى‌كند. مهم‌ترين اين مجموعه از آنِ جابربن حيّان است كه نه تنها در جهان اسلام، بلكه در مغرب زمين نيز بزرگ‌ترين حجت در كيميا به‌شمار مى‌رود. با ظهور جابر، كيميا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زر خرافى» به‌صورت «دانش تجربى آزمايشگاهى» درآمده است. جابر به تقطير مايعات خالص مانند آب و شيره و روغن و خون، و مانند آن مى‌پرداخت و چنين مى‌پنداشت كه هر بار كه آب را تقطير مى‌كند، ماده‌اى تازه بر ماده خالص پيشين افزوده مى‌شود، تا عدد اين تقطير به هفتصد برسد. به نظر او دست يافتن به اكسير از طريق جوشاندن و تقطير طلا در مراحل خلوص گوناگون تا هزار بار مقدور بود.

شمار آثارى كه نويسنده آنها نام جابر دارد چندان فراوان است كه درباره درستى انتساب برخى از آنها به جابربن حيان توليد شك كرده است. به نظر بعضى از دانشمندان غربى و پژوهشگران درباره‌ جابر، تعدادى از اين رسائل را پيروان فرقه اسماعيليه و در سده چهارم هجرى نوشته‌اند.
پس از جابر، ديگر كيمياگر مشهور دوره اسلامى بدون شك محمدبن زكرياى رازى است. رازى پيش از آنكه به تحصيل پزشكى بپردازد كيمياگر بوده است و نقل شده كه بر اساس تجربه‌هاى بيش از حد و سخت كيميايى ديد چشمان او كاهش يافت و به همين سبب، مأيوسانه دست از كار كيميا كشيد. رازى خود را شاگرد جابر مى‌شمرد و حتى عنوان بيشتر نوشته‌هاى كيميايى او مانند عناوين مجموعه جابرى است ولى كيمياى جابرى بر پايه تفسير و تأويل باطنى طبيعت به‌عنوان كتاب تكوين بوده است كه در تشيع و تصوف يكى از اركان اعتقادى است. با به‌كاربردن اين روش تأويلى معناى باطنى اشياى هر علم جابرى و به‌ويژه كيميا، هم بر جنبه نظرى و نمودها مربوط مى‌شده است و هم به معنى رمزى و باطنى آنها. رازى، با انكار تأويل روحانى، از جنبه رمزى كيميا چشم‌پوشى كرده و آن را به‌صورت شيمى درآورده است. بر اين اساس، كتابهاى كيميايى رازى در اصل نخستين كتابهاى علم شيمى است. كتاب سرّالاسرار كه مهم‌ترين اثر كيميايى رازى است درواقع كتابى شيمى است كه با اصطلاحات كيميا بيان شده است. در اين كتاب، ذكر فرايندها و آزمايشهايى از شيمى به ميان آمده كه خود رازى آنها را انجام داده است و مى‌توان آنها را با اشكال برابر آن اعمال در شيمى جديد همچون تقطير و تكليس و تبلور و غيره مطابق دانست. رازى در اين كتاب و ديگر آثارش بسيارى از آلات را همچون قرع و انبيق و ديگ و چراغ نفتى شرح كرده است كه بعضى از آنها تا زمان حاضر كاربرد دارند. در سده چهارم هجرى، ابن‌سينا و فارابى درباره اكسيرها و برخى از موضوعات مربوط به كيميا چيزهايى نوشتند. اما هيچ كدام از اين افراد رساله جداگانه‌اى درباره كيميا تأليف نكردند. از ديگر كيمياگرانى كه در اين دوره و پس از آن مى‌شناسيم بايد از ابوالحكيم محمدبن عبدالملك صالحى خوارزمى، صاحب رساله عين الصنعة و عون الصُّناع ياد كرد. پس از او، ابوالقاسم عراقى كه در سده هفتم مى‌زيست، كتاب المكتب فى زراعةالذهب را به رشته تحرير درآورد. عبداللَّه‌بن على كاشانى كيميادان سده هفتم و اوايل سده هشتم نيز از اشخاص صاحب‌نام به شمار مى‌آيد. آخرين ستاره فروزان در آسمان كيميا در دوره اسلامى عزالدين جلدكى است كه نوشته‌هايش از مآخذ درس و مصدر فهم زمان او و پس از او بوده است. المصباح فى اسرار علم المفتاح و البدر المنير فى اسرارالاكسير چند نمونه از آثار كيميايى او به‌شمار مى‌روند.<ref> سيد حسين نصر، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، ج 2، تهران، 1359، ص 234؛ على اصغر حلبى، تاريخ تمدن اسلام، ج 1، تهران، 1356، ص 213، 223 و 234-/ 233 </ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منبع==
علی اکبر ولایتی، فرهنگ و تمدن اسلامى‌، ص 47 و 48

[[رده:علوم]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-مقوله کیمیاگرى برآیند علم و فن و جادو بود که تدریجاً شکل اولیه شیمى را به خود گرفت. موضوع کیمیاگرى، تبدیل مواد در حضور عاملى روحانى بود که غالباً «حجر الفلاسفه» نامیده مى‌شد.
+مقوله «کیمیاگرى» برآیند علم و فن و جادو بود که تدریجاً شکل اولیه شیمى را به خود گرفت. موضوع کیمیاگرى، تبدیل مواد در حضور عاملى روحانى بود که غالباً «حجر الفلاسفه» نامیده مى‌شد.
 ==آغاز علم شیمی==
@@ سطر ۷: / سطر ۷: @@
 برخی دیگر، کیمیاگری (Multiplication) را هنر سیاه‌گری نیز می‌دانند زیرا در واقع عمل سیاه کردن سطح فلزات، اولین مرحله کیمیاگری بود. مثلاً با ایجاد رنگ زرد و طلایی بر سطح سیاه شده فلزات، ادعا می‌کردند که آنها را به طلا تبدیل کردند.
-کیمیا یکى از انواع علوم مخفى بود که اصطلاحاً به آنها «کلّهُ سرّ» برگرفته از حرف اول نام پنج علم کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا، ریمیا گفته مى‌شد.
+کیمیا یکى از انواع علوم مخفى بود که اصطلاحاً به آنها «کُلّهُ سِرّ» برگرفته از حرف اول نام پنج علم کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا و ریمیا گفته مى‌شد.
-در کیمیا، از مادّه‌اى بحث مى‌شد که با بکاربردن آن تبدیل فلزات پست چون آهن و مس به زر و سیم ممکن مى‌شد. آن ماده را کیمیاگران «اکسیر» مى‌نامیدند.
+در کیمیا، از مادّه‌اى بحث مى‌شد که با بکاربردن آن، تبدیل فلزات پست چون آهن و مس به طلا و نقره ممکن مى‌شد. آن ماده را کیمیاگران «اکسیر» مى‌نامیدند.
-==عالمان اسلامى در علم کیمیا  ==
+==عالمان اسلامى در علم کیمیا==
 در کیمیاى اسلامى که به سرعت پس از ظهور [[اسلام]]، در سده نخست هجرى پیدا شد و سنتى پیوسته تا زمان حال دارد، متون فراوانى در دست است که در دوازده سده گذشته نوشته شده و در همه مراحل این صنعت بحث مى‌کند. مهم‌ترین این مجموعه از آنِ [[جابر بن حیان|جابر بن حیان]] است که نه تنها در جهان اسلام، بلکه در مغرب زمین نیز بزرگ‌ترین حجت در کیمیا به ‌شمار مى‌رود.
-'''جابر بن حیان:'''
+با ظهور جابر بن حیان، کیمیا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زَر خرافى» به ‌صورت «دانش تجربى آزمایشگاهى» درآمده است. جابر به تقطیر مایعات خالص مانند آب و شیره و روغن و خون و مانند آن مى‌پرداخت و چنین مى‌پنداشت که هر بار که آب را تقطیر مى‌کند، ماده‌اى تازه بر ماده خالص پیشین افزوده مى‌شود تا عدد این تقطیر به هفتصد برسد. به نظر او دست یافتن به اکسیر از طریق جوشاندن و تقطیر طلا در مراحل خلوص گوناگون تا هزار بار مقدور بود. شمار آثارى که نویسنده آنها نام جابر دارد چندان فراوان است که درباره درستى انتساب برخى از آنها به جابر بن حیان تولید شک کرده است. به نظر بعضى از دانشمندان غربى و پژوهشگران درباره‌ جابر، تعدادى از این رسائل را پیروان فرقه [[اسماعیلیه|اسماعیلیه]] و در سده چهارم هجرى نوشته‌اند.
-با ظهور [[جابر بن حیان|جابر]]، کیمیا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زر خرافى» به ‌صورت «دانش تجربى آزمایشگاهى» درآمده است. جابر به تقطیر مایعات خالص مانند آب و شیره و روغن و خون و مانند آن مى‌پرداخت و چنین مى‌پنداشت که هر بار که آب را تقطیر مى‌کند، ماده‌اى تازه بر ماده خالص پیشین افزوده مى‌شود تا عدد این تقطیر به هفتصد برسد. به نظر او دست یافتن به اکسیر از طریق جوشاندن و تقطیر طلا در مراحل خلوص گوناگون تا هزار بار مقدور بود. شمار آثارى که نویسنده آنها نام جابر دارد چندان فراوان است که درباره درستى انتساب برخى از آنها به جابر بن حیان تولید شک کرده است. به نظر بعضى از دانشمندان غربى و پژوهشگران درباره‌ جابر، تعدادى از این رسائل را پیروان فرقه [[اسماعیلیه|اسماعیلیه]] و در سده چهارم هجرى نوشته‌اند.
+پس از جابر، دیگر کیمیاگر مشهور دوره اسلامى، بدون شک [[محمد بن زکریای رازی|محمد بن زکریاى رازى]] است. رازى پیش از آن که به تحصیل پزشکى بپردازد، کیمیاگر بوده است و نقل شده که بر اساس تجربه‌هاى بیش از حد و سخت کیمیایى، دید چشمان او کاهش یافت و به همین سبب، مأیوسانه دست از کار کیمیا کشید. رازى خود را شاگرد [[جابر بن حیان|جابر]] مى‌شمرد و حتى عنوان بیشتر نوشته‌هاى کیمیایى او مانند عناوین مجموعه جابرى است، ولى کیمیاى جابرى بر پایه تفسیر و تأویل باطنى طبیعت به ‌عنوان کتاب تکوین بوده است که در [[تشیع]] و [[تصوف]] یکى از ارکان اعتقادى است. با بکاربردن این روش تأویلى معناى باطنى اشیاى هر علم جابرى و به ‌ویژه کیمیا، هم بر جنبه نظرى و نمودها مربوط مى‌شده است و هم به معنى رمزى و باطنى آنها. رازى با انکار تأویل روحانى، از جنبه رمزى کیمیا چشم‌پوشى کرده و آن را به‌ صورت شیمى درآورده است. بر این اساس، کتاب هاى کیمیایى رازى در اصل نخستین کتابهاى علم شیمى است. کتاب «سرّ الاسرار» که مهم‌ترین اثر کیمیایى رازى است، در واقع کتابى شیمى است که با اصطلاحات کیمیا بیان شده است. در این کتاب، ذکر فرایندها و آزمایش هایى از شیمى به میان آمده که خود رازى آنها را انجام داده است و مى‌توان آنها را با اشکال برابر آن اعمال در شیمى جدید همچون تقطیر و تکلیس و تبلور و غیره مطابق دانست. رازى در این کتاب و دیگر آثارش بسیارى از آلات را همچون قرع و انبیق و دیگ و چراغ نفتى شرح کرده است که بعضى از آنها تا زمان حاضر کاربرد دارند.
-'''محمد بن زکریاى رازى:'''
+در سده چهارم هجرى، [[ابن سینا|ابن‌سینا]] و [[ابو نصر فارابی|ابونصر فارابى]] درباره اکسیرها و برخى از موضوعات مربوط به کیمیا چیزهایى نوشتند. اما هیچ کدام از این افراد رساله جداگانه‌اى درباره کیمیا تألیف نکردند. ابن‌سینا اولین پزشکی بود که با روش علمی، مواد گیاهی را استخراج و از آنها برای معالجه بیماران خود استفاده می‌کرد و کتابی نیز در کیمیاگری نوشت. فارابی و [[ابوریحان بیرونی]] نیز سهم بسزایی در پیشبرد علم کیمیا داشتند.
-پس از جابر، دیگر کیمیاگر مشهور دوره اسلامى بدون شک [[محمد بن زکریای رازی|محمد بن زکریاى رازى]] است. رازى پیش از آن که به تحصیل پزشکى بپردازد، کیمیاگر بوده است و نقل شده که بر اساس تجربه‌هاى بیش از حد و سخت کیمیایى دید چشمان او کاهش یافت و به همین سبب، مأیوسانه دست از کار کیمیا کشید.
+از دیگر کیمیاگرانى که در این دوره و پس از آن مى‌شناسیم، باید از ابوالحکیم محمد بن عبدالملک صالحى خوارزمى، صاحب رساله «عین الصنعة و عون الصُّناع» یاد کرد. پس از او ابوالقاسم عراقى که در سده هفتم مى‌زیست، کتاب «المکتب فى زراعةالذهب» را به رشته تحریر درآورد.
-رازى خود را شاگرد [[جابر بن حیان|جابر]] مى‌شمرد و حتى عنوان بیشتر نوشته‌هاى کیمیایى او مانند عناوین مجموعه جابرى است ولى کیمیاى جابرى بر پایه تفسیر و تأویل باطنى طبیعت به ‌عنوان کتاب تکوین بوده است که در [[تشیع]] و [[تصوف]] یکى از ارکان اعتقادى است. با بکاربردن این روش تأویلى معناى باطنى اشیاى هر علم جابرى و به ‌ویژه کیمیا، هم بر جنبه نظرى و نمودها مربوط مى‌شده است و هم به معنى رمزى و باطنى آنها. رازى با انکار تأویل روحانى، از جنبه رمزى کیمیا چشم‌پوشى کرده و آن را به‌ صورت شیمى درآورده است. بر این اساس، کتاب هاى کیمیایى رازى در اصل نخستین کتابهاى علم شیمى است.
+عبداللَّه ‌بن على کاشانى کیمیادان سده هفتم و اوایل سده هشتم هجری نیز از اشخاص صاحب‌نام به شمار مى‌آید. آخرین ستاره فروزان در آسمان کیمیا در دوره اسلامى، عزالدین جلدکى است که نوشته‌هایش از مآخذ درس و مصدر فهم زمان او و پس از او بوده است. «المصباح فى اسرار علم المفتاح» و «البدر المنیر فى اسرار الاکسیر» دو نمونه از آثار کیمیایى او به‌شمار مى‌روند.<ref>سید حسین نصر، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، ج۲، تهران، ۱۳۵۹، ص۲۳۴؛ على‌اصغر حلبى، تاریخ تمدن اسلام، ج۱، تهران، ۱۳۵۶، ص۲۱۳ و ۲۳۴-۲۳۳.</ref>
 ==زوال کیمیاگری==
@@ سطر ۴۳: / سطر ۲۹: @@
 در قرن هیجدهم میلادی، بررسی های تجربی توسعه یافت و نتایجی به بار آورد که برای توجه آنها نظریات جدیدی ارائه داده شد. این نظرها بر اساس روش علمی استوار بود و با نظرهای کیمیاگران مغایرت داشت.
-لاووازیه (بنیانگذار شیمی نو) معتقد بود که همواره باید استدلال خود را بر پایه تجربی قرار داد. وی ثابت کرد که عمل احتراق، در حقیقت ترکیب اکسیژن هوا با ماده سوختنی است. همچنین قانون بقای جرم را در سال ۱۷۸۹م کشف کرد و بسیاری از عناصر و ترکیبات شناخته شده زمان خود را به روش جدید نامگذاری کرد.
+لاووازیه (بنیانگذار شیمی نو) معتقد بود که همواره باید استدلال خود را بر پایه تجربی قرار داد. وی ثابت کرد که عمل احتراق، در حقیقت ترکیب اکسیژن هوا با ماده سوختنی است. همچنین قانون بقای جرم را در سال ۱۷۸۹م. کشف کرد و بسیاری از عناصر و ترکیبات شناخته شده زمان خود را به روش جدید نامگذاری کرد. وی ثابت کرد اکسید فلز، ماده مرکب از فلز و عنصر اکسیژن است و آب از سوختن هیدروژن حاصل می‌شود. وی اولین بار نام هیدروژن و نام اکسیژن را متداول کرد و ثابت کرد که اسیدها، ترکیبی از اکسیژن و غیرفلزند.
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
 ==منابع==
-*علی اکبر ولایتی، فرهنگ و تمدن اسلامى‌، ص۴۷ و ۴۸.
+*فرهنگ و تمدن اسلامى‌، علی‌اکبر ولایتی، ص۴۷-۴۸.
-*کیمیاگری، [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C&SSOReturnPage=Check&Rand=0 دانشنامه رشد]، بازیابی: 9 اردیبهشت 1393.
+*[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C&SSOReturnPage=Check&Rand=0 "کیمیاگری"، دانشنامه رشد]، بازیابی: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۳.
 [[رده:علوم]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 مقوله كيمياگرى برآيند علم و فن و جادو بود كه تدريجاً شكل اوليه شيمى را به خود گرفت. موضوع كيمياگرى، تبديل مواد در حضور عاملى روحانى بود كه غالباً «حجر الفلاسفه» ناميده مى‌شد.
-کیمیا که واژه شیمی از آن گرفته شده است، صورت خاصی از دانش شیمی کاربردی بود که حدود سال 50 میلادی در شهر اسکندریه در مصر متداول شد. برخی ، کیمیا را واژه‌ای مصری و به معنی هنر مصری می‌دانند که در مصر باستان ، دانشی مقدس و هنر الهی محسوب می‌شد و در انحصار کاهنان بود. آنها با سوگندهای موکد در جلوگیری از انتقال آن به دیگران و انتشار آن به نقاط دیگر و نیز جلوه دادن آن به صورت رمز و معما اصرار می‌ورزیدند.
+==آغاز علم شیمی==
-برخی دیگر ، کیمیاگری (Multiplication) را هنر سیاه‌گری نیز می‌دانند، زیرا در واقع عمل سیاه کردن سطح فلزات ، اولین مرحله کیمیاگری بود. مثلا با ایجاد رنگ زرد و طلایی بر سطح سیاه شده فلزات ، ادعا می‌کردند که آنها را به طلا تبدیل کردند.
+کیمیا که واژه شیمی از آن گرفته شده است، صورت خاصی از دانش شیمی کاربردی بود که حدود سال 50 میلادی در شهر اسکندریه در [[مصر]] متداول شد. برخی، کیمیا را واژه‌ای مصری و به معنی هنر مصری می‌دانند که در مصر باستان، دانشی مقدس و هنر الهی محسوب می‌شد و در انحصار کاهنان بود. آنها با سوگندهای موکد در جلوگیری از انتقال آن به دیگران و انتشار آن به نقاط دیگر و نیز جلوه دادن آن به صورت رمز و معما اصرار می‌ورزیدند.
 كيميا يكى از انواع علوم مخفى بود كه اصطلاحاً به آنها «كُلّهُ سرّ» برگرفته از حرف اول نام پنج علم كيميا، ليميا، هيميا، سيميا، ريميا گفته مى‌شد.
-در كيميا، از مادّه‌اى بحث مى‌شد كه با بكار بردن آن تبديل فلزات پست چون آهن و مس به زر و سيم ممكن مى‌شد. آن ماده را كيمياگران «اكسير» مى‌ناميدند.
+در كيميا، از مادّه‌اى بحث مى‌شد كه با بكاربردن آن تبديل فلزات پست چون آهن و مس به زر و سيم ممكن مى‌شد. آن ماده را كيمياگران «اكسير» مى‌ناميدند.
-== كيمياى اسلامى ==
+==كيمياى اسلامى==
-در كيمياى اسلامى كه به سرعت پس از ظهور اسلام، در سده نخست هجرى، پيدا شد و سنتى پيوسته تا زمان حال دارد، متون فراوانى در دست است كه در دوازده سده گذشته نوشته شده و در همه مراحل اين صنعت بحث مى‌كند. مهم‌ترين اين مجموعه از آنِ جابر بن حيّان است كه نه تنها در جهان اسلام، بلكه در مغرب زمين نيز بزرگ‌ترين حجت در كيميا به‌شمار مى‌رود.
+در كيمياى اسلامى كه به سرعت پس از ظهور اسلام، در سده نخست هجرى پيدا شد و سنتى پيوسته تا زمان حال دارد، متون فراوانى در دست است كه در دوازده سده گذشته نوشته شده و در همه مراحل اين صنعت بحث مى‌كند. مهم‌ترين اين مجموعه از آنِ جابر بن حيان است كه نه تنها در جهان اسلام، بلكه در مغرب زمين نيز بزرگ‌ترين حجت در كيميا به ‌شمار مى‌رود.
-== جابر بن حیان ==
+==جابر بن حیان==
 با ظهور جابر، كيميا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زر خرافى» به ‌صورت «دانش تجربى آزمايشگاهى» درآمده است. جابر به تقطير مايعات خالص مانند آب و شيره و روغن و خون و مانند آن مى‌پرداخت و چنين مى‌پنداشت كه هر بار كه آب را تقطير مى‌كند، ماده‌اى تازه بر ماده خالص پيشين افزوده مى‌شود تا عدد اين تقطير به هفتصد برسد. به نظر او دست يافتن به اكسير از طريق جوشاندن و تقطير طلا در مراحل خلوص گوناگون تا هزار بار مقدور بود.
@@ سطر ۲۱: / سطر ۲۱: @@
 شمار آثارى كه نويسنده آنها نام جابر دارد چندان فراوان است كه درباره درستى انتساب برخى از آنها به جابر بن حيان توليد شك كرده است. به نظر بعضى از دانشمندان غربى و پژوهشگران درباره‌ جابر، تعدادى از اين رسائل را پيروان فرقه اسماعيليه و در سده چهارم هجرى نوشته‌اند.
-== محمد بن زكرياى رازى ==
+==محمد بن زكرياى رازى==
-پس از جابر، ديگر كيمياگر مشهور دوره اسلامى بدون شك محمد بن زكرياى رازى است. رازى پيش از آن كه به تحصيل پزشكى بپردازد كيمياگر بوده است و نقل شده كه بر اساس تجربه‌هاى بيش از حد و سخت كيميايى ديد چشمان او كاهش يافت و به همين سبب، مأيوسانه دست از كار كيميا كشيد.
+پس از جابر، ديگر كيمياگر مشهور دوره اسلامى بدون شك محمد بن زكرياى رازى است. رازى پيش از آن كه به تحصيل پزشكى بپردازد، كيمياگر بوده است و نقل شده كه بر اساس تجربه‌هاى بيش از حد و سخت كيميايى ديد چشمان او كاهش يافت و به همين سبب، مأيوسانه دست از كار كيميا كشيد.
 رازى خود را شاگرد جابر مى‌شمرد و حتى عنوان بيشتر نوشته‌هاى كيميايى او مانند عناوين مجموعه جابرى است ولى كيمياى جابرى بر پايه تفسير و تأويل باطنى طبيعت به ‌عنوان كتاب تكوين بوده است كه در تشيع و تصوف يكى از اركان اعتقادى است.
@@ سطر ۳۳: / سطر ۳۳: @@
 رازى در اين كتاب و ديگر آثارش بسيارى از آلات را همچون قرع و انبيق و ديگ و چراغ نفتى شرح كرده است كه بعضى از آنها تا زمان حاضر كاربرد دارند. در سده چهارم هجرى، ابن‌سينا و فارابى درباره اكسيرها و برخى از موضوعات مربوط به كيميا چيزهايى نوشتند. اما هيچ كدام از اين افراد رساله جداگانه‌اى درباره كيميا تأليف نكردند.
-== ابن سینا ==
+==ابن سینا==
-−
-اولین پزشکی بود که با روش علمی ، مواد گیاهی را استخراج و از آنها برای معالجه بیماران خود استفاده می‌کرد و کتابی نیز در کیمیاگری نوشت.
+اولین پزشکی بود که با روش علمی، مواد گیاهی را استخراج و از آنها برای معالجه بیماران خود استفاده می‌کرد و کتابی نیز در کیمیاگری نوشت. ابونصر فارابی و ابوریحان بیرونی نیز سهم بسزایی در پیشبرد علم کیمیا داشتند.
-== خوارزمى ==
+==خوارزمى==
 از ديگر كيمياگرانى كه در اين دوره و پس از آن مى‌شناسيم بايد از ابوالحكيم محمد بن عبدالملك صالحى خوارزمى، صاحب رساله عين الصنعة و عون الصُّناع ياد كرد. پس از او ابوالقاسم عراقى كه در سده هفتم مى‌زيست، كتاب المكتب فى زراعةالذهب را به رشته تحرير درآورد.
-== عبداللَّه ‌بن على كاشانى ==
+==عبداللَّه ‌بن على كاشانى==
 عبداللَّه ‌بن على كاشانى كيميادان سده هفتم و اوايل سده هشتم نيز از اشخاص صاحب‌نام به شمار مى‌آيد. آخرين ستاره فروزان در آسمان كيميا در دوره اسلامى عزالدين جلدكى است كه نوشته‌هايش از مآخذ درس و مصدر فهم زمان او و پس از او بوده است. المصباح فى اسرار علم المفتاح والبدر المنير فى اسرارالاكسير چند نمونه از آثار كيميايى او به‌شمار مى‌روند.<ref>سيد حسين نصر، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، ج2، تهران، 1359، ص234؛ على اصغر حلبى، تاريخ تمدن اسلام، ج1، تهران، 1356، ص213، 223 و 234-233.</ref>
-== زوال کیمیاگری ==
+==زوال کیمیاگری==
-در قرن هیجدهم میلادی ، بررسیهای تجربی توسعه یافت و نتایجی به بار آورد که برای توجه آنها نظریات جدیدی ارائه داده شد. این نظرها بر اساس روش علمی استوار بود و با نظرهای کیمیاگران مغایرت داشت.
+==لاووازیه (بنیانگذار شیمی نو)==
-== لاووازیه (بنیانگذار شیمی نو) ==
+او معتقد بود که همواره باید استدلال خود را بر پایه تجربی قرار داد. وی ثابت کرد که عمل احتراق، در حقیقت ترکیب اکسیژن هوا با ماده سوختنی است. همچنین قانون بقای جرم را در سال 1789 کشف کرد و بسیاری از عناصر و ترکیبات شناخته شده زمان خود را به روش جدید نامگذاری کرد.
-او معتقد بود که همواره باید استدلال خود را بر پایه تجربی قرار داد. وی ثابت کرد که عمل احتراق ، در حقیقت ترکیب اکسیژن هوا با ماده سوختنی است. همچنین قانون بقای جرم را در سال 1789 کشف کرد و بسیاری از عناصر و ترکیبات شناخته شده زمان خود را به روش جدید نام گذاری کرد. وی ثابت کرد اکسید فلز ، ماده مرکب از فلز و عنصر اکسیژن است و آب از سوختن هیدروژن حاصل می‌شود. وی اولین بار نام هیدروژن و نام اکسیژن را متداول کرد و ثابت کرد که اسیدها ، ترکیبی از اکسیژن و غیر فلزند.
+وی ثابت کرد اکسید فلز، ماده مرکب از فلز و عنصر اکسیژن است و آب از سوختن هیدروژن حاصل می‌شود. وی اولین بار نام هیدروژن و نام اکسیژن را متداول کرد و ثابت کرد که اسیدها، ترکیبی از اکسیژن و غیرفلزند.
 ==پانویس==
@@ سطر ۵۸: / سطر ۵۹: @@
 ==منابع==
-*علی اکبر ولایتی، فرهنگ و تمدن اسلامى‌، ص 47 و 48.
+* علی اکبر ولایتی، فرهنگ و تمدن اسلامى‌، ص47 و 48.
-*کیمیاگری ،[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C&SSOReturnPage=Check&Rand=0 دانشنامه رشد]، بازیابی: 9 اردیبهشت 1393.
+* کیمیاگری، [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C&SSOReturnPage=Check&Rand=0 دانشنامه رشد]، بازیابی: 9 اردیبهشت 1393.
 [[رده:علوم]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{بخشی از یک کتاب}}
+{{نیازمند ویرایش فنی}}
-مقوله كيمياگرى برآيند علم و فن و جادو بود كه تدريجاً شكل اوليه شيمى را به خود گرفت. موضوع كيمياگرى، تبديل مواد در حضور عاملى روحانى بود كه غالباً «حجر الفلاسفه» ناميده مى‌شد. كيميا يكى از انواع علوم مخفى بود كه اصطلاحاً به آنها «كُلّهُ سرّ» برگرفته از حرف اول نام پنج علم كيميا، ليميا، هيميا، سيميا، ريميا گفته مى‌شد.
+کیمیا که واژه شیمی از آن گرفته شده است، صورت خاصی از دانش شیمی کاربردی بود که حدود سال 50 میلادی در شهر اسکندریه در مصر متداول شد. برخی ، کیمیا را واژه‌ای مصری و به معنی هنر مصری می‌دانند که در مصر باستان ، دانشی مقدس و هنر الهی محسوب می‌شد و در انحصار کاهنان بود. آنها با سوگندهای موکد در جلوگیری از انتقال آن به دیگران و انتشار آن به نقاط دیگر و نیز جلوه دادن آن به صورت رمز و معما اصرار می‌ورزیدند.
 در كيميا، از مادّه‌اى بحث مى‌شد كه با بكار بردن آن تبديل فلزات پست چون آهن و مس به زر و سيم ممكن مى‌شد. آن ماده را كيمياگران «اكسير» مى‌ناميدند.
 در كيمياى اسلامى كه به سرعت پس از ظهور اسلام، در سده نخست هجرى، پيدا شد و سنتى پيوسته تا زمان حال دارد، متون فراوانى در دست است كه در دوازده سده گذشته نوشته شده و در همه مراحل اين صنعت بحث مى‌كند. مهم‌ترين اين مجموعه از آنِ جابر بن حيّان است كه نه تنها در جهان اسلام، بلكه در مغرب زمين نيز بزرگ‌ترين حجت در كيميا به‌شمار مى‌رود.
 با ظهور جابر، كيميا در نزد مسلمانان از صورت «صنعت زر خرافى» به ‌صورت «دانش تجربى آزمايشگاهى» درآمده است. جابر به تقطير مايعات خالص مانند آب و شيره و روغن و خون و مانند آن مى‌پرداخت و چنين مى‌پنداشت كه هر بار كه آب را تقطير مى‌كند، ماده‌اى تازه بر ماده خالص پيشين افزوده مى‌شود تا عدد اين تقطير به هفتصد برسد. به نظر او دست يافتن به اكسير از طريق جوشاندن و تقطير طلا در مراحل خلوص گوناگون تا هزار بار مقدور بود.
 شمار آثارى كه نويسنده آنها نام جابر دارد چندان فراوان است كه درباره درستى انتساب برخى از آنها به جابر بن حيان توليد شك كرده است. به نظر بعضى از دانشمندان غربى و پژوهشگران درباره‌ جابر، تعدادى از اين رسائل را پيروان فرقه اسماعيليه و در سده چهارم هجرى نوشته‌اند.
 پس از جابر، ديگر كيمياگر مشهور دوره اسلامى بدون شك محمد بن زكرياى رازى است. رازى پيش از آن كه به تحصيل پزشكى بپردازد كيمياگر بوده است و نقل شده كه بر اساس تجربه‌هاى بيش از حد و سخت كيميايى ديد چشمان او كاهش يافت و به همين سبب، مأيوسانه دست از كار كيميا كشيد.
@@ سطر ۲۰: / سطر ۳۲: @@
 رازى در اين كتاب و ديگر آثارش بسيارى از آلات را همچون قرع و انبيق و ديگ و چراغ نفتى شرح كرده است كه بعضى از آنها تا زمان حاضر كاربرد دارند. در سده چهارم هجرى، ابن‌سينا و فارابى درباره اكسيرها و برخى از موضوعات مربوط به كيميا چيزهايى نوشتند. اما هيچ كدام از اين افراد رساله جداگانه‌اى درباره كيميا تأليف نكردند.
 از ديگر كيمياگرانى كه در اين دوره و پس از آن مى‌شناسيم بايد از ابوالحكيم محمد بن عبدالملك صالحى خوارزمى، صاحب رساله عين الصنعة و عون الصُّناع ياد كرد. پس از او ابوالقاسم عراقى كه در سده هفتم مى‌زيست، كتاب المكتب فى زراعةالذهب را به رشته تحرير درآورد.
 عبداللَّه ‌بن على كاشانى كيميادان سده هفتم و اوايل سده هشتم نيز از اشخاص صاحب‌نام به شمار مى‌آيد. آخرين ستاره فروزان در آسمان كيميا در دوره اسلامى عزالدين جلدكى است كه نوشته‌هايش از مآخذ درس و مصدر فهم زمان او و پس از او بوده است. المصباح فى اسرار علم المفتاح والبدر المنير فى اسرارالاكسير چند نمونه از آثار كيميايى او به‌شمار مى‌روند.<ref>سيد حسين نصر، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، ج2، تهران، 1359، ص234؛ على اصغر حلبى، تاريخ تمدن اسلام، ج1، تهران، 1356، ص213، 223 و 234-233.</ref>
 ==پانویس==
@@ سطر ۲۹: / سطر ۵۸: @@
 ==منابع==
-علی اکبر ولایتی، فرهنگ و تمدن اسلامى‌، ص 47 و 48.
+*علی اکبر ولایتی، فرهنگ و تمدن اسلامى‌، ص 47 و 48.
+*کیمیاگری ،[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C&SSOReturnPage=Check&Rand=0 دانشنامه رشد]، بازیابی: 9 اردیبهشت 1393.
 [[رده:علوم]]