https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87 2026-11-13T04:09:05Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87&diff=170695&oldid=prev 2026-11-12T11:59:08Z

<p>ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه</p> <a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87&amp;diff=170695&amp;oldid=170518">نمایش تغییرات</a>

Zadhoosh https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87&diff=170518&oldid=prev 2026-11-11T14:01:54Z

<p>ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''کلام امامیه''' دانش استدلالیِ عقاید در مکتب [[شیعه]] دوازده‌امامی است که با تکیه بر [[قرآن]]، روایات اهل بیت علیهم‌السلام و برهان عقلی از اصول اعتقادی این مذهب دفاع می‌کند. موضوع آن ذات و صفات خداوند، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]] است و در برابر فقه، «فقه اکبر» یا «[[اصول دین]]» خوانده می‌شود. این دانش در سدهٔ دوم هجری با مناظره‌های متکلمان شیعه در محضر امامان علیهم‌السلام شکل گرفت، در [[بغداد]] به کمال استدلالی رسید، در سدهٔ هفتم با [[خواجه نصیرالدین طوسی]] و [[علامه حلی]] به فلسفه آمیخت. وجه ممیز آن، جمع میان نقل و عقل و پایبندی به نص در مسئلهٔ امامت است.&lt;ref&gt;مفید، أوائل المقالات؛ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==تعریف و روش==<br /> <br /> متکلمان امامیه کلام را «دانش استدلالی دفاع از عقاید دینی» می‌دانند و موضوع آن را ذات و صفات خداوند و احوال موجودات از جهت مبدأ و معاد می‌شمارند.&lt;ref&gt;حلی، کشف المراد؛ سبحانی، الإلهیات، ج۱.&lt;/ref&gt; روش آن ترکیبی از نقل و عقل است: متکلم بر قرآن و روایات تکیه می‌کند و دعاوی را در قالب برهان صورت‌بندی می‌کند.<br /> <br /> ==عصر حضور==<br /> <br /> امامان شیعه در سدهٔ دوم و سوم بنیادهای کلام امامیه را بیان کردند. شاگردان آنان، مانند [[هشام بن حکم]] و [[مؤمن الطاق]]، با [[معتزله]] و جهمیه مناظره کردند؛ طبرسی بخشی از این گفت‌وگوها را در [[الاحتجاج (کتاب)|الاحتجاج]] گرد آورد.&lt;ref&gt;طبرسی، الاحتجاج؛ مجلسی، بحار الأنوار.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دورهٔ قم==<br /> <br /> در سدهٔ چهارم، [[قم]] با [[شیخ صدوق]] گرایشی حدیثی داشت. صدوق در [[التوحید (کتاب)|التوحید]] روایات توحیدی را گرد آورد و در برابر مشبهه و مجسمه موضع گرفت؛ در این دوره نقل بر استدلال تقدّم داشت.&lt;ref&gt;صدوق، التوحید.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مدرسهٔ بغداد==<br /> <br /> در سدهٔ پنجم، [[شیخ مفید]]، [[سید مرتضی]] و [[شیخ طوسی]] روش استدلالی را گستردند. مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد و طوسی با «الاقتصاد» و «تمهید الاصول» کلام را منظم و برهانی ساخت.&lt;ref&gt;مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة؛ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد؛ طوسی، تمهید الاصول فی علم الکلام.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==کلام فلسفی==<br /> <br /> خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشتهٔ ۶۷۲ق) با نگارش [[تجرید الاعتقاد (کتاب)|تجرید الاعتقاد]] کلام امامیه را به فلسفهٔ مشاء آمیخت. این کتاب در شش مقصد، از امور عامه تا نبوت، امامت و معاد را دربرمی‌گیرد. علامه حلی (درگذشتهٔ ۷۲۶ق)، شاگرد او، نخستین شرح تجرید را با نام کشف المراد نوشت و در منهاج الکرامة از امامت امامیه دفاع کرد. از این دوره، کلام امامیه «کلام فلسفی» خوانده شد.&lt;ref&gt;نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد؛ حلی، کشف المراد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دورهٔ متأخر==<br /> <br /> در سدهٔ دهم و یازدهم، مکتب فلسفی [[اصفهان]] با [[ميرداماد|میرداماد]] و [[ملاصدرا]] کلام را در چارچوب [[حکمت متعالیه]] بازخوانی کرد. در سدهٔ چهاردهم، کلام امامیه با آثار [[جعفر سبحانی]]، [[مرتضی مطهری]] و [[علامه طباطبايى|علامه طباطبایی]] ادامه یافت و به فلسفهٔ دین و شبهات الحادی گسترش یافت.&lt;ref&gt;ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج۱؛ سبحانی، الإلهیات، ج۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اصول خمسه==<br /> <br /> کلام امامیه بر پنج اصل استوار است: [[توحید]]، [[عدل الهی|عدل]]، نبوت، امامت و معاد. امامیه امامت را اصل مستقل می‌شمارد. معتزله نیز پنج اصل دارند، اما جز توحید و عدل، اصول دیگرشان — وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین و امر به معروف — با اصول امامیه یکی نیست.&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة؛ مفید، أوائل المقالات.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ادلهٔ عقلی==<br /> <br /> متکلمان امامیه دو برهان آورده‌اند. برهان نخست: انسان برای رسیدن به کمال به راهنما نیاز دارد و بدون آن غرض آفرینش محقق نمی‌شود؛ خداوند حکیم است و نقض غرض نمی‌کند؛ هرچه برای تحقق غرض الهی لازم باشد بر او واجب است؛ پس باید راهنمای معصوم برگزیند. برهان دوم: امام متصدی حفظ و تبیین شریعت است؛ اگر در او احتمال خطا یا گناه باشد، وثوق به شریعت از میان می‌رود و غرض امامت نقض می‌شود؛ پس امام معصوم است. اشاعره وجوب امامت را سمعی می‌شمارند و عدالت امام را کافی می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد عدالت بر اجتهاد ظنی استوار است و خطا را دفع نمی‌کند.&lt;ref&gt;حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ حلی، منهاج الکرامة.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ادلهٔ نقلی==<br /> <br /> قرآن می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «همانا ولیّ شما خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» (مائده ۵۵). مفسران امامیه و شماری از اهل سنت این آیه را دربارهٔ زکات دادن [[امام علی علیه‌السلام]] در رکوع دانسته‌اند. در حدیث ثقلین نیز آمده است: {{متن حدیث|«إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي»}}؛ «من دو چیز گران‌بها در میان شما می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم».&lt;ref&gt;قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵؛ مجلسی، بحار الأنوار.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نسبت با معتزله==<br /> <br /> امامیه و معتزله در توحید صفاتی، عدل، حسن و قبح عقلی و امتناع رؤیت خدا هم‌رأی‌اند و همین اشتراک سبب شده برخی نویسندگان کلام امامیه را دنبالهٔ اعتزال بشمارند. متکلمان امامیه این انتساب را نادرست می‌دانند؛ معتزله امامت را از اصول پنج‌گانه نشمردند و [[بداء]] و [[رجعت]] را نپذیرفتند که در کلام امامیه جایگاه دارند.&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة؛ مفید، أوائل المقالات.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نسبت با اشاعره==<br /> <br /> [[اشاعره]] صفات خدا را زائد بر ذات و قدیم می‌دانند؛ امامیه پاسخ می‌دهد لازمهٔ آن تعدد قدیم و خدشه در توحید است، پس صفات عین ذات‌اند. نیز اشاعره رؤیت خدا در آخرت را جایز و حسن و قبح را شرعی می‌دانند، در حالی که امامیه و معتزله رؤیت را ممتنع و حسن و قبح را عقلی می‌شمارند. در امامت نیز اشاعره نصب الهی را واجب نمی‌شمارند و آن را به اهل حل و عقد می‌سپارند؛ امامیه نص را شرط می‌داند.&lt;ref&gt;شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ اشعری، مقالات الإسلامیین.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==آثار شاخص==<br /> <br /> از آثار کلاسیک کلام امامیه می‌توان برشمرد:<br /> <br /> * «[[اوائل المقالات (کتاب)|اوائل المقالات]]» مفید: نخستین اثر جامع در آرای امامیه.<br /> * «تمهید الاصول» طوسی.<br /> * «الاقتصاد» طوسی.<br /> * «تجرید الاعتقاد» نصیرالدین طوسی: نظام کلامی-فلسفی.<br /> * «کشف المراد» علامه حلی: نخستین شرح تجرید.<br /> * «الباب الحادی عشر» علامه حلی.&lt;ref&gt;حلی، کشف المراد؛ نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اختلاف‌های درون‌شیعی==<br /> <br /> درون امامیه اختلاف‌هایی در روش هست؛ مفید در «تصحیح اعتقادات الإمامیة» پاره‌ای آرای صدوق را نقد کرد. در سدهٔ یازدهم، [[اخباریان]] با [[محمدامین استرآبادی]] کلام و اجتهاد اصولی را نقد کردند و بازگشت به روایات را کافی دانستند. میراث این نگرش در سدهٔ چهاردهم در جریان حدیث‌گرای مشهد با [[میرزا مهدی اصفهانی]]، معروف به مکتب تفکیک، ادامه یافت و کلام فلسفی را نقد کرد. در برابر، متکلمان اصولی از پیوند عقل و نقل دفاع کردند.&lt;ref&gt;استرآبادی، الفوائد المدنیة؛ مفید، تصحیح اعتقادات الإمامیة.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> <br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> <br /> *قرآن کریم.<br /> *استرآبادی، محمدامین؛ الفوائد المدنیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.<br /> *اشعری، ابوالحسن؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.<br /> *حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.<br /> *حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.<br /> *سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.<br /> *شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قم: الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش؛ ج۱.<br /> *صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، تحقیق هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.<br /> *طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: دار النعمان، ۱۳۸۶ق.<br /> *طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.<br /> *طوسی، محمد بن حسن؛ تمهید الاصول فی علم الکلام، تصحیح عبدالمحسن مشکوةالدینی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.<br /> *قاضی عبدالجبار؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.<br /> *مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.<br /> *مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.<br /> *مفید، محمد بن محمد؛ تصحیح اعتقادات الإمامیة، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.<br /> *ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق؛ ج۱.<br /> *نصیرالدین طوسی، محمد؛ تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، تهران: مرکز النشر مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۷ق.<br /> <br /> {{اعتقادات شیعه}}<br /> [[رده:کلام]]<br /> [[رده:فرقه های کلامی]]<br /> [[رده:اعتقادات]]<br /> [[رده:شیعه]]</div>

Zadhoosh