کظم غیظ (فرو بردن خشم) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* کظم غیظ در قرآن و احادیث */

2025-07-07T13:36:13Z

‏کظم غیظ در قرآن و احادیث

مهدی موسوی در ‏۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۲۹

2025-06-09T07:29:47Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۳ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۰۱

2020-03-03T12:01:14Z

مهدی موسوی در ‏۵ اکتبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۱۰

2019-10-05T08:10:06Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۳ مهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۶:۴۳

2013-05-23T06:43:59Z

نمایش تغییرات

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} "کظم" در لغت...' ایجاد کرد

2013-05-21T04:27:50Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} "کظم" در لغت...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}}
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
"کظم" در لغت عربی به معنی گلو یا محل خروج نفس است «کظم فلان» یعنی نفس او بند آمد و ساکت شد.<ref>. راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات، ترجمه غلامرضا خسروی، تهران، مرتضوی، 1372، اول، ج 3، ص 32</ref> "غیظ" هم به معنی خشم و غضب شدید و حرارتی است که انسان آن را از فوران و جوشش خون قلبش می‌فهمد و در می‌یابد.<ref>. همان، ج 2، ص 974</ref>
اصطلاح «کظم غیظ» یعنی خودداری از اظهار خشم و نگه داشتن آن در دل است.<ref>. همان، ج 3، ص 33</ref> انسان در روابط اجتماعی با دیگران، بعضاً با عملکرد غلط آنها و خطاهایی دور از انتظار مواجه می‌شود و این باعث عصبانی شدن فرد می‌گردد. در چنین حالتی، وظیفۀ اخلاقی و دینی انسان این است که خشم را آشکار نکند و به آن ترتیب اثر ندهد.<ref>. نصر اصفهانی، محمد؛ اخلاق دینی در اندیشۀ شیعی، قم، نهاوندی، 1378، اول ص 117</ref>
عصبانی شدن انسان یا برای دفع اذیت و ضرر است یا برای انتقام، اگر این خشم نسبت به کسی باشد که ضعیف‌تر است، در این حالت خون منبسط شده و رنگ شخص عصبانی، سرخ می‌شود ولی اگر این عصبانیت نسبت به کسی باشد که قوی‌تر از اوست و خود را از انتقام گرفتن ناتوان بداند، خون منقبض می‌شود و شخص اندوهگین می‌گردد.<ref>. نراقی، مهدی؛ علم اخلاق اسلامی (گزیدۀ ترجمه جامع السعادات)، ترجمه جلال الدین مجتبوی بی‌جا، حکمت، 1372، سوم، ص 137</ref> و رنگ رخسار زرد می‌شود.
انسان در حالت غضب تجلی‌گاه جهنم است و اگر خود را کنترل نکرد شرارۀ این آتش به بیرون سرایت می‌کند و در قیامت با همین آتش خواهد سوخت صدای تنفس و نالۀ انسان غضب کرده، صدای غیظ آلود جهنم است.<ref>. فرقان / 12</ref> و در حال عصبانیت شیطان به انسان بسیار نزدیک است بنابراین شخص عصبانی نباید تصمیم بگیرد و عملی را انجام دهد.<ref>. خادم الذاکرین، اکبر؛ اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع) 1382، چهارم، ج 2، ص 402</ref>

غضب از بیماری دل و نقصان عقل است و باعث ضعف نفس و نقص آن می‌شود (البته منظور غضبی است که مورد تأئید عقل و شرع نباشد که شرح آن در همین مقاله خواهد آمد)، دیوانه زودتر از عاقل و مریض زودتر از سالم عصبانی می‌شود اما نفس نیرومند و با فضیلت همچون کوهی است که طوفانها تکانش نمی‌دهد.<ref>. علم اخلاق اسلامی، پیشین، ص 140.</ref> کمتر صفتی از صفات رذیله به اندازۀ غضب ویرانی به بار می‌آورد و اگر فهرستی از آثار سوء غضب نوشته شود معلوم می‌گردد که این آثار از بسیاری از اخلاق رذیله بیشتر است.<ref>. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران؛ اخلاق در قرآن، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب (ع) 1382، دوم، ج 3، ص 388.</ref>

کظم غیظ در قرآن:
«الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاء وَ الضَّرَّاء وَ الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ »<ref>. آل عمران / 134.</ref>
«همانا که در توانگری و تنگدستی، انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از خطاهای مردم در می‌گذرند و خدا نیکوکاران را دوست دارد.»

در این آیه، سخن از نیکوکاران و ذکر برخی از خصوصیات ایشان است.
1. انفاق در تنگدستی و توانگری:انفاق فقط به معنی مالی نیست بلکه هرگونه موهبت خدا دادی را شامل می‌شود مثل علم، مال و...؛
2. کظم غیظ:فواید ذکر گردید؛
3. عفو و بخشش:در مقابل اشتباهات دیگران فرو بردن خشم به تنهایی کافی نیست زیرا ممکن است کینه و عداوت را از قلب انسان ریشه کن نکند، در این حالت برای پایان دادن به عداوت فرو بردن خشم باید توأم با عفو و بخشش باشد البته نسبت به کسانی که شایستۀ آنند نه دشمنان خون آشام که عفو و گذشت باعث جرأت و جسارت آنها می‌شود.<ref>. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1368 هفدهم، ج 3، ص 98 – 96.</ref>

فلسفه غضب:
اگر انسان گمان کند که خداوند نیرویی را در انسان بی‌حکمت آفریده است یا اینکه بعضی از نیروهای خدا دادی صرفاً جنبۀ ویرانگری دارد چنین کسی حکمت خدا را نشناخته است، هنگامی که انسان خشمگین می‌شود تمام توان او بسیج می‌گردد و گاهی قدرت او چندین برابر می‌شود فلسفۀ وجودی این حالت در واقع آن است که اگر جان و مال یا منافع دیگر انسان به خطر بیفتد، حداکثر دفاع را در برابر مهاجم داشته باشد و این نعمتی بسیار بزرگ است. بنابراین نیروی غضب نیروی مفید و مهم دفاعی است و برای بقای حیات انسان ضرورت دارد مشروط بر اینکه در جای خود به کار گرفته شود (مثل غضب حضرت موسی (ع) به دنبال گمراهی بنی‌اسرائیل و گوساله پرستی آنان که در سورۀ طه آیات 92 تا 94 به آن اشاره شده است)<ref>. همان، ص 399- 398.</ref> این نیرو، مایۀ «اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارٍ»<ref>. فتح / 29 (در برابر کفار سرسخت و شدید).</ref> است که از اوصاف مؤمنین می‌باشد، کسانی که فکر می‌کنند قوۀ غضبیه را باید کشت و خاموش نمود و این مقوله را از کمالات و معارج نفس می‌دانند اشتباه کرده‌اند زیرا آنها از مقام اعتدال این قوه غافلند، آنچه مذمت می‌شود حد افراطی آن است.<ref>. اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، پیشین، ص 403.</ref>

حدود غضب:
به صورت کلی، قوۀ غضب اگر به افراط گراید «تهوّر»، اگر به تفریط روی آورد «جبن» و اگر در اعتدال باشد «شجاعت» نام دارد؛<ref>. شفیعی مازندرانی، محمد؛ پرتوی از اخلاق اسلامی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی 1372، اول، ص 278.</ref>
1. حد افراط:انسان به اندازه‌ای خشمگین شود که از فرمان عقل و دین خارج شود و اختیار انسان سلب گردد؛
2. حد تفریط:اگر انسان قوۀ انتقام نداشته باشد یا اینکه در او چنین قوه‌ای کم باشد، نسبت به خودش، ناموسش و دیگران بی‌تفاوت و بی‌ غیرت می‌شود؛<ref>. فیض کاشانی، محسن (محمد بن مرتضی)؛ حقایق، ترجمه و شرح محمد باقر ساعدی خراسانی، بی‌جا، انتشارات علمیۀ اسلامی، بی‌تا، ص 162</ref>
3. حد اعتدال:وظیفۀ انسان در حالت عصبانیت این است که قدرت و صولت غضب را بشکند و آن را تضعیف نماید تا از بروز آثار آن جلوگیری کند، بدین صورت که جایی که غضب لازم است بروز دهد و جایی که حلم لازم است انسان بتواند بردبار باشد، آنچه مورد رضای خداست همین است یعنی غضب تحت سیطرۀ انسان باشد.<ref>. شبرّ، عبدالله؛ اخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، 1377، دوم، ص 249.</ref>

اسباب و انگیزه‌های غضب:
1. حب نفس:حب نفس باعث ایجاد جاه طلبی، حب مال، قدرت طلبی و... می‌شود که همۀ اینها نوعی اسباب خشمگین شدن هستند، زیرا چنین محبتهایی باعث می‌شود به این امور اهمیت داده شود و در مقابل مختصر مزاحمتی عکس العمل نشان دهد؛
2. جهل و نادانی:انسان به واسطۀ جهل و نادانی، غضب و مفاسد حاصل از آن را کمال گمان کند و از محاسن شمرد چنانکه بعضی آن را جوانمردی، شجاعت و شهامت و بزرگی می‌دانند و از خود تعریفها و توصیفها می‌کنند؛<ref>. اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، پیشین، ص 406- 405.</ref>
3. قضاوت عجولانه:در اثر شنیدن برخی اخبار ناراحت کننده؛
4. تکبر و عجب:فرد متکبر و خودپسند پر توقع است و مایل است دیگران امتیازات خاصی به او بدهند، در غیر این صورت خشمگین می‌شود؛
5. حرص و دنیا پرستی:حریص کمترین مزاحمتی را نسبت به منافع خودش تحمل نمی‌کند؛<ref>. اخلاق در قرآن، پیشین، ص 392- 391.</ref>
6. مزاح و مسخرگی، سرزنش و مجادله، مباهات و... از دیگر اسباب غضب هستند که با بودن آنها، آدمی از زندان غضب خلاصی نمی‌یابد.<ref>. حقایق (فیض کاشانی)، پیشین، ص 168.</ref>

پیامدها:
1. خشم و غضب از مهلکات بزرگ هستند و چه بسا شقاوت ابدی را نصیب انسان می‌کند (مثل قتل نفس یا قطع عضو)؛
2. رها شدن زبان به دشنام؛
3. آشکار شدن بدی مسلمین و فاش شدن اسرار ایشان؛<ref>. علم اخلاق اسلامی، پیشین، ص 138.</ref>
4. آشکار شدن کینه‌های نهفته و سبکسری؛<ref>. محمدی ری شهری، محمد؛ میزان الحکم، ترجمه حمید رضا شیخی، قم، دار الحدیث، 1379 دوم، ج 9، ص 29- 43.</ref>
5. تباهی ایمان:خشم با ایمان سازگاری ندارد و فرد عصبانی ممکن است از حکمت و قسمت و تدبیر الهی ناراضی شود.<ref>. اخلاق در قرآن، پیشین، ص 388.</ref> رسول اعظم (ص) می‌فرماید:
«خشم ایمان را تباه می‌کند، همانگونه که سرکه عسل را »<ref>. میزان الحکمه، پیشین، ص 28- 43.</ref>

خشم مثبت:
برخی غضبها، هدف مقدسی را دنبال می‌کنند، حدود معینی دارند و جهت رو یاروی با کار خلافی بوجود می‌آیند،<ref>. اخلاق در قرآن، پیشین، ص 402.</ref> اینگونه غضبها قطعاً ممدوح هستند. حدیثی از حضرت امیر (ع) در مورد پیامبر رحمت (ص) وارد شده که مؤید این مطلب است:
«پیامبر خدا (ص) برای دنیا به خشم نمی‌آمد اما هرگاه حق، او را به خشم می‌آورد، هیچ کس او را نمی‌شناخت و هیچ چیز نمی‌توانست جلو خشم او را بگیرد تا آنگاه که انتقام (حق را) می‌گرفت.»<ref>. میزان الحکمه، پیشین، ص 4339.</ref>

خشم خداوند:
منظور از غضب خدای تعالی که در آیات قرآن به آن اشاره شده است هیجان درونی توأم با انتقام جویی نیست بلکه کیفر عادلانۀ او در مورد گناهکاران در دنیا و آخرت است.<ref>. اخلاق در قرآن، پیشین، ص 402.</ref>

راهکارها:
از بین بردن غضب ممکن نیست و آنچه مد نظر است شکستن حدّت و شدّت آن است:<ref>. علم اخلاق اسلامی (گزیدۀ ترجمه جامع السعادات، پیشین، ص 139.</ref>
1. کظم غیظ:فرو بردن خشم، آثار بسیار خوبی بر فرد و جامعه دارد. احادیث فراوانی در مدح کظم غیظ وارد شده که نوعی ترغیب در جهت اعمال این صفت پسندیده است، از جمله حدیثی از امام جعفر صادق (ع) در این باب نقل شده که می‌فرماید:
«هر که خشمی را فرو خورد که اگر بخواهد می‌تواند آن را به کار بندد (و از طرف خود انتقام گیرد) خداوند در روز قیامت دلش را از خشنودی خود پر می‌سازد.»<ref>. میزان الحکمه، پیشین، ص 4335.</ref>

عزت و بزرگی، عدم تحمل فشارهای جسمی و روحی، حفظ وحدت و اخوت دینی و بالاتر از آن جلب رضایت حق تعالی از آثار برجستۀ فرو بردن خشم است؛<ref>. اخلاق دینی در اندیشۀ شیعی، پیشین، ص 119.</ref>
2. ذکر خدا (مانند ذکر اعوذ بالله من الشیطان الرجیم،<ref>. سفینة البحار، باب غضب، به نقل از اخلاق در قرآن، ص 294.</ref> ذکر لاحول ولا قوة الا بالله و...)؛<ref>. جامع الاحادیث، ج 13، ص 472، به نقل از اخلاق در قرآن، ص 294.</ref>
3. مشغول کردن خود به امری مهم؛
4. سرکوب کردن غضب با نقطه مقابل اسباب آن (کبر با تواضع، حرص با قناعت و...)؛<ref>. حقایق، پیشین، ص 168.</ref>
5. تغییر حالت بدن (اگر شخص در حالت عصبانیت ایستاده است، بنشیند و اگر نشسته است، برخیزد و...).<ref>. میزان الحکمه، پیشین، ص 4339.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

== منابع ==

[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=34362 کظم غیظ (فرو بردن خشم)، علی محمودی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم (ع) (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی : 31 اردیبهشت 1391 .
[[رده:اخلاق فردی]]
[[رده:صفات پسندیده]]

@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۷: @@
 ==کظم غیظ در قرآن و احادیث==
-{{متن قرآن|«الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»}}؛<ref>[[سوره آل عمران]]/۱۳۴.</ref> همانها که در توانگری و تنگدستی، انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از خطاهای مردم درمی‌گذرند و خدا نیکوکاران را دوست دارد.
+{{متن قرآن|«الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»}}؛<ref>[[آیه 134 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۳۴.]]</ref>؛ همانها که در توانگری و تنگدستی، انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از خطاهای مردم درمی‌گذرند و خدا نیکوکاران را دوست دارد.
 در این [[آیه]]، سخن از نیکوکاران و ذکر برخی از خصوصیات ایشان از جمله کظم غیظ است.
@@ سطر ۲۳: / سطر ۲۳: @@
 [[احادیث]] فراوانی در مدح کظم غیظ وارد شده که نوعی ترغیب در جهت اعمال این صفت پسندیده است:
-*[[امام صادق]] عليه السلام فرمود: هيچ بنده‌اى نيست كه خشم خود را فرو برد، مگر آنكه خداوند عزّت او را در دنيا و آخرت فزونى بخشد. خداوند فرمود: «وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ ... وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» اين پاداش فروبردن آن خشم است.<ref>الكافى، ج ۲، ص ۱۱۰.</ref>
+*[[امام صادق]] عليه السلام فرمود: هيچ بنده‌اى نيست كه خشم خود را فرو برد، مگر آنكه خداوند عزّت او را در دنيا و آخرت فزونى بخشد. خداوند فرمود: '''«وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ ... وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»''' اين پاداش فروبردن آن خشم است.<ref>الكافى، ج ۲، ص ۱۱۰.</ref>
 *امام جعفر صادق علیه السلام می‌فرماید: «هر که خشمی را فرو خورد که اگر بخواهد می‌تواند آن را به کار بندد (و از طرف خود انتقام گیرد)، خداوند در روز قیامت دلش را از خشنودی خود پر می‌سازد».<ref>میزان الحکمه، محمد ری شهری، ص ۴۳۳۵.</ref>
 *عبدالاعلى گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مرا اندرزى ده که از آن پند گیرم، فرمود: مردى خدمت [[رسول خدا]] صلى الله علیه وآله آمد و عرض کرد: یا رسول الله: اندرزى بمن بیاموز که از آن پند گیرم، حضرت به او فرمود برو و غضب مکن. مرد سپس سؤالش را (تا سه بار) تکرار کرد و باز حضرت فرمود: برو و غضب مکن. <ref>اصول کافى، ج۳، ص۴۱۳، روایت۵</ref>

@@ سطر ۴۲: / سطر ۴۲: @@
 ==منابع==
-*[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=34362 کظم غیظ (فروبردن خشم)، علی محمودی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی: 31 اردیبهشت 1391.
+*علی محمودی،کظم غیظ (فروبردن خشم)، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 31 اردیبهشت 1391.
 [[رده:اخلاق فردی]]
 [[رده:صفات پسندیده]]