کاربر:Ghojavand/یادداشت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Ghojavand: /* منابع */

2025-08-30T09:39:13Z

‏منابع

Ghojavand: /* منابع */

2025-08-30T09:38:44Z

‏منابع

Ghojavand: /* اهمیت جهاد با نفس اماره */

2025-08-30T09:15:05Z

‏اهمیت جهاد با نفس اماره

Ghojavand: /* اهمیت جهاد با نفس اماره */

2025-08-30T09:13:49Z

‏اهمیت جهاد با نفس اماره

Ghojavand: /* خودشناسی، عامل رشد اخلاقی */

2025-08-30T08:16:50Z

‏خودشناسی، عامل رشد اخلاقی

Ghojavand: /* اهمبت شناخت نفس (خودشناسی) */

2025-08-30T08:11:07Z

‏اهمبت شناخت نفس (خودشناسی)

Ghojavand: /* نفس، معادل روح انسانی */

2025-08-30T08:04:26Z

‏نفس، معادل روح انسانی

Ghojavand: /* منابع */

2025-08-30T06:17:12Z

‏منابع

Ghojavand: /* نفس مطمئنه */

2025-08-30T06:04:44Z

‏نفس مطمئنه

Ghojavand: /* منابع */

2025-08-30T05:21:13Z

‏منابع

@@ سطر ۲۸۴: / سطر ۲۸۴: @@
 ==منابع==
 قرآن کریم
 آمدی، عبدالواحد بن محمد،  إکمال غرر الحکم، گردآوری: انصاری قمی، مهدی،قم، دليل ما،1384ش

@@ سطر ۲۸۴: / سطر ۲۸۴: @@
 ==منابع==
 قرآن کریم
 ابن‌شعبه، حسن بن علی، تحف العقول،مصحح: غفاری، علی‌‌اکبر،جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي1363ش
 ابن مسکویه، احمدبن محمد، تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق، محقق:هلالی عماد، طليعة النور،1426ق،
@@ سطر ۲۹۲: / سطر ۳۰۱: @@
 ابن منظور، محمد بن مكرم‏،  لسان العرب‏،حقق / مصحح: مير دامادى، جمال الدين‏،بیروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر،چاپ سوم1414ق
 جمال الدين محمد خوانسارى  شرح بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم‏، ناشر: دانشگاه تهران‏1366ش
 راغب اصفهانى، حسين بن محمد،مفردات ألفاظ القرآن‏،حقق / مصحح: داوودى، صفوان عدنان‏، بیروت دار القلم- الدار الشامية،1412ق
@@ سطر ۳۰۰: / سطر ۳۲۵: @@
 زمخشرى،محمود،الكشافعنحقائقغوامضالتنزيل، بیروت، چاپ سوم، دارالكتابالعربی، 1407ق
 شبرّ، عبدالله؛ اخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، هجرت، ۱۳۷۷،
 شفیعی مازندرانی، محمد؛ پرتوی از اخلاق اسلامی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی ۱۳۷۲، اول
 طباطبایی، سید محمد حسین،المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارات اسلامى جامعه ‏مدرسين حوزه علميه، چاپ پنجم،1417ق
 طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، التبيان في تفسيرالقرآن، مقدمه شيخ آقا بزرگ تهرانى و تحقيق احمد قصيرعامل، بیروت، داراحياء التراث العربی، بی تا
 فراهيدى، خليل بن أحمد، العین، قم،نشر هجرت‏، چاپ دوم،1409ق
-فیض کاشانی، محسن محمد بن مرتضی؛ حقایق، ترجمه و شرح محمدباقر ساعدی خراسانی، بی‌جا، انتشارات علمیه اسلامی، بی‌تا
+فیض کاشانی، محسن محمد بن مرتضی، المحجة البیضاء، صحح: غفاری، علی‌‌اکبر ، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة،1417ق
-فیض کاشانی،محمد بن شاه مرتضی، راه روشن،مترجم: عارف، محمدصادق، عطایی، محمد رضا و صاحبی، عبدالعلی،مشهد، آستان قدس رضوی. بنياد پژوهشهای اسلامى1372ش
+قیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر،  قم، موسسه دارالهجره 1414ق
 كلينى، محمد بن يعقوب‏، الکافی،قم داراحدیث، 1429ق
@@ سطر ۳۲۱: / سطر ۳۶۳: @@
 مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربي1403ق
-محمدی ری شهری، محمد؛ میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۹ ش
+مدنی، علیخان بن احمد، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین صلوات الله علیه، محقق: حسینی امینی، محسن، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي،1409ق
 مصطفوى، حسن‏، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي‏،چاپ اول 1368ش
-مکارم شیرازی،اخلاق در قرآن،پدیدآور: جمعی از نویسندگان، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب (علیه السلام)1385ش ج۳، ص ۳۹۹-۳۹۸
+همو، ادداشتهای استاد مطهری،  تهران ،صدرا، چاپ اول،1420ق، کتابخانه دیجیتال نور
 نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج اسعاده،قم 1378ش
 نراقی، مهدی بن ابی ذر، جامع السعادات، مصحح: کلانتر، محمد مقدمه نويس: مظفر، محمد رضا، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات
 نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، بیروت مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث،1408ق،
 ورام، مسعود بن عیسی، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر(مجموعة ورّام)،بیروت دار صعب،بی تا

@@ سطر ۱۳۷: / سطر ۱۳۷: @@
 « قِیلَ یَا رَسُولَ اللهِ (ص) مَا الْجِهَـادُ الْـأَکْبَرِ؟ قَـالَ: جِهَادُ النَّفْسّ» امام صادق (ع) فرمود: پيامبر (ص) گروهی از مسلمانان را به جهاد فرستاد هنگامی که بازگشتند، فرمود: آفرين بر گروهی که جهاد اصغر را انجام دادند، ولی وظيفة جهاد اکبر بار آنهاا باقی مانده است عرض کردند: اي رسول خدا جهاد اکبر چيست؟ فرمود: جهاد با نَفْس.<ref> وسائل الشيعه، ج ۱۱ ص124</ref>
 حضرت علی (ع) فرمود: المُجَاهِدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ:  مجاهد واقعی کسی است که با هوسهاي سرکش نَفْس خود بجنگد. <ref>همان</ref>
-مبارزه با هواى نفس كه بزرگترين سدّ راه تکامل است از واجب‌ترين واجبات مى‌باشد. ا<ref>خلاق در قرآن ج 1ص143</ref> امام سجاد (ع) در حدیثی فرمودند: حضرت موسی از خداوند پرسید: آنها که در قیامت در سایة عرش تو به سر میبرند چه کساناند؟ فرمود: پاكدلان در سایه عرش من به سر میبرند. آنان که غیر از حق را نمینگرند و نمیخواهند و از هیچ اطاعتی دریغ نمیورزند. برقی،ق1416 ص197  همچنین نفس را مادر بتها خوانده اند. <ref>تهذیب نفس و سیر و سلوک از دیدگاه امام خمینی،ص 742</ref> یعنی  بزرگترین بت، نفس انسان است.
+مبارزه با هواى نفس كه بزرگترين سدّ راه تکامل است از واجب‌ترين واجبات مى‌باشد. <ref>اخلاق در قرآن ج 1ص143</ref> امام سجاد (ع) در حدیثی فرمودند: حضرت موسی از خداوند پرسید: آنها که در قیامت در سایة عرش تو به سر میبرند چه کساناند؟ فرمود: پاكدلان در سایه عرش من به سر میبرند. آنان که غیر از حق را نمینگرند و نمیخواهند و از هیچ اطاعتی دریغ نمیورزند. برقی،ق1416 ص197  همچنین نفس را مادر بتها خوانده اند. <ref>تهذیب نفس و سیر و سلوک از دیدگاه امام خمینی،ص 742</ref> یعنی  بزرگترین بت، نفس انسان است.
 در  آيۀ «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ» <ref>عنكبوت/69</ref>  آنها كه در راه ما با خلوص نيّت جهاد كنند به يقين هدايتشان خواهيم كرد و خدا با نيكوكاران است. اين آيه نيز به قرينۀ فينا (در طريق ما) و جملۀ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا (آنها را به راههاى خود هدايت مى‌كنيم) بيشتر ناظر به جهاد اكبر است؛ و يا مفهوم عامّى دارد كه هر دو جهاد را شامل مى‌شود.  و در آيۀ 78 سورۀ حج نيز آمده است: «وَ جاهِدُوا فِي الله حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ»  در راه خدا جهاد كنيد و حقّ جهادش را ادا نمائيد، او شما را برگزيده و در دين و آيين خود كار سنگين و شاقّى بر شما نگذارده است.  غالب مفسّران اسلامى جهاد را در اين آيه به مفهوم عام كه شامل جهاد اكبر و اصغر هر دو مى‌شود، يا به معنى خصوص جهاد اكبر تفسير كرده‌اند. <ref> اخلاق در قرآن ج3ص123</ref>
 پيغمبر اكرم (ص) فرمود: برترين جهاد، جهاد با نفسى است كه در ميان دوپهلو قرار گرفته است. <ref>بحار الانوار، ج 67، ص 65</ref>

@@ سطر ۱۴۶: / سطر ۱۴۶: @@
 مجاهده و ریاضت در اسلام، نه به معنای محرومیت از نعمت‌های الهی و سرکوب تمایلات مشروع مادی است -آن‌گونه که درپاره مسلک‌های افراطی ترویج شده است-، بلکه به معنای محدود ساختن و مهار کردن و به کار گرفتن این استعدادها در جهت رشد و کمال و تعالی آدمی است. در واقع، محدودیت که یک اصل منطقی در نظام آفرینش است و به طور خودکار و تحت تدبیر و امر الهی جریان دارد، رمز مصونیت و بقای موجودات و از جمله انسان است؛ مثلاً انسان با خصلت غریزی خود به خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های مطبوع تمایل نامحدود دارد، اما در همین حال، ساختار طبیعی بدن، او را محدود می‌سازد و آنگاه که نیاز بدن تأمین شد و به مرز طبیعی رسید، آب و غذا را پس می‌زند.
 پیامبران خدا برانگیخته شدند تا کاروان انسانی را در مسیر اعتدال به سمت کمال همراهی کنند و محدوده هر یک از قوا را مشخص نمایند تا انسان در پرتو [[عقل]] و [[شرع]]، شهوت و غضب را مهار کند، نه آنکه به تعطیل بکشاند. و نیز ناگفته نماند که اسارت و بردگی انسان در برابر امیال نفسانی، نه تنها سدّ راه تکامل و مقامات عالی انسانی است و موجب رکود توان نامحدود معنوی اوست و سعادت ابدی او را به مخاطره می‌افکند، بلکه در همین جهان مادی و زندگی دنیوی نیز موجب فساد و ویرانی و هرج و مرج اخلاقی خواهد بود و ادامه حیات اجتماعی را در فضایی از عواطف انسانی و تعهدات اخلاقی ناممکن می‌سازد؛ به همین دلیل است که هیچ یک از جوامع، ‌آزادی انسان را به طور مطلق نپذیرفته‌اند. بنابراین اسلام دین اعتدال و عقلانی است که نه آزادی افسار گسیخته امیال را می پذیرد و نه سرکوب و تعطیل نمودن پاسخ دهی به نیازهای طبیعی را امضا می کند.پیامبر (ص) می‌فرماید: چه می‌شود گروهی از یاران مرا که ترک گوشت و بوی ‌خوش و زن کرده‌اند! همانا من خودم هم گوشت می‌خورم و هم بوی خوش استعمال می‌کنم و هم از همسرم بهره می‌گیرم. هر کس از روش من اعراض و دوری کند، از من نیست. <ref>ری شهری، حکمت نامه پیامبر اعظم،ج5 ص543 </ref> و توصیه فرمودند که براى دنيايت چنان كار كن كه گويى تا ابد زنده خواهى ماند و براى آخرتت چنان كار كن كه گويى همين فردا مى‌ميرى.<ref>همان،ص545</ref> بنابراین حقیقت جهاد این است که «احصد الشَّرَّ مِـن صَـدرِ غَيرِكَ بقَلْعِهِ مِن صَدرِكَ » <ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۷۸</ref>  با بر كندن شر از سينه خود، آن را از سينه ديگران درو كن. و حقیقت جهاد یعنی عبودیت خدا اما نه عبودیتی که  برای ترس از جهنم و نه برای درک لذات بهشت، بلکه بندگی برای خود خدا و برای رسیدن به قرب الی الله باشد.
 == مراحل مبارزه با نفس اماره ==
 تزکیه نفس به معنی فراهم کردن امکانات و عوامل رشد و تکامل است . این رشد و بلوغ  نیازمند انجام مراحلس است. انسان بايد ظاهر دين خود را با اطاعت از دستورات و دورى جستن از نواهى آن تصحيح كند، آنگاه به درك اسرار و ژرفاى آن بكوشد. <ref>راه روشن، ج5، ص180 </ref> بنابراین راه جهاد با نفس در خود دین بیان شده و  بر طبق آیات و روایات بهترین راه رشد انسان و از بین بردن موانع قابل شناخت و اجراست. لذا با مراجعه به منابع دینی و بهره گیری از دسترنج و تجارب عالمان اسلام خصوصا شیعیان، روش های مبارزه با نفس اماره بیان می شود.

@@ سطر ۶۰: / سطر ۶۰: @@
 === خودشناسی، عامل رشد اخلاقی ===
 شناخت خود، موجب شوق به تحصيل كمالات و تهذيب اخلاق و باعث سعى در دفع  صفات ناشایست مى‌گردد. <ref>معراج السعادة،ص17</ref>   انسان با تفکر در امور خویش به ارزش و قیمت خود پی می برد  و در عین حال متوجه نقصهایش میشود؛ پس برای کسب جایگاه واقعی خود، به سمت حوبیها و صفات نیک حرکت می کند.
-حضرت علی (ع) می فرماید: كسى كه خود را بشناسد، به جهاد با نفس بر مى‌خيزد و كسى كه خود را نشناسد آن را رها مى‌سازد.غ<ref>ررالحکم ص 583</ref>
+حضرت علی (ع) می فرماید: كسى كه خود را بشناسد، به جهاد با نفس بر مى‌خيزد و كسى كه خود را نشناسد آن را رها مى‌سازد.<ref>غررالحکم ص 583</ref>
 یکی از معانی خودشماسی بررسی نقاط قوت و ضعف در هر شخص است. نفس اماره  بدین جهت به بدیها دستور می دهد و برآن اصرار می کند که منبع و منشاء ضعفها و نقصهای انسان است بنابراین با شناخت بهتر ودقیق تر آن می توان بر ان غلبه نمود و  آن را مدبریت نمود.
 بر طبق فرمایش علی (ع)عارف حقيقى یا انسان وارسته كسى است كه خود را بشناسد، و از قيد و بند اسارت آزاد سازد، و آن را از هر چيز كه او را از سعادت دور مى‌سازد پاك و پاكيزه كند. <ref>تصنيف غرر الحكم و درر الكلم‏ ص239</ref>

@@ سطر ۵۳: / سطر ۵۳: @@
 == اهمبت شناخت نفس (خودشناسی) ==
-خدای متعال در اهمیت شناخت و مراقبت از نفس تأکید می فرمایند: «یا أیُهاالَّذینَ آمَنوا قُوا أَنفُسَکُم و...»<ref>تحریم/6 </ref> و نیز می فرمایند: «یا أَیُّها  الَّذینَ آمَنوا عَلَیکُم أَنفُسَکُم..»<ref> مائده/105</ref>  امام علی (ع)، معرفت و شناخت نفس را سودمندترین دانشها می خواند.<ref>غررالحکم ص 712</ref>   امام خمینی(ره) در اهمیت شناسایی نفس می فرماید: مکائد شیطان و نفس به قدری دقیق و باریک است، و صراط انسانیت به طوری نازک و تاریک است که تا انسان موشکافی کامل نکند نمی فهمد چکاره است.<ref>ام خمینی، شرح چهل حدیث، ص48</ref>  «در راه سعادت نخستين قدم خودشناسى است.»<ref>ابن مسکویه، اخلاق و راه سعادت،ص2</ref>   این جمله چنان پر اهمیت است که  هم در آیات و روایات و هم در کلام بزرگان علم و معرفت به کثرت قابل مشاهده است. در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده :  كسى كه خود را بشناسد، به سعادت و رستگارى بزرگ نايل شده است. <ref>غرر الحکم ص 720</ref>   و در مقابل کسى كه خود را نشناسد، از طريق نجات دور مى‌شود و در گمراهى و جهل گرفتار مى‌آيد. <ref>همان ص656</ref>  برخی  از موارد  اهمیت خودشناسی عبارتند از:
+خدای متعال در اهمیت شناخت و مراقبت از نفس تأکید می فرمایند: «یا أیُهاالَّذینَ آمَنوا قُوا أَنفُسَکُم و...»<ref>تحریم/6 </ref> و نیز می فرمایند: «یا أَیُّها  الَّذینَ آمَنوا عَلَیکُم أَنفُسَکُم..»<ref> مائده/105</ref>  امام علی (ع)، معرفت و شناخت نفس را سودمندترین دانشها می خواند.<ref>غررالحکم ص 712</ref>   امام خمینی(ره) در اهمیت شناسایی نفس می فرماید: مکائد شیطان و نفس به قدری دقیق و باریک است، و صراط انسانیت به طوری نازک و تاریک است که تا انسان موشکافی کامل نکند نمی فهمد چکاره است.<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص48</ref>  «در راه سعادت نخستين قدم خودشناسى است.»<ref>ابن مسکویه، اخلاق و راه سعادت،ص2</ref>   این جمله چنان پر اهمیت است که  هم در آیات و روایات و هم در کلام بزرگان علم و معرفت به کثرت قابل مشاهده است. در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده :  كسى كه خود را بشناسد، به سعادت و رستگارى بزرگ نايل شده است. <ref>غرر الحکم ص 720</ref>   و در مقابل کسى كه خود را نشناسد، از طريق نجات دور مى‌شود و در گمراهى و جهل گرفتار مى‌آيد. <ref>همان ص656</ref>  برخی  از موارد  اهمیت خودشناسی عبارتند از:
 === خودشناسی، عامل خداشناسی ===
 طبق آیات الهی هر شخص خود را بیشتر و بهتر شناسایی کند در شناخت پروردگارش موفق تر خواهد بود. <ref>نراقی، معراج السعادة،ص17</ref>  چنانکه  خداوند می فرماید:« سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَق» <ref>فصلت /53</ref> به زودى نشانه‏ هاى خود را در افقهاى گوناگون‏ و در دلهايشان بديشان خواهيم نمود، تا برايشان روشن گردد كه او خود حقّ است. و «وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ» <ref>ذاریات/21 </ref> و در درون وجود شما آيات خداست، آيا نمى‌بينيد؟ و  حضرت رسول (ص): «من عرف نفسه فقد عرف ربه» <ref>بحار الانوار، ج 2، ص 32</ref> هرکسی خود را شناخت خدایش را هم شناخته است. انسان با خود شناسی متوجه می شود که قوتها و داشته ایش از خودش نیست و آنچه در اطراف او آفریده شده نیز به یک موجود کامل و غیر مخلوق محتاج اند تا امورشان را اداره کند.  این اولین  قدمهای ورود در خودشناسی است و با شناسایی بیشترخود  معارف برتر نیز به دست می آید. از طرفی طبق فرمایش الهی  اگر انسان خدا را نشناسد به خود فراموشی دچار می شود « وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ  » <ref>حشر/19</ref> و چون كسانى نباشيد كه خدا را فراموش كردند و او نيز آنان را دچار خودفراموشى كرد. و سرانجام كسى كه بيش از همه خود را بشناسد، بيش از همه، خوف پروردگار خواهد داشت. <ref>غررالحکم، ص 201</ref>  زیرا تنها چنین کسی او را بیش از همه شناخته است و می تواند از او پروا داشته باشد.

@@ سطر ۳۷: / سطر ۳۷: @@
 در کلام معصومین(ع) احادیثی در تکریم مقام نفس  وجود دارد. مانند: « قَالَ النَّبِيُّ ص مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ » <ref>بحار الأنوار،  ج2،ص32</ref> مقام و شرافت نفس به گونه ای است که شناخت آن همسنگ شناخت خداوند است. و نیز  « عَجِبْتُ لِمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ كَيْفَ يَأْنَسُ بِدَارِ الْفَنَاء» <ref>آمدی، غرر الحكم و درر الكلم،  ص136</ref> تعجبم از شخصی که ارزش نفس خود را دانسته و در عین حال به دنیای فانی انس می گیرد. و كسى كه براى خود، كرامت و شخصيّت قائل است، شهواتش در نظرش خوار و بى‌مقدار خواهد بود.<ref>نهج البلاغه، حكمت 449</ref> و چنین شخصی به آسانى تسليم هوى و هوس نمى‌شود. و در حديث ديگرى از امام هادى: کسی که برای خود ارزش قائل نیست، دیگران از شرش ایمن نخواهند بود.<ref>تحف العقول ص483</ref>  به تعبیری ارزش نفس چنان والاست که شناسنده آن خود را در امورپست و شر تلف  نمی کند و نیز می فرماید: « مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدِ انْتَهَى إِلَى غَايَةِ كُلِّ مَعْرِفَةٍ وَ عِلْم»<ref>همان، ص231-232</ref>  هر فردی که خود را شناخت به نهایت تمام علوم و حقایق رسید.  شناخت نفس و نیل به معرفتش نهایت علم و حکمت  را به ارمغان می آورد. و روایت دیگر در مورد نفس این است که: « إِنَّ النَّفْسَ لَجَوْهَرَةٌ ثَمِينَةٌ مَنْ صَانَهَا رَفَعَهَا وَ مَنِ ابْتَذَلَهَا وَضَعَه »<ref>همان</ref> نفس چیز با ارزشی است هر کس از آن مواظبت نماید به کمال می رسد و هر کس آن را در امور پست مشغول سازد سقوط می کند.  بنابراین نفس جوهر گرانبهایی است که با حفاظت از آن بزرگی و برتری نصیب شخص می گردد و با کوتاهی و غفلت از آن، سقوط و خواری عاید وی می شود. همچنین « خَلَقَ الْإِنْسَانَ ذَا نَفْسٍ نَاطِقَةٍ إِنْ زَكَّاهَا بِالْعِلْمِ وَ الْعَمَلِ فَقَدْ شَابَهَتْ جَوَاهِرَ أَوَائِل‏»<ref> غرر الحکم، ص231</ref>  خدا انسان را دارای  نفس متفکری آفرید که در صورت تعلیم و تزکیه همچون جواهر اوائل یعنی موجودات ملکوتی می گردد.  «التَّوْفِيقُ وَ الْخِذْلَانُ يَتَجَاذَبَانِ النَّفْسَ فَأَيُّهُمَا غَلَبَ كَانَتْ فِي حَيِّزِه»<ref>همان </ref>  نفس که جوهر و حقیقت انسان محسوب می شود در مسیر گزینشهای لحظه به لحظه، خود را  نمایان می کند. گاهی مورد توفیق الهی و گاهی در خواری و دوری از خالقش قرار می گیرد. در این روایات نفس  همان شخصیت انسان است که با اعمال اختیاری  خود عزیز یا ذلیل می شود.
 === نفس، معادل روح انسانی ===
-در برخی احادیث،  نفس و روح به عنوان کلمات مترادف یکدیگر استفاده شده است.مانند:  « قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع السَّخَاءُ أَنْ تَسْخُوَ نَفْسُ الْعَبْدِ عَنِ الْحَرَامِ أَنْ تَطْلُبَهُ فَإِذَا ظَفِرَ بِالْحَلَالِ طَابَتْ نَفْسُهُ أَنْ يُنْفِقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل‏»<ref>(صدوق،  معاني الأخبار، ص 256  </ref>   سخاوتمند كسى را گويند كه  خودش  را از  مال حرام  باز دارد، و هر گاه مال حلالى پيدا كرد، جان و روحش با شادمانی آن را در راه خداوند انفاق كند. نفس درروایت فوق در  دو موضع آمده در اولی تأکید لفظی و در دومی معنای جان و روح را افاده می کند؛ و البته در هر دو   به عنوان شخص انسان مطرح است. همچنین امام صادق (ع) می فرماید: « لَمْ تَمُتْ نَفْسٌ مِنَّا إِلَّا وَ تُدْرِكُهُ السَّعَادَةُ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ نَفْسُهُ »<ref>همان، ص392</ref>  امام می فرماید: کسی از ما نمی میرد، مگر اینکه سعادت را درک کند. در اینجا نفس اول برای شخص انسانی و نفس دوم مرادف  روح است که از بدن خارج می شود. ومیز در حدیث « فَإِذَا خَرَجَتِ النَّفْسُ مِنَ الْجَسَدِ …..‏ »<ref>کلینی، كافي، ج‏3 ، ص130</ref> هنگامی که روح از بدن خارج شود.....
+در برخی احادیث،  نفس و روح به عنوان کلمات مترادف یکدیگر استفاده شده است.مانند:  « قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع السَّخَاءُ أَنْ تَسْخُوَ نَفْسُ الْعَبْدِ عَنِ الْحَرَامِ أَنْ تَطْلُبَهُ فَإِذَا ظَفِرَ بِالْحَلَالِ طَابَتْ نَفْسُهُ أَنْ يُنْفِقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل‏»<ref> ابن بابویه،  معاني الأخبار، ص 256  </ref>   سخاوتمند كسى را گويند كه  خودش  را از  مال حرام  باز دارد، و هر گاه مال حلالى پيدا كرد، جان و روحش با شادمانی آن را در راه خداوند انفاق كند. نفس درروایت فوق در  دو موضع آمده در اولی تأکید لفظی و در دومی معنای جان و روح را افاده می کند؛ و البته در هر دو   به عنوان شخص انسان مطرح است. همچنین امام صادق (ع) می فرماید: « لَمْ تَمُتْ نَفْسٌ مِنَّا إِلَّا وَ تُدْرِكُهُ السَّعَادَةُ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ نَفْسُهُ »<ref>همان، ص392</ref>  امام می فرماید: کسی از ما نمی میرد، مگر اینکه سعادت را درک کند. در اینجا نفس اول برای شخص انسانی و نفس دوم مرادف  روح است که از بدن خارج می شود. ومیز در حدیث « فَإِذَا خَرَجَتِ النَّفْسُ مِنَ الْجَسَدِ …..‏ »<ref>کلینی، كافي، ج‏3 ، ص130</ref> هنگامی که روح از بدن خارج شود.....
 ترادف کلمه نفس  و روح دراین روایات  به جهت اتحاد وجودی جسم  و روح است و هرگاه این تعلق پایدار باشد این معادل  گیری جایز است. در واقع نفس را ترکیبی از روح و جسد انسانی  محسوب می کنند  و روح را امری جدای از بدن.
 نفس به ذات الشیء یا خود شیء تعبیر می شود و ذات و حقیقت انسان علاوه بر روح، جسم او نیز می باشد، بنابراین نفس، زمانی معادل انسان به کار می رود که روح  و کالبد انسانی همراه هم باشند، ولی زمانی که روح فارغ از بدن است به همان نام یعنی روح خوانده می شود. در نگاه به آیات و روایات نیز می توان این خط و سیر را ملاحظه نمود. در روایاتی که به عالم ذرّ اشاره دارد آمده: « َ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَجْسَادِ بِأَلْفَيْ عَام‏ » <ref>بحار الانوار، ج‏26، ص 320</ref> خداوند ارواح انسانها را دوهزار سال قبل از خلقت جسمشان آفرید.اما همین روح وقتی به بدن دنیوی تعلق می یابد  با واژه نفس مورد خطاب قرار می گیرد
 « وَ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَدا »<ref> کلینی، کافی، ص345</ref> مرا  لحظه ای به خودم مسپار. و باز بعد از جدایی از بدن در عالم برزخ با واژه روح به انسان اشاره می شود  « عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ فِي حُجُرَاتٍ فِي الْجَنَّةِ يَأْكُلُونَ مِنْ طَعَامِهَا وَ يَشْرَبُونَ مِنْ شَرَابِهَا ....» همان . ابو بصير گويد: از امام صادق(ع) در مورد ارواح مومنان پس از مرگ (در عالم برزخ) پرسیدم. فرمود: در اتاقهای بهشت از خوردنیها و نوشیدنیای یش بهر ه می برند.
 و همین انسان که در عالم برزخ با واژه روح به او اشاره می شود به محض برپایی قیامت و تعلق به بدن جسمانی اش با نفس مورد خطاب قرار می گیرد. « وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئا »(بقره /48 ) بترسيد از روزى كه هيچ كس چيزى از عذاب خدا را از كسى دفع نمى‏كند. آیت الله مکارم شیرازی  در این باره می گوید: آنجا که سخن از ارتباط روح با جسم است و تأثیر متقابل آنها در یکدیگر بیان می‌شود، واژه نفس بر آن اطلاق می کنند و آنجا که پدیده‌های روحی، جدا از جسم مورد بحث قرار می‌گیرند نام روح را بر آن به کار می‌برند. مکارم شیرازی،  تفسیر نمونه، ج12، ص255
 === نفسِ متعلق به بدن ===
 از محتوای برخی روایات جسمانیت نفس یا تعلق نفس به بدن  برداشت می شود و در مقابل آن، روح  را امری معنوی معرفی می کند. مانند: «ثبات النّفس بالغذاء، و ثبات الرّوح بالغنى» ( إکمال غرر الحکم،ص 355 ح 183  توانمندی جسم به خوراك است و قدرت روح به بى‌نيازى. نفس در این حدیث مقابل روح است و از آنجا که انسان مرکب از جسم  و روح است نفس در حدیث فوق به جسد برمی گردد؛ همچنین در روایت دیگر آمده پایندگی جسد در تغذیه، و حیات روح در فنا و انتقال از این دنیاست. (مشکینی، علی،  تحرير المواعظ العددية،  قم،  نشر،  الهادی ،1424ق،  ص: 75 . خیری ذیل تفسیر آیه « يَوْمَ تَأْتي‏ كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها  (نحل/ 111 »از معصوم (ع)گوید: نفس و روح برابر خدا آيند و با یکدیگر مجادله كنند، نفس گويد: من چون جامه بودم و تا زمانی که تو در من نبودى گناهى نمي كردم. روح گويد: من  پيشتر از تو آفريده شده  بودم و نمی دانستم گناه چيست تا در تو وارد شدم  و در این حال خدا برایشان نمونه‏اى آورد از يك كور و يك فلج و يك انگور بر سر ديوار و به آنها فرمود  انگور را بچينند، كور گفت: نمى‏بينم و فلج گفت:  نمی توانم راه بروم.  به فلج  فرمود: بدوش كور برو و بچين و به آنها فرمود: اين نمونه حال شما است و چون چيدن انگور به هر دوى شما مرتبط بوده گناه از هر دو شناخته شود. مجلسی،  بحار الأنوار،  ج‏58 ، ص103

@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۷: @@
 ===  نفس مطمئنه  ===
-نفس كه حقيقت انسان است، حالات گوناگون پيدا مى‌كند و در هر حالى نام مخصوصى دارد. در اينجا به برخى از حالات نفس اشاره مى‌كنيم: قرآن كريم، گاهى نفس را به صفت «مطمئنّه» مى‌خواند و مى‌فرمايد: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّة »<ref>فجر/28-27</ref> اى نفس مطمئنّه‏ خشنود و خداپسند به سوى پروردگارت بازگرد. هرگاه حال نفس به گونه‌ای باشد که قوه عقل بر دیگر قوا یعنی غضب و شهوت غالب  و پیروز باشد و نفس از مبارزه با آنها در حالت آرامش باشد در این موقعیت به آن نفس مطمئنه ‌گویند.<ref>نراقی ،محمد مهدی، جامع السعادات ج1 ص63</ref> انسان در اثر قرب به پروردگار، حالت [[اطمینان]] و آرامشى می یابد كه جز خدا به چيزى نمى‌انديشد و همه چيز را مقهور و مغلوب اراده الهى مى‌داند. به همين جهت، سختى و راحتى و غنا و فقر، آرامش او را بر هم نمى‌زند و او خود را [[تسليم]] امر الهى مى‌بيند.
+نفس كه حقيقت انسان است، حالات گوناگون پيدا مى‌كند و در هر حالى نام مخصوصى دارد. در اينجا به برخى از حالات نفس اشاره مى‌كنيم: قرآن كريم، گاهى نفس را به صفت «مطمئنّه» مى‌خواند و مى‌فرمايد: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّة »<ref>فجر/28-27</ref> اى نفس مطمئنّه‏ خشنود و خداپسند به سوى پروردگارت بازگرد. هرگاه حال نفس به گونه‌ای باشد که قوه عقل بر دیگر قوا یعنی غضب و شهوت غالب  و پیروز باشد و نفس از مبارزه با آنها در حالت آرامش باشد در این موقعیت به آن نفس مطمئنه ‌گویند.<ref>نراقی، مهدی بن ابی ذر، جامع السعادات ج1 ص63</ref> انسان در اثر قرب به پروردگار، حالت [[اطمینان]] و آرامشى می یابد كه جز خدا به چيزى نمى‌انديشد و همه چيز را مقهور و مغلوب اراده الهى مى‌داند. به همين جهت، سختى و راحتى و غنا و فقر، آرامش او را بر هم نمى‌زند و او خود را [[تسليم]] امر الهى مى‌بيند.
 ===نفس لوّامه===

@@ سطر ۲۹۵: / سطر ۲۹۵: @@
 شفیعی مازندرانی، محمد؛ پرتوی از اخلاق اسلامی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی ۱۳۷۲، اول
- شیخ صدوق، الخصال،قم،  جامعه مدرسين‏،1362ش
+شیخ صدوق، الخصال،قم،  جامعه مدرسين‏،1362ش
 كلينى، محمد بن يعقوب‏، الکافی،قم داراحدیث، 1429ق
@@ سطر ۳۱۰: / سطر ۳۱۰: @@
 مکارم شیرازی، ناصر،اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، محرر: خادمی اصفهانی، اکبر، قم نسل جوان1385ش
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج اسعاده،قم 1378ش
+نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج اسعاده،قم 1378ش
 نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد، اخلاق ناصری، تهران، علميه اسلاميه،1413ق