وصیت‌های حضرت فاطمه(س) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T15:01:14Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T14:17:32Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''وصیت‌های حضرت فاطمه(س)''' به سفارش‌هایی گفته می‌شود که [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها]] در واپسین روزهای زندگی خود، در سال ۱۱ ق، دربارهٔ غسل و کفن، تشییع و خاکسپاری، فرزندان و اموال خویش بیان کرد. این وصیت‌ها در منابع حدیثی و تاریخی شیعه، به‌ویژه [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] و [[کشف الغمة (کتاب)|کشف الغمة]]، در چند گزارش پراکنده نقل شده‌اند. مشهورترین بخش آن‌ها سفارش به [[خاکسپاری]] شبانه و پنهانی و دور داشتن گروهی از صحابه از [[نماز میت|نماز بر پیکر]] اوست. بخشی از وصیت نیز به صورت مکتوب و با گواهی [[مقداد بن عمرو|مقداد]] و [[زبیر بن عوام|زبیر]] دربارهٔ باغ‌های او ثبت شده است. جزئیات این گزارش‌ها یکسان نیست.

==پشتوانهٔ قرآنی==

وصیت در قرآن کریم عملی شناخته‌شده پیش از مرگ است: {{متن قرآن|«كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ»}}؛ «بر شما مقرر شد که چون مرگ یکی از شما فرا رسد، اگر مالی بر جای گذارد، برای پدر و مادر و خویشان به نیکی وصیت کند؛ این حقی است بر پرهیزگاران».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۰.</ref>

==گزارش‌های منابع==

این وصیت‌ها در ابواب وفات حضرت فاطمه سلام الله علیها در جلد ۴۳ [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] و در فصل وفات و وصیت [[کشف الغمة (کتاب)|کشف الغمة]] گرد آمده‌اند. [[صحیح بخاری (کتاب)|بخاری]] نیز گزارش کرده است که [[امام علی علیه السلام]] پیکر همسرش را شبانه و بی‌آنکه [[ابوبکر]] را آگاه کند به خاک سپرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۹؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی.</ref>

==وصیت‌نامهٔ کتبی==

یک وصیت مکتوب دربارهٔ اموال او نیز در منابع ثبت شده است. بر پایهٔ روایتی، [[امام باقر علیه السلام]] صندوقی گشود و از آن کتابی خواند که وصیت فاطمه سلام الله علیها در آن نوشته شده بود:<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۵.</ref>

'''متن وصیت‌نامه'''

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا مَا أَوْصَتْ بِهِ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: أَوْصَتْ بِحَوَائِطِهَا السَّبْعَةِ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَإِنْ مَضَى فَإِلَى الْحَسَنِ، فَإِنْ مَضَى فَإِلَى الْحُسَيْنِ، فَإِنْ مَضَى فَإِلَى الْأَكَابِرِ مِنْ وَلَدِي، شَهِدَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ، وَكَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.»</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">«به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. این است آنچه فاطمه دختر محمد صلی الله علیه وآله بدان وصیت کرد: وصیت کرد که هفت باغ او به علی بن ابی طالب سپرده شود؛ اگر او از دنیا رفت، به حسن؛ اگر او رفت، به حسین؛ و اگر او رفت، به بزرگ‌تران از فرزندان من. مقداد بن اسود و زبیر بن عوام گواهی دادند و علی بن ابی طالب نوشت.»</div>
</div>
</div>

در این سند، سرپرستی هفت باغ به ترتیب به علی، [[امام حسن علیه السلام|حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیهم السلام و سپس به بزرگ‌تران فرزندان او سپرده شده است.<ref>اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>

==وصیت به غسل==

[[اسماء بنت عمیس]] نقل کرده است: {{متن حدیث|«أَوْصَتْنِي فَاطِمَةُ أَنْ لَا يَغْسِلَهَا إِذَا مَاتَتْ إِلَّا أَنَا وَعَلِيٌّ»}}؛ «فاطمه به من وصیت کرد که چون بمیرد، کسی جز من و علی او را غسل ندهد». بر پایهٔ همان گزارش، اسماء علی علیه السلام را در غسل او یاری کرد و [[امام صادق علیه السلام]] فرمود: {{متن حدیث|«غَسَلَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهَا كَانَتْ صِدِّيقَةً، وَلَمْ يَكُنْ لِيَغْسِلَهَا إِلَّا صَدِيقٌ»}}؛ «امیرالمؤمنین او را غسل داد، زیرا او صدیقه بود و جز صدیقی سزاوار غسل دادن او نبود».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۴؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>

==وصیت به خاکسپاری شبانه==

گزارش بلندتر بحار الأنوار سفارش او را در آخرین روزها چنین نقل می‌کند:<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۹.</ref>

'''سفارش پایانی به امام علی علیه السلام'''

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">«فَإِذَا أَنْتَ قَرَأْتَ يس فَاعْلَمْ أَنِّي قَدْ قَضَيْتُ نَحْبِي، فَغَسِّلْنِي وَلَا تَكْشِفْ عَنِّي فَإِنِّي طَاهِرَةٌ مُطَهَّرَةٌ، وَلْيُصَلِّ عَلَيَّ مَعَكَ مَنْ أَهْلِي الْأَدْنَى فَالْأَدْنَى، وَمَنْ رُزِقَ أَجْرِي، وَادْفِنِّي لَيْلًا فِي قَبْرِي، بِهَذَا أَخْبَرَنِي حَبِيبِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.»</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">«پس چون سورهٔ «یس» را خواندی، بدان که من به پایان عمر خود رسیده‌ام؛ مرا غسل بده و از من پرده برمگیر، که من پاک و پاکیزه‌ام؛ و باید همراه تو نزدیک‌ترین خویشان من و آنان که پاداش خدمت مرا یافته‌اند بر من نماز بخوانند؛ و مرا شبانه در قبرم به خاک بسپار. این را محبوب من، رسول خدا صلی الله علیه وآله، به من خبر داده است.»</div>
</div>
</div>

علی علیه السلام پیکر او را شبانه دفن کرد و قبرش را هموار ساخت؛ چون او را سرزنش کردند، گفت: {{متن حدیث|«بِذَلِكَ أُمِرْتُ»}}؛ «به همین مأمور شدم». [[اصبغ بن نباته]] می‌گوید از امام علی علیه السلام پرسید چرا او شبانه دفن شد؛ فرمود: {{متن حدیث|«إِنَّهَا كَانَتْ سَاخِطَةً عَلَى قَوْمٍ كَرِهَتْ حُضُورَهُمْ جِنَازَتَهَا»}}؛ «او بر گروهی خشمگین بود و خوش نداشت آنان در تشییع او حاضر شوند».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳ و ۱۸۶؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب مرض النبی ووفاته.</ref>

==وصیت دربارهٔ فرزندان==

در همان گزارش، سفارش او به همسرش دربارهٔ فرزندان نیز آمده است: {{متن حدیث|«فَاجْعَلْ لَهَا يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَاجْعَلْ لِأَوْلَادِي يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَلَا تَصِحَّ فِي وُجُوهِهِمَا فَيُصْبِحَانِ يَتِيمَيْنِ غَرِيبَيْنِ مُنْكَسِرَيْنِ»}}؛ «برای او یک روز و یک شب قرار ده و برای فرزندان من نیز یک روز و یک شب؛ و بر آن دو سخت مگیر، که فردا یتیم و غریب و شکسته می‌شوند». در گزارشی دیگر، وصیت او به سه چیز گزارش شده است: ازدواج با امامه، دختر خواهرش زینب؛ فراهم کردن تختی برای تشییع؛ و اینکه کسانی که به او ستم کرده‌اند در تشییعش حاضر نشوند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۸ و ۱۸۲.</ref>

==وصیت دربارهٔ تشییع==

[[امام صادق علیه السلام]] فرموده است نخستین تختی که در اسلام برای تشییع ساخته شد، از آنِ فاطمه سلام الله علیها بود. او به اسماء بنت عمیس گفت: {{متن حدیث|«إِنِّي نَحِلْتُ وَذَهَبَ لَحْمِي، أَلَا تَجْعَلِينَ لِي شَيْئًا يَسْتُرُنِي؟»}}؛ «من لاغر شده‌ام و گوشتم رفته است؛ آیا چیزی برایم نمی‌سازی که مرا بپوشاند؟» اسماء نمونه‌ای از آن تخت حبشی ساخت و فاطمه سلام الله علیها فرمود: {{متن حدیث|«اصْنَعِي لِي مِثْلَهُ، اسْتُرِينِي سَتَرَكِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ»}}؛ «برایم همانند آن بساز؛ مرا بپوشان، خداوند تو را از آتش بپوشاند». در گزارشی دیگر، اسماء می‌گوید که فاطمه سلام الله علیها به او سفارش کرده بود هیچ‌کس بر او وارد نشود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۹۰ و ۱۹۴.</ref>

==دلالت‌ها==

از نظر فقهی، فقیهان از گزارش غسل، جواز غسل همسر به دست شوهر را استنباط کرده‌اند و وصیت‌نامهٔ او نمونه‌ای از وصیت مالی با شاهد و کتابت است.<ref>اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۴.</ref> از نظر تاریخی، پنهان ماندن قبر و دور داشتن گروهی از صحابه از تشییع، در خوانش منابع شیعه با [[ماجرای فدک]] و رخدادهای پس از [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]] پیوند دارد و نشانهٔ ناخشنودی آن حضرت شمرده شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳.</ref> این وصیت‌ها در ادبیات شیعه جایگاهی نمادین یافته و محل دفن او را به موضوعی برای یادآوری مظلومیت [[اهل البیت]] تبدیل کرده است.

==اختلاف گزارش‌ها==

جزئیات وصیت‌ها یکسان نقل نشده است. دربارهٔ نمازگزاران، گزارش‌ها متفاوت‌اند: یکی تنها علی علیه السلام را نام می‌برد، [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]] [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]]، علی، مقداد و زبیر را می‌شمارد و روایات شیعه حسن و حسین علیهم السلام و جمعی از یاران را می‌افزایند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>

محل دفن او نیز سه‌گانه گزارش شده است: خانهٔ خود او، [[بقیع]]، و میان قبر و منبر پیامبر صلی الله علیه وآله. مدت زندگی او پس از رحلت پیامبر نیز چهل صبح، ۷۲ یا ۷۵ روز، دو، سه، چهار، شش یا هشت ماه و صد روز آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۰ و ۱۸۵ و ۲۱۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref> دربارهٔ اسماء بنت عمیس نیز در حاشیهٔ بحار الأنوار یادآوری شده که این نسبت‌ها با آنچه دربارهٔ زندگی او، از جمله ازدواج‌هایش، دانسته شده سازگار نمی‌افتد و ممکن است نام «سلمی» در نسخه‌ها به اسماء تبدیل شده باشد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۱.</ref> هستهٔ مشترک گزارش‌ها روشن است: غسل به دست علی علیه السلام، پوشیده ماندن پیکر، دفن شبانه و پنهان ماندن قبر.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* اربلی، علی بن عیسی؛ کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز: مکتبة بنی هاشم، ۱۳۸۱ق.
* بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.

{{شناختنامه حضرت زهرا (س)}}
[[رده:حضرت فاطمه سلام الله علیها]]
[[رده:تاریخ صدر اسلام]]
[[رده:امام علی علیه السلام]]
[[رده:اهل البیت]]

@@ سطر ۷: / سطر ۷: @@
 ==گزارش‌های منابع==
-این وصیت‌ها در ابواب وفات حضرت فاطمه سلام الله علیها در جلد ۴۳ [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] و در فصل وفات و وصیت [[کشف الغمة (کتاب)|کشف الغمة]] گرد آمده‌اند. [[صحیح بخاری (کتاب)|بخاری]] نیز گزارش کرده است که [[امام علی علیه السلام]] پیکر همسرش را شبانه و بی‌آنکه [[ابوبکر]] را آگاه کند به خاک سپرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۹؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی.</ref>
+این وصیت‌ها در ابواب وفات حضرت فاطمه سلام الله علیها در جلد ۴۳ [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] و در فصل وفات و وصیت [[کشف الغمة (کتاب)|کشف الغمة]] گرد آمده‌اند. [[صحیح بخاری (کتاب)|بخاری]] نیز گزارش کرده است که [[امام علی علیه السلام]] پیکر همسرش را شبانه و بی‌آنکه [[ابوبکر]] را آگاه کند به خاک سپرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی.</ref>
 ==وصیت‌نامهٔ کتبی==
-یک وصیت مکتوب دربارهٔ اموال او نیز در منابع ثبت شده است. بر پایهٔ روایتی، [[امام باقر علیه السلام]] صندوقی گشود و از آن کتابی خواند که وصیت فاطمه سلام الله علیها در آن نوشته شده بود:<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۵.</ref>
+یک وصیت مکتوب دربارهٔ اموال او نیز در منابع ثبت شده است. بر پایهٔ روایتی، [[امام باقر علیه السلام]] صندوقی گشود و از آن کتابی خواند که وصیت فاطمه سلام الله علیها در آن نوشته شده بود:<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.</ref>
 '''متن وصیت‌نامه'''
@@ سطر ۳۰: / سطر ۳۰: @@
 ==وصیت به غسل==
-[[اسماء بنت عمیس]] نقل کرده است: {{متن حدیث|«أَوْصَتْنِي فَاطِمَةُ أَنْ لَا يَغْسِلَهَا إِذَا مَاتَتْ إِلَّا أَنَا وَعَلِيٌّ»}}؛ «فاطمه به من وصیت کرد که چون بمیرد، کسی جز من و علی او را غسل ندهد». بر پایهٔ همان گزارش، اسماء علی علیه السلام را در غسل او یاری کرد و [[امام صادق علیه السلام]] فرمود: {{متن حدیث|«غَسَلَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهَا كَانَتْ صِدِّيقَةً، وَلَمْ يَكُنْ لِيَغْسِلَهَا إِلَّا صَدِيقٌ»}}؛ «امیرالمؤمنین او را غسل داد، زیرا او صدیقه بود و جز صدیقی سزاوار غسل دادن او نبود».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۴؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>
+[[اسماء بنت عمیس]] نقل کرده است: {{متن حدیث|«أَوْصَتْنِي فَاطِمَةُ أَنْ لَا يَغْسِلَهَا إِذَا مَاتَتْ إِلَّا أَنَا وَعَلِيٌّ»}}؛ «فاطمه به من وصیت کرد که چون بمیرد، کسی جز من و علی او را غسل ندهد». بر پایهٔ همان گزارش، اسماء علی علیه السلام را در غسل او یاری کرد و [[امام صادق علیه السلام]] فرمود: {{متن حدیث|«غَسَلَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهَا كَانَتْ صِدِّيقَةً، وَلَمْ يَكُنْ لِيَغْسِلَهَا إِلَّا صَدِيقٌ»}}؛ «امیرالمؤمنین او را غسل داد، زیرا او صدیقه بود و جز صدیقی سزاوار غسل دادن او نبود».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>
 ==وصیت به خاکسپاری شبانه==
-گزارش بلندتر بحار الأنوار سفارش او را در آخرین روزها چنین نقل می‌کند:<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۹.</ref>
+گزارش بلندتر بحار الأنوار سفارش او را در آخرین روزها چنین نقل می‌کند:<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.</ref>
 '''سفارش پایانی به امام علی علیه السلام'''
@@ سطر ۴۹: / سطر ۴۹: @@
 </div>
-علی علیه السلام پیکر او را شبانه دفن کرد و قبرش را هموار ساخت؛ چون او را سرزنش کردند، گفت: {{متن حدیث|«بِذَلِكَ أُمِرْتُ»}}؛ «به همین مأمور شدم». [[اصبغ بن نباته]] می‌گوید از امام علی علیه السلام پرسید چرا او شبانه دفن شد؛ فرمود: {{متن حدیث|«إِنَّهَا كَانَتْ سَاخِطَةً عَلَى قَوْمٍ كَرِهَتْ حُضُورَهُمْ جِنَازَتَهَا»}}؛ «او بر گروهی خشمگین بود و خوش نداشت آنان در تشییع او حاضر شوند».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳ و ۱۸۶؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب مرض النبی ووفاته.</ref>
+علی علیه السلام پیکر او را شبانه دفن کرد و قبرش را هموار ساخت؛ چون او را سرزنش کردند، گفت: {{متن حدیث|«بِذَلِكَ أُمِرْتُ»}}؛ «به همین مأمور شدم». [[اصبغ بن نباته]] می‌گوید از امام علی علیه السلام پرسید چرا او شبانه دفن شد؛ فرمود: {{متن حدیث|«إِنَّهَا كَانَتْ سَاخِطَةً عَلَى قَوْمٍ كَرِهَتْ حُضُورَهُمْ جِنَازَتَهَا»}}؛ «او بر گروهی خشمگین بود و خوش نداشت آنان در تشییع او حاضر شوند».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۸۶؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب مرض النبی ووفاته.</ref>
 ==وصیت دربارهٔ فرزندان==
-در همان گزارش، سفارش او به همسرش دربارهٔ فرزندان نیز آمده است: {{متن حدیث|«فَاجْعَلْ لَهَا يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَاجْعَلْ لِأَوْلَادِي يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَلَا تَصِحَّ فِي وُجُوهِهِمَا فَيُصْبِحَانِ يَتِيمَيْنِ غَرِيبَيْنِ مُنْكَسِرَيْنِ»}}؛ «برای او یک روز و یک شب قرار ده و برای فرزندان من نیز یک روز و یک شب؛ و بر آن دو سخت مگیر، که فردا یتیم و غریب و شکسته می‌شوند». در گزارشی دیگر، وصیت او به سه چیز گزارش شده است: ازدواج با امامه، دختر خواهرش زینب؛ فراهم کردن تختی برای تشییع؛ و اینکه کسانی که به او ستم کرده‌اند در تشییعش حاضر نشوند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۸ و ۱۸۲.</ref>
+در همان گزارش، سفارش او به همسرش دربارهٔ فرزندان نیز آمده است: {{متن حدیث|«فَاجْعَلْ لَهَا يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَاجْعَلْ لِأَوْلَادِي يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَلَا تَصِحَّ فِي وُجُوهِهِمَا فَيُصْبِحَانِ يَتِيمَيْنِ غَرِيبَيْنِ مُنْكَسِرَيْنِ»}}؛ «برای او یک روز و یک شب قرار ده و برای فرزندان من نیز یک روز و یک شب؛ و بر آن دو سخت مگیر، که فردا یتیم و غریب و شکسته می‌شوند». در گزارشی دیگر، وصیت او به سه چیز گزارش شده است: ازدواج با امامه، دختر خواهرش زینب؛ فراهم کردن تختی برای تشییع؛ و اینکه کسانی که به او ستم کرده‌اند در تشییعش حاضر نشوند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۸۲.</ref>
 ==وصیت دربارهٔ تشییع==
-[[امام صادق علیه السلام]] فرموده است نخستین تختی که در اسلام برای تشییع ساخته شد، از آنِ فاطمه سلام الله علیها بود. او به اسماء بنت عمیس گفت: {{متن حدیث|«إِنِّي نَحِلْتُ وَذَهَبَ لَحْمِي، أَلَا تَجْعَلِينَ لِي شَيْئًا يَسْتُرُنِي؟»}}؛ «من لاغر شده‌ام و گوشتم رفته است؛ آیا چیزی برایم نمی‌سازی که مرا بپوشاند؟» اسماء نمونه‌ای از آن تخت حبشی ساخت و فاطمه سلام الله علیها فرمود: {{متن حدیث|«اصْنَعِي لِي مِثْلَهُ، اسْتُرِينِي سَتَرَكِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ»}}؛ «برایم همانند آن بساز؛ مرا بپوشان، خداوند تو را از آتش بپوشاند». در گزارشی دیگر، اسماء می‌گوید که فاطمه سلام الله علیها به او سفارش کرده بود هیچ‌کس بر او وارد نشود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۹۰ و ۱۹۴.</ref>
+[[امام صادق علیه السلام]] فرموده است نخستین تختی که در اسلام برای تشییع ساخته شد، از آنِ فاطمه سلام الله علیها بود. او به اسماء بنت عمیس گفت: {{متن حدیث|«إِنِّي نَحِلْتُ وَذَهَبَ لَحْمِي، أَلَا تَجْعَلِينَ لِي شَيْئًا يَسْتُرُنِي؟»}}؛ «من لاغر شده‌ام و گوشتم رفته است؛ آیا چیزی برایم نمی‌سازی که مرا بپوشاند؟» اسماء نمونه‌ای از آن تخت حبشی ساخت و فاطمه سلام الله علیها فرمود: {{متن حدیث|«اصْنَعِي لِي مِثْلَهُ، اسْتُرِينِي سَتَرَكِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ»}}؛ «برایم همانند آن بساز؛ مرا بپوشان، خداوند تو را از آتش بپوشاند». در گزارشی دیگر، اسماء می‌گوید که فاطمه سلام الله علیها به او سفارش کرده بود هیچ‌کس بر او وارد نشود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۹۴.</ref>
 ==دلالت‌ها==
-از نظر فقهی، فقیهان از گزارش غسل، جواز غسل همسر به دست شوهر را استنباط کرده‌اند و وصیت‌نامهٔ او نمونه‌ای از وصیت مالی با شاهد و کتابت است.<ref>اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۴.</ref> از نظر تاریخی، پنهان ماندن قبر و دور داشتن گروهی از صحابه از تشییع، در خوانش منابع شیعه با [[ماجرای فدک]] و رخدادهای پس از [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]] پیوند دارد و نشانهٔ ناخشنودی آن حضرت شمرده شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳.</ref> این وصیت‌ها در ادبیات شیعه جایگاهی نمادین یافته و محل دفن او را به موضوعی برای یادآوری مظلومیت [[اهل البیت]] تبدیل کرده است.
+از نظر فقهی، فقیهان از گزارش غسل، جواز غسل همسر به دست شوهر را استنباط کرده‌اند و وصیت‌نامهٔ او نمونه‌ای از وصیت مالی با شاهد و کتابت است.<ref>اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.</ref> از نظر تاریخی، پنهان ماندن قبر و دور داشتن گروهی از صحابه از تشییع، در خوانش منابع شیعه با [[ماجرای فدک]] و رخدادهای پس از [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]] پیوند دارد و نشانهٔ ناخشنودی آن حضرت شمرده شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.</ref> این وصیت‌ها در ادبیات شیعه جایگاهی نمادین یافته و محل دفن او را به موضوعی برای یادآوری مظلومیت [[اهل البیت]] تبدیل کرده است.
 ==اختلاف گزارش‌ها==
-جزئیات وصیت‌ها یکسان نقل نشده است. دربارهٔ نمازگزاران، گزارش‌ها متفاوت‌اند: یکی تنها علی علیه السلام را نام می‌برد، [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]] [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]]، علی، مقداد و زبیر را می‌شمارد و روایات شیعه حسن و حسین علیهم السلام و جمعی از یاران را می‌افزایند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>
+جزئیات وصیت‌ها یکسان نقل نشده است. دربارهٔ نمازگزاران، گزارش‌ها متفاوت‌اند: یکی تنها علی علیه السلام را نام می‌برد، [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]] [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]]، علی، مقداد و زبیر را می‌شمارد و روایات شیعه حسن و حسین علیهم السلام و جمعی از یاران را می‌افزایند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref>
-محل دفن او نیز سه‌گانه گزارش شده است: خانهٔ خود او، [[بقیع]]، و میان قبر و منبر پیامبر صلی الله علیه وآله. مدت زندگی او پس از رحلت پیامبر نیز چهل صبح، ۷۲ یا ۷۵ روز، دو، سه، چهار، شش یا هشت ماه و صد روز آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۰ و ۱۸۵ و ۲۱۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref> دربارهٔ اسماء بنت عمیس نیز در حاشیهٔ بحار الأنوار یادآوری شده که این نسبت‌ها با آنچه دربارهٔ زندگی او، از جمله ازدواج‌هایش، دانسته شده سازگار نمی‌افتد و ممکن است نام «سلمی» در نسخه‌ها به اسماء تبدیل شده باشد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۱.</ref> هستهٔ مشترک گزارش‌ها روشن است: غسل به دست علی علیه السلام، پوشیده ماندن پیکر، دفن شبانه و پنهان ماندن قبر.
+محل دفن او نیز سه‌گانه گزارش شده است: خانهٔ خود او، [[بقیع]]، و میان قبر و منبر پیامبر صلی الله علیه وآله. مدت زندگی او پس از رحلت پیامبر نیز چهل صبح، ۷۲ یا ۷۵ روز، دو، سه، چهار، شش یا هشت ماه و صد روز آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۸۵ و ۲۱۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.</ref> دربارهٔ اسماء بنت عمیس نیز در حاشیهٔ بحار الأنوار یادآوری شده که این نسبت‌ها با آنچه دربارهٔ زندگی او، از جمله ازدواج‌هایش، دانسته شده سازگار نمی‌افتد و ممکن است نام «سلمی» در نسخه‌ها به اسماء تبدیل شده باشد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.</ref> هستهٔ مشترک گزارش‌ها روشن است: غسل به دست علی علیه السلام، پوشیده ماندن پیکر، دفن شبانه و پنهان ماندن قبر.
 ==پانویس==