واژه «رحم» در قرآن - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۵۶

2025-12-20T19:56:21Z

Mohammadi در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۵۳

2025-12-20T19:53:37Z

Mohammadi در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۰

2025-12-20T19:40:16Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۲۴

2025-12-20T18:24:08Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۷

2025-12-20T16:27:08Z

نمایش تغییرات

Mohammadi در ‏۱۵ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۷

2025-12-15T11:57:52Z

Mohammadi در ‏۱۵ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۲

2025-12-15T11:52:21Z

Mohammadi در ‏۱۵ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۹

2025-12-15T11:49:29Z

Mohammadi در ‏۱۴ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۴۳

2025-12-14T18:43:25Z

Mohammadi در ‏۱۴ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۵

2025-12-14T13:05:03Z

@@ سطر ۷۲: / سطر ۷۲: @@
 صاحب المنار گوید: رحمن صیغه مبالغه است و دلالت بر کثرت دارد و رحیم صفت مشبهه است که دلالت بر ثبوت دارد و این دو تأکید هم نیستند بلکه هر یک معنى مستقل دارد. [[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|المیزان]] نیز مانند المنار رحمن را صیغه مبالغه و رحیم را صفت مشبهه گرفته و گوید: لذا مناسب است که رحمن دلالت بر رحمت کثیره کند که بر مؤمن و کافر افاضه شده و آن رحمت عامّ است و در قرآن اکثرا در این معنى بکار رفته ...
-و لذا مناسب است که رحیم دلالت بر نعمت دائم و رحمت ثابت داشته باشد که بر مؤمن افاضه میشود چنانکه فرموده {{متن قرآن|«... وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»}} <ref>[[آیه 43 سوره احزاب|همان]]</ref>؛ و براى همین است که گفته‌اند: رحمن بر مؤمن و کافر عمومیت دارد و رحیم خاصّ مؤمن است. [[شیخ صدوق]] در کتاب [[التوحید]] بعد از ذکر معناى رحمن فرموده: رحمن براى جمیع عالم و رحیم فقط براى مؤمنان است.
+و لذا مناسب است که رحیم دلالت بر نعمت دائم و رحمت ثابت داشته باشد که بر مؤمن افاضه میشود چنانکه فرموده {{متن قرآن|«... وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»}} <ref>همان</ref>؛ و براى همین است که گفته‌اند: رحمن بر مؤمن و کافر عمومیت دارد و رحیم خاصّ مؤمن است. [[شیخ صدوق]] در کتاب [[التوحید]] بعد از ذکر معناى رحمن فرموده: رحمن براى جمیع عالم و رحیم فقط براى مؤمنان است.
 خلاصه سخن آنکه: رحمن و رحیم هر دو از رحمت مشتقّ‌اند و هر دو صیغه مبالغه و یا رحمن صیغه مبالغه و رحیم صفت مشبهه است. ناگفته نماند اگر هر دو از رحمت باشند بهتر است رحمن را صیغه مبالغه و رحیم را صفت مشبهه بگیریم تا تکرار لازم نیاید و نیز خیلى جالب است که گفته شود رحمن دلالت بر کثرت و رحیم دلالت بر دوام دارد.
@@ سطر ۱۸۱: / سطر ۱۸۱: @@
 *{{متن قرآن|«... فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}}<ref name=":8" />.
 *{{متن قرآن|«قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ ۖ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}}<ref name=":10" />.
 ==منابع==

@@ سطر ۳۷: / سطر ۳۷: @@
 در [[نهج البلاغة (کتاب)|نهج البلاغه]] خطبه ۱۷۷ فرموده: «رحیم لا یوصف بالرّقّة».
-{{متن قرآن|«مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ...}} <ref>[[آیه 16 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۶.]]</ref>؛ هر که آنروز عذاب از وى دفع شود خدا احسانش کرده است ...». {{متن قرآن|«يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ ...}}<ref>[[آیه 21 سوره عنکبوت|سوره عنکبوت، آیه ۲۱.]]</ref>؛ هر که را خواهد عذاب کند و هر که را خواهد مى‌بخشد و از عذاب نجاتش میدهد ...».
+{{متن قرآن|«مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ...}}<ref name=":15">[[آیه 16 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۶.]]</ref>؛ هر که آنروز عذاب از وى دفع شود خدا احسانش کرده است ...». {{متن قرآن|«يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ ...}}<ref>[[آیه 21 سوره عنکبوت|سوره عنکبوت، آیه ۲۱.]]</ref>؛ هر که را خواهد عذاب کند و هر که را خواهد مى‌بخشد و از عذاب نجاتش میدهد ...».
 {{متن قرآن|«أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ...}}<ref name=":11">[[آیه 157 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۵۷.]]</ref>؛ آنانرا از پروردگارشان عنایات و احسانى است ...». {{متن قرآن|«وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ ...»}}<ref>[[آیه 133  سوره انعام| سوره انعام، آیه ۱۳۳.]]</ref>؛ خداى تو بى نیاز و صاحب احسان و نعمت است ...».
@@ سطر ۸۲: / سطر ۸۲: @@
 این مطلب نشان میدهد که «رحمن» با «اللّه» مساوى و هر دو به یک معنى‌اند، نه اینکه رحمن صفتى از صفات خدا باشد.
-این مطلب که گفته شد، در صفات دیگر عمومیت ندارد؛ «مثلا در جاى {{متن قرآن|«... وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»}}<ref name=":۰" />، نمیشود گفت: '''«و کان بالمؤمنین اللَّه»''' و در جاى {{متن قرآن|«... وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»}} <ref>[[آیه 160 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۶۰.]]</ref>. نمی شود گفت: '''«و انا التواب اللَّه»'''. همچنین سایر [[اسماء الحسنی]] که دلالت بر معناى خاصّ دارند.
+این مطلب که گفته شد، در صفات دیگر عمومیت ندارد؛ «مثلا در جاى {{متن قرآن|«... وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»}}<ref name=":۰" />، نمیشود گفت: '''«و کان بالمؤمنین اللَّه»''' و در جاى {{متن قرآن|«... وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»}} <ref>[[آیه 160 سوره بقره|همان، آیه ۱۶۰.]]</ref>. نمی شود گفت: '''«و انا التواب اللَّه»'''. همچنین سایر [[اسماء الحسنی]] که دلالت بر معناى خاصّ دارند.
 از طرف دیگر، «رحمن» مثل «اللّه» در همه جا آمده نه فقط در موارد رحمت؛ مثلا رحیم پیوسته در موارد رحمت بکار رفته ولى «رحمن» مثل «اللّه» در موارد رحمت و عذاب و سلطنت و غیره استعمال گردیده، مثل {{متن قرآن|«... وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَٰنِ ...»}}<ref name=":1" />. {{متن قرآن|«... إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا ...»}}<ref name=":2" />. {{متن قرآن|«... إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَٰنِ ...»}}<ref name=":3" />. {{متن قرآن|«{{آیه|19|91}} 💠<ref>[[آیه 91 سوره مریم|سوره مریم، آیه ۹۱.]]</ref> {{آیه|19|92}}<ref>[[آیه 92 سوره مریم|همان، آیه ۹۲.]]</ref>»}}؛ ملاحظه میشود که این موارد محل رحمت نیستند بلکه محل عذاب و اقتدارند.
@@ سطر ۱۲۴: / سطر ۱۲۴: @@
 [[شیخ صدوق]] رحمه اللّه در [[التوحید]] در معنى رحیم فرموده: معنى رحمت نعمت است و راحم بمعنى منعم است ...
 معناى رحمت (در خدا) رقّت نیست که آن از خدا منتفى است فقط بشخص رقیق القلب رحیم گویند که بسیار رحم کننده باشد.
-مرحمت نیز بمعنى رحمت است {{متن قرآن|«... وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ»}} <ref>[[آیه 17 سوره بلد|سوره بلد، آیه ۱۷.]]</ref>. جمع رحیم در قرآن «رُحماء» آمده: {{متن قرآن|«...أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ...»}} <ref>[[آیه 29 سوره فتح|سوره فتح، آیه ۲۹.]]</ref>.
+مرحمت نیز بمعنى رحمت است {{متن قرآن|«... وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ»}}<ref name=":16">[[آیه 17 سوره بلد|سوره بلد، آیه ۱۷.]]</ref>. جمع رحیم در قرآن «رُحماء» آمده: {{متن قرآن|«...أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ...»}} <ref>[[آیه 29 سوره فتح|سوره فتح، آیه ۲۹.]]</ref>.
 ==موارد کاربرد رحم در قرآن==
@@ سطر ۱۳۳: / سطر ۱۳۳: @@
 *{{متن قرآن|«... وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ...»}} <ref>[[آیه 286 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۸۶.]]</ref>.
 *{{متن قرآن|«وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ»}} <ref>[[آیه 132 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۳۲.]]</ref>.
-*{{متن قرآن|«{{آیه|6|16}}»}}<ref>[[آیه 16 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۶.]]</ref>.
+*{{متن قرآن|«{{آیه|6|16}}»}}<ref name=":15" />.
 '''أَرْحَام:'''
@@ سطر ۱۷۴: / سطر ۱۷۴: @@
 '''مَرْحَمَة:'''
-*{{متن قرآن|«... وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ»}} <ref>[[آیه 17 سوره بلد|سوره بلد، آیه ۱۷.]]</ref>.
+*{{متن قرآن|«... وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ»}}<ref name=":16" />.
 '''الرَّٰحِمِین:'''

@@ سطر ۵۶: / سطر ۵۶: @@
 ۶- باران: {{متن قرآن|«فَانْظُرْ إِلَىٰ آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا»}} <ref>[[آیه 50  سوره روم| سوره روم،آیه ۵۰.]]</ref>.
-خداوند رحمت را بر خود حتمى فرموده و رحمتش به تمام موجودات شامل است و او از تمام مهربانها مهربانتر است: {{متن قرآن|«...كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ...»}} <ref>[[آیه 54 سوره انعام| سوره انعام،آیه ۵۴.]]</ref>.{{متن قرآن|«...رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا...»}}<ref>[[آیه 7سوره غافر|سوره غافر،آیه ۷.]]</ref>. {{متن قرآن|«...وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}} <ref>[[آیه 151 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۱۵۱.]]</ref>. {{متن قرآن|«... وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}} <ref>[[آیه 64 و 92 سوره یوسف|سوره یوسف، ۶۴ و ۹۲.]]</ref>.
+خداوند رحمت را بر خود حتمى فرموده و رحمتش به تمام موجودات شامل است و او از تمام مهربانها مهربانتر است: {{متن قرآن|«...كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ...»}} <ref>[[آیه 54 سوره انعام| سوره انعام،آیه ۵۴.]]</ref>.{{متن قرآن|«...رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا...»}} <ref>[[آیه 7 سوره غافر|سوره غافر،آیه ۷.]]</ref>. {{متن قرآن|«...وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}} <ref>[[آیه 151 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۱۵۱.]]</ref>. {{متن قرآن|«... وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}} <ref>[[آیه 64 سوره یوسف|سوره یوسف، ۶۴.]]</ref>. {{متن قرآن|«... وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»}} <ref>[[آیه 92 سوره یوسف|سوره یوسف ۹۲.]]</ref>.
 ناگفته نماند رحمت خدا دو گونه است: یکى رحمت عام که شامل تمام موجودات است و آن رحمت خلقت و [[رزق]] و غیره است، چنانکه فرموده: {{متن قرآن|«...وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ...»}} <ref>[[آیه 156 سوره اعراف|سوره اعراف، آیه ۱۵۶.]]</ref>. {{متن قرآن|«...رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا...»}} <ref>[[آیه 7 سوره غافر| سوره غافر،آیه ۷.]]</ref>. و یکى رحمت خاصّ که مخصوص اهل [[ایمان]] است و دیگران در آن سهیم نیستند، مثل: {{متن قرآن|«أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ...»}} <ref>[[آیه 157 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۵۷.]]</ref>. {{متن قرآن|«...وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ...»}} <ref>[[آیه 105 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۱۰۵.]]</ref>. {{متن قرآن|«... وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»}} <ref>[[آیه 43 سوره احزاب|سوره احزاب، آیه ۴۳.]]</ref>.

@@ سطر ۴: / سطر ۴: @@
 '''الف. رَحِم:'''
-«رَحِم» (بفتح اوّل و کسر دوّم) به معنای رَحِم زن و محل رشد جنین و جمع آن «ارحام» است: {{متن قرآن|« هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ...»}} <ref>[[آیه 6 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۶.]]</ref>. {{متن قرآن|«... وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ... »}} <ref>[[آیه 34 سوره سوره لقمان|سوره لقمان، آیه ۳۴.]]</ref>.
+«رَحِم» (بفتح اوّل و کسر دوّم) به معنای رَحِم زن و محل رشد جنین و جمع آن «ارحام» است: {{متن قرآن|« هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ...»}} <ref>[[آیه 6 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۶.]]</ref>. {{متن قرآن|«... وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ... »}} <ref>[[آیه 34 سوره لقمان|سوره لقمان،آیه ۳۴.]]</ref>.
 رحِم بمعناى فوق در [[قرآن]] همیشه جمع آمده است. به گفته [[راغب اصفهانی]] در «[[مفردات قرآن راغب (کتاب)|مفردات]]» به قوم و خویش از آن جهت رحم و ارحام گفته‌اند که آنها از یک رحم خارج شده‌اند، یعنى ریشه همه یک رحم است. ذو رحم یعنى صاحب قرابت و ذوى الارحام یعنى صاحبان قرابت.

@@ سطر ۷۷: / سطر ۷۷: @@
 ناگفته نماند یکى از مختّصات «رحمن» آنست که در قرآن هر جا کلمه رحمن آمده میشود بجاى آن «[[الله]]» ذکر کرد و بالعکس، بر خلاف نامهاى دیگر خدا. مثلا در جاى {{متن قرآن|«...لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ»}} <ref>[[آیه 163 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۱۶۳.]]</ref>، میشود گفت «هو اللّه الرّحیم» و بجاى {{متن قرآن|«...وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَٰنِ...»}} <ref>[[آیه 30 سوره رعد|سوره رعد، آیه ۳۰.]]</ref>، میشود گفت: «وَهُمْ يَكْفُرُونَ باللَّه». و در آیات {{متن قرآن|«...إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا...»}} <ref>[[آیه 26 سوره مریم|سوره مریم،آیه ۲۶.]]</ref>؛ و {{متن قرآن|«...إِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَٰنِ...»}} <ref>[[آیه 58 سوره مریم|سوره مریم،آیه ۵۸.]]</ref>؛ نیز میشود بجاى رحمن، «اللّه» گذاشت و خلاصه تمام موارد استعمال رحمن در قرآن چنین است.
-از طرف دیگر میشود بجاى «اللّه»، «رحمن» گذاشت، چنانکه آمده {{متن قرآن|« وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا... »}} <ref>[[آیه 116  سوره بقره| سوره بقره،آیه ۱۱۶.]]</ref>. {{متن قرآن|« وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا»}} <ref>[[آیه 88 سوره مریم| سوره مریم،آیه ۸۸.]]</ref>. هر یک بجاى دیگرى است. {{متن قرآن|«إِنْ أَتاکمْ عَذابُ اللَّهِ»}} (انعام: ۴۰ و ۴۷). {{متن قرآن|«...إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَٰنِ... »}} <ref>[[آیه 45 سوره مریم| سوره مریم،آیه ۴۵.]]</ref>. در این دو آیه نیز یکى بجاى دیگرى آمده و متعلق هر دو عذاب است. در آیه {{متن قرآن|« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ... »}} <ref>[[آیه110 سوره اسراء|سوره اسراء،آیه ۱۱۰.]]</ref> نیز هر دو مساوى آمده‌اند.
+از طرف دیگر میشود بجاى «اللّه»، «رحمن» گذاشت، چنانکه آمده {{متن قرآن|« وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا... »}} <ref>[[آیه 116  سوره بقره| سوره بقره،آیه ۱۱۶.]]</ref>. {{متن قرآن|« وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا»}} <ref>[[آیه 88 سوره مریم| سوره مریم،آیه ۸۸.]]</ref>. هر یک بجاى دیگرى است. {{متن قرآن|«إِنْ أَتاکمْ عَذابُ اللَّهِ»}} (انعام: ۴۰ و ۴۷). {{متن قرآن|«...إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَٰنِ... »}} <ref>[[آیه 45 سوره مریم| سوره مریم،آیه ۴۵.]]</ref>. در این دو آیه نیز یکى بجاى دیگرى آمده و متعلق هر دو عذاب است. در آیه {{متن قرآن|« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ... »}} <ref>[[آیه 110 سوره اسراء|سوره اسراء،آیه ۱۱۰.]]</ref> نیز هر دو مساوى آمده‌اند.
 {{متن قرآن|« جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَٰنُ... »}} <ref>[[آیه 61 سوره مریم|سوره مریم،آیه ۶۱.]]</ref>. {{متن قرآن|«أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَٰنِ عَهْدًا»}} <ref>[[آیه 78 سوره مریم|سوره مریم،آیه ۷۸.]]</ref>.
 نظیر این دو آیه چنین است {{متن قرآن|« وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ... جَنَّاتِ عَدْنٍ ...»}} <ref>[[آیه 72 سوره توبه|سوره توبه،آیه ۷۲.]]</ref>. {{متن قرآن|«... قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا...»}} <ref>[[آیه 80 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۸۰.]]</ref>.
@@ سطر ۹۲: / سطر ۹۲: @@
 {{متن قرآن|«االْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَٰنِ ۚ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا»}} <ref>[[آیه 26 سوره فرقان|سوره فرقان،آیه ۲۶.]]</ref>.
 {{متن قرآن|« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا... »}} <ref>[[آیه 63 سوره فرقان|سوره فرقان،آیه ۶۳.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ»}} (زخرف: ۲۰)
+{{متن قرآن|« وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَٰنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ...»}} <ref>[[آیه 20 سوره زخرف|سوره زخرف،آیه ۲۰.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«ما تَرى‌ فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ»}} ([[سوره ملک|ملک]]: ۳).
+{{متن قرآن|«... مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ...»}} <ref>[[آیه 3 سوره ملک|سوره ملک،آیه ۳.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«لا یتَکلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ»}} ([[سوره نباء|نباء]]: ۳۸).
+{{متن قرآن|«... لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَٰنُ...»}} <ref>[[آیه 38 سوره نبأ|سوره نبأ،آیه ۳۸.]]</ref>.
 ملاحظه این آیات و غیره شکى نمیگذارد در اینکه «رحمن» با «اللّه» مساوى است و همچون اوصاف دیگر خدا نمیباشد که به یک معنى خاصّ دلالت داشته باشد.
@@ سطر ۱۰۵: / سطر ۱۰۵: @@
 حبیب اللّه نوبخت در کتاب دیوان دین از کتاب المزهر و [[الاتقان فی علوم القرآن|الاتقان]] [[سیوطى]] نقل نموده که رحمن عبرى و معرّب رخمان است و نیز میگوید: کلمه رحمن چنانکه در کتاب المزهر آمده و نیز در ضمن معربات ابن نقیب، لغتى است معرّب و عبرى و نظیر رحمان.
-آیه ۶۰ سوره [[سوره فرقان|فرقان]] نیز مؤید و یا دلیل این مطلب است {{متن قرآن|«وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَ زادَهُمْ نُفُوراً»}} کلمه «وَ مَا الرَّحْمنُ» اگر از روى عناد نباشد میرساند که آنها از رحمن بى اطلاع بودند و نمیدانستند که رحمن از نامهاى خداست.
+آیه ۶۰ سوره [[سوره فرقان|فرقان]] نیز مؤید و یا دلیل این مطلب است {{متن قرآن|« وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَٰنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَٰنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا »}} <ref>[[آیه 60 سوره فرقان|سوره فرقان،آیه ۶۰ .]]</ref>.
 در مجمع از زجاج نقل میکند: که رحمن نامى از نامهاى خداوند است و در کتب قبلى ذکر شده و عرب آنرا از نامهاى خدا نمیدانستند بآنها گفته شد که رحمن از نامهاى خداست.
@@ سطر ۱۱۷: / سطر ۱۱۸: @@
 '''د. رحیم:'''
-«رحیم»: مهربان؛ از [[اسماء الحسنی]] است و ۲۲۷ بار در [[قرآن]] بکار رفته است؛ صد و سیزده بار در ضمن [[بسمله]] و صد و چهار ده بار در اثناء آیات و آن بر خدا و غیر خدا اطلاق میشود، چنانکه درباره [[حضرت رسول]] صلّى اللّه علیه و آله آمده: {{متن قرآن|«عَزِیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ»}} (توبه: ۱۲۸). در تمام قرآن فقط یکمورد فوق آمده و در موارد دیگر صفت پروردگار سبحان واقع شده است و آن بعکس «رحمن» فقط در موارد رحمت بکار رفته است.
+«رحیم»: مهربان؛ از [[اسماء الحسنی]] است و ۲۲۷ بار در [[قرآن]] بکار رفته است؛ صد و سیزده بار در ضمن [[بسمله]] و صد و چهار ده بار در اثناء آیات و آن بر خدا و غیر خدا اطلاق میشود، چنانکه درباره [[حضرت رسول]] صلّى اللّه علیه و آله آمده: {{متن قرآن|«... عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ»}} <ref>[[آیه 128 سوره توبه|سوره توبه،آیه ۱۲۸.]]</ref>. در تمام قرآن فقط یک مورد فوق آمده و در موارد دیگر صفت پروردگار سبحان واقع شده است و آن بعکس «رحمن» فقط در موارد رحمت بکار رفته است.
-وصف رحیم مخصوص براى [[آخرت]] نیست، بلکه بیشتر آیات عمومیت آنرا میرساند: {{متن قرآن|«فَمَنِ اضْطُرَّ غَیرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»}} (بقره: ۱۷۳). {{متن قرآن|«تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ»}} ([[سوره فصلت|فصلت]]: ۲). و ده‌ها آیه دیگر و اگر بگوئیم رحیم یعنى خدائیکه فقط براى مؤمنان رحیم است آنهم در قیامت، این سخن را قرآن تصدیق نمیکند. در دعاى ۵۴ [[صحيفه سجاديه (کتاب)|صحیفه سجّادیه]] آمده «یا رحمن الدّنیا و الآخرة و رحیمهما». چنانکه ملاحظه میشود هر دو درباره دنیا و آخرت بکار رفته است. رحیم چون بر خدا اطلاق شود مراد از آن نعمت دهنده و احسان کننده است و چون بر غیر خدا گفته شود مقصود از آن مهربانى و رقّت قلب است، محال است در خداوند تأثر و انفعال بوده باشد.
+وصف رحیم مخصوص براى [[آخرت]] نیست، بلکه بیشتر آیات عمومیت آنرا میرساند: {{متن قرآن|«... فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»}} <ref>[[آیه 173 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۱۷۳.]]</ref>.
 مولا [[امیرالمؤمنین]] صلوات اللّه و سلامه علیه در خطبه ۱۷۷ [[نهج البلاغه]] در وصف خدا فرموده: «بصیر لا یوصف بالحاسّة رحیم لا یوصف بالرّقّة» یعنى خدا بیناست ولى نمیشود گفت چشم دارد. رحیم است ولى با رقت و تأثر و انفعال توصیف نمیشود.
 [[شیخ صدوق]] رحمه اللّه در [[التوحید]] در معنى رحیم فرموده: معنى رحمت نعمت است و راحم بمعنى منعم است ...
 معناى رحمت (در خدا) رقّت نیست که آن از خدا منتفى است فقط بشخص رقیق القلب رحیم گویند که بسیار رحم کننده باشد.
-مرحمت نیز بمعنى رحمت است {{متن قرآن|«وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ»}} ([[سوره بلد|بلد]]: ۱۷). جمع رحیم در قرآن «رُحماء» آمده: {{متن قرآن|«أَشِدَّاءُ عَلَى الْکفَّارِ رُحَماءُ بَینَهُمْ»}} ([[سوره فتح|فتح]]: ۲۹).
+مرحمت نیز بمعنى رحمت است {{متن قرآن|«... وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ»}} <ref>[[آیه 17 سوره بلد|سوره بلد،آیه ۱۷.]]</ref>. جمع رحیم در قرآن «رُحماء» آمده: {{متن قرآن|«...أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ... »}} <ref>[[آیه 29 سوره فتح|سوره فتح،آیه ۲۹.]]</ref>.
 ==موارد کاربرد رحم در قرآن==

@@ سطر ۷۹: / سطر ۷۹: @@
 از طرف دیگر میشود بجاى «اللّه»، «رحمن» گذاشت، چنانکه آمده {{متن قرآن|« وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا... »}} <ref>[[آیه 116  سوره بقره| سوره بقره،آیه ۱۱۶.]]</ref>. {{متن قرآن|« وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا»}} <ref>[[آیه 88 سوره مریم| سوره مریم،آیه ۸۸.]]</ref>. هر یک بجاى دیگرى است. {{متن قرآن|«إِنْ أَتاکمْ عَذابُ اللَّهِ»}} (انعام: ۴۰ و ۴۷). {{متن قرآن|«...إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَٰنِ... »}} <ref>[[آیه 45 سوره مریم| سوره مریم،آیه ۴۵.]]</ref>. در این دو آیه نیز یکى بجاى دیگرى آمده و متعلق هر دو عذاب است. در آیه {{متن قرآن|« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ... »}} <ref>[[آیه110 سوره اسراء|سوره اسراء،آیه ۱۱۰.]]</ref> نیز هر دو مساوى آمده‌اند.
 {{متن قرآن|« جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَٰنُ... »}} <ref>[[آیه 61 سوره مریم|سوره مریم،آیه ۶۱.]]</ref>. {{متن قرآن|«أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَٰنِ عَهْدًا»}} <ref>[[آیه 78 سوره مریم|سوره مریم،آیه ۷۸.]]</ref>.
-نظیر این دو آیه چنین است {{متن قرآن|« وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ... جَنَّاتِ عَدْنٍ ...»}} <ref>[[آیه 72 سوره توبه|سوره توبه،آیه ۷۲.]]</ref>. {{متن قرآن|«... قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا...»}} <ref>[[آیه80 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۸۰.]]</ref>.
+نظیر این دو آیه چنین است {{متن قرآن|« وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ... جَنَّاتِ عَدْنٍ ...»}} <ref>[[آیه 72 سوره توبه|سوره توبه،آیه ۷۲.]]</ref>. {{متن قرآن|«... قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا...»}} <ref>[[آیه 80 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۸۰.]]</ref>.
 این مطلب نشان میدهد که «رحمن» با «اللّه» مساوى و هر دو به یک معنى‌اند، نه اینکه رحمن صفتى از صفات خدا باشد.
-این مطلب که گفته شد، در صفات دیگر عمومیت ندارد؛ «مثلا در جاى {{متن قرآن|«وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً»}} (احزاب: ۴۳)، نمیشود گفت «و کان بالمؤمنین اللَّه» و در جاى {{متن قرآن|«وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ»}} (بقره: ۱۶۰)، نمیشود گفت «و انا التواب اللَّه». همچنین سایر [[اسماء الحسنی]] که دلالت بر معناى خاصّ دارند.
+این مطلب که گفته شد، در صفات دیگر عمومیت ندارد؛ «مثلا در جاى {{متن قرآن|«... وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا»}} <ref>[[آیه 43  سوره احزاب|سوره احزاب،آیه ۴۳.]]</ref>، نمیشود گفت « و کان بالمؤمنین اللَّه» و در جاى {{متن قرآن|«... وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»}} <ref>[[آیه 160 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۱۶۰.]]</ref>. نمیشود گفت « و انا التواب اللَّه». همچنین سایر [[اسماء الحسنی]] که دلالت بر معناى خاصّ دارند.
-از طرف دیگر، «رحمن» مثل «اللّه» در همه جا آمده نه فقط در موارد رحمت؛ مثلا رحیم پیوسته در موارد رحمت بکار رفته ولى «رحمن» مثل «اللّه» در موارد رحمت و عذاب و سلطنت و غیره استعمال گردیده، مثل {{متن قرآن|«وَ هُمْ یکفُرُونَ بِالرَّحْمنِ»}} ([[سوره رعد|رعد]]: ۳۰). {{متن قرآن|«إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً»}} (مریم: ۲۶). {{متن قرآن|«إِنِّی أَخافُ أَنْ یمَسَّک عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ»}} (مریم: ۴۵). {{متن قرآن|«أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً * وَ ما ینْبَغِی لِلرَّحْمنِ أَنْ یتَّخِذَ وَلَداً»}} (مریم: ۹۱-۹۲). ملاحظه میشود که این موارد محل رحمت نیستند بلکه محل عذاب و اقتدارند.
+از طرف دیگر، «رحمن» مثل «اللّه» در همه جا آمده نه فقط در موارد رحمت؛ مثلا رحیم پیوسته در موارد رحمت بکار رفته ولى «رحمن» مثل «اللّه» در موارد رحمت و عذاب و سلطنت و غیره استعمال گردیده، مثل {{متن قرآن|«... وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَٰنِ...»}} <ref>[[آیه 30 سوره رعد|سوره رعد،آیه ۳۰.]]</ref>. {{متن قرآن|«... إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا...»}}
-{{متن قرآن|«الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌»}} ([[سوره طه|طه]]: ۵)
+{{متن قرآن|«الرَّحْمَٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ»}} <ref>[[آیه 5 سوره طه|سوره طه،آیه ۵.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«وَ إِنَّ رَبَّکمُ الرَّحْمنُ ...»}} (طه: ۹۰)
+{{متن قرآن|«... وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَٰنُ  ...»}} <ref>[[آیه 90 سوره طه|سوره طه،آیه ۹۰.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ»}} (طه: ۱۰۸)
+{{متن قرآن|«... وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَٰنِ...»}} <ref>[[آیه 108 سوره طه|سوره طه،آیه ۱۰۸.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«الْمُلْک یوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَ کانَ یوْماً عَلَى الْکافِرِینَ عَسِیراً»}} ([[سوره فرقان|فرقان]]: ۲۶).
+{{متن قرآن|«االْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَٰنِ ۚ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا»}} <ref>[[آیه 26 سوره فرقان|سوره فرقان،آیه ۲۶.]]</ref>.
-{{متن قرآن|«وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً»}} (فرقان: ۶۳).
+{{متن قرآن|« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا... »}} <ref>[[آیه 63 سوره فرقان|سوره فرقان،آیه ۶۳.]]</ref>.
 {{متن قرآن|«وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ»}} (زخرف: ۲۰)
 {{متن قرآن|«ما تَرى‌ فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ»}} ([[سوره ملک|ملک]]: ۳).