Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: نماز وتر

2026-11-12T22:11:09Z

ایجاد مقالهٔ تازه: نماز وتر

صفحهٔ تازه

'''نماز وتر'''، آخرین بخش [[نماز شب]] و از [[نماز|نمازهای]] مستحبی در فقه شیعه است. وتر در اصطلاح مشهور، یک [[رکعت]] است که پس از دو رکعت «شفع» و با سلامی جداگانه خوانده می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۵۶.</ref> این نماز در روایات «سنت» و نه «فریضه» خوانده شده، در سفر و حضر ساقط نمی‌شود و بر مداومت آن تأکید فراوان شده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۶۶.</ref> وقت آن پس از [[نماز عشا]] تا طلوع فجر است و بهتر است در آخر شب و نزدیک فجر خوانده شود؛ روایات نیز بهترین ساعت آن را فجر دانسته‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۲۱۰؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۶۶.</ref> در [[قنوت]] آن نیز، [[استغفار]] هفتاد بار و خواندن دعاهای مأثور مستحب شمرده می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۳۳.</ref>

== تعریف و جایگاه ==
«وتر» در لغت به معنای فرد و تنهاست، در برابر «شفع» که به معنای زوج است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۵۶.</ref> در اصطلاح فقه امامیه، وتر رکعت پایانی نماز شب است که پس از شفع می‌آید. [[شیخ صدوق]] در ''الامالی'' آن را از دین امامیه می‌شمارد: {{متن حدیث|«الشَّفْعُ رَكْعَتَانِ، وَالْوِتْرُ رَكْعَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْ دِينِ الْإِمَامِيَّةِ»}}؛ «شفع دو رکعت است و وتر یک رکعت، و این از دین امامیه است.»<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۵۶.</ref>

با این حال، در بسیاری از روایات، «وتر» بر مجموع سه رکعت (دو رکعت شفع و یک رکعت وتر) نیز اطلاق شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۵۹.</ref> [[امام صادق علیه السلام]] می‌فرماید: {{متن حدیث|«الْوِتْرُ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ تَفْصِلُ بَيْنَهُنَّ، وَتَقْرَأُ فِيهِنَّ جَمِيعًا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»}}؛ «وتر سه رکعت است که میان آنها جدا می‌کنی و در همهٔ آنها سورهٔ توحید می‌خوانی.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۴۷.</ref>

وتر آخرین بخش از یازده رکعت نماز شب است: هشت رکعت نافلهٔ شب، دو رکعت شفع و یک رکعت وتر.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۴۳.</ref> حکم آن [[مستحب]] مؤکد است، نه [[واجب]]؛ امام صادق علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«سُنَّةٌ لَيْسَتْ بِفَرِيضَةٍ»}}؛ «سنت است و فریضه نیست.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۶۶.</ref> نیز از [[امام باقر علیه السلام]] نقل شده است: {{متن حدیث|«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَبِيتَنَّ إِلَّا بِوِتْرٍ»}}؛ «هر که به خدا و روز واپسین ایمان دارد، شب را جز با وتر به صبح نرساند.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۷۰.</ref>

== تعداد رکعات و کیفیت ==
شفع دو رکعت است با یک سلام، و وتر یک رکعت است که با سلامی مستقل خوانده می‌شود. امام صادق علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«الْوِتْرُ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ، ثِنْتَيْنِ مَفْصُولَةً، وَوَاحِدَةً»}}؛ «وتر سه رکعت است: دو رکعت جدا و یک رکعت.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۴۷.</ref>

میان شفع و وتر می‌توان کارهای دیگر کرد. ابوولاد حفص بن سالم می‌گوید: {{متن حدیث|«سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ التَّسْلِيمِ فِي رَكْعَتَيِ الْوِتْرِ، فَقَالَ: نَعَمْ، وَإِنْ كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ فَاخْرُجْ وَاقْضِهَا، ثُمَّ عُدْ وَارْكَعْ رَكْعَةً»}}؛ «از امام صادق علیه السلام دربارهٔ سلام دادن در دو رکعت وتر پرسیدم؛ فرمود: آری، و اگر کاری داشتی بیرون برو و آن را انجام بده، سپس برگرد و یک رکعت بخوان.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۴۵.</ref>

از امام رضا علیه السلام دربارهٔ وصل یا فصل شفع و وتر پرسیدند و آن حضرت فرمود: {{متن حدیث|«فَصْلٌ»}}؛ «جدا کردن.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۴۷.</ref> برخی متأخران تخییر میان فصل و وصل را مطرح کرده‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۶۲-۶۳.</ref>

در هر سه رکعت، [[سوره توحید|سورهٔ توحید]] خوانده می‌شود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۷۹۹.</ref> در روایتی که کیفیت نماز شب [[پیامبر اسلام|پیامبر (ص)]] را وصف می‌کند، آمده است: {{متن حدیث|«وَأَوْتَرَ فِي الرُّبُعِ الْأَخِيرِ مِنَ اللَّيْلِ بِثَلَاثِ رَكَعَاتٍ... وَيَفْصِلُ بَيْنَ الثَّلَاثِ بِتَسْلِيمَةٍ... وَيَقْنُتُ فِيهَا قَبْلَ الرُّكُوعِ»}}؛ «و در یک‌چهارم آخر شب با سه رکعت وتر خواند... و میان آن سه با یک سلام جدا کرد... و در آن پیش از رکوع قنوت گرفت.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۴۴.</ref>

== وقت ==
وقت اصلی وتر، پس از [[نماز عشا]] تا طلوع فجر است؛ ولی وقت فضیلت آن آخر شب و نزدیک فجر است. وقت نماز شب نیز از نیمهٔ شب تا طلوع فجر دوم است و افضل آن آخر شب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۲۱۰.</ref> وتر پس از شفع و در پی نماز شب خوانده می‌شود. معاویة بن وهب می‌گوید: {{متن حدیث|«سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَفْضَلِ سَاعَاتِ الْوِتْرِ، فَقَالَ: الْفَجْرُ أَوَّلُ ذَلِكَ»}}؛ «از بهترین ساعات وتر پرسیدم؛ فرمود: فجر آغاز آن است.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۱۹۷.</ref>

برای کسانی که در آخر شب توان بیدار ماندن ندارند، خواندن وتر در آغاز شب جایز است. [[امام باقر علیه السلام]] به محمد بن مسلم فرمود: {{متن حدیث|«صَلِّ صَلَاةَ اللَّيْلِ وَالْوِتْرَ وَالرَّكْعَتَيْنِ فِي الْمَحْمَلِ»}}؛ «نماز شب و وتر و دو رکعت (فجر) را در محمل بخوان.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۶۶.</ref> این جواز برای مسافر، بیمار و کسی است که از فوت وقت می‌ترسد.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۱۸۲.</ref>

اگر کسی پس از طلوع فجر بیدار شود، می‌تواند وتر را بخواند، ولی روایات تأکید می‌کنند که این کار عادت نشود. امام صادق علیه السلام در پاسخ به سلیمان بن خالد فرمود: {{متن حدیث|«نَعَمْ، وَلَا يَكُونُ مِنْكَ عَادَةً»}}؛ «آری، ولی این کار از تو عادت نشود.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۱۹۰.</ref>

== قنوت و دعا ==
قنوت در وتر مستحب مؤکد است و در رکعت سوم خوانده می‌شود. عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند: {{متن حدیث|«الْقُنُوتُ فِي الْمَغْرِبِ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ، وَفِي الْعِشَاءِ وَالْغَدَاةِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَفِي الْوِتْرِ فِي الرَّكْعَةِ الثَّالِثَةِ»}}؛ «قنوت در مغرب در رکعت دوم است و در عشا و صبح نیز چنین است و در وتر در رکعت سوم.»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۹۰۰.</ref>

به باور مشهور فقیهان، در رکعت دوم شفع نیز قنوت مستحب است. مستند آن، روایت رجاء بن ضحاک از امام رضا علیه السلام است که آن حضرت در رکعت دوم شفع، پیش از رکوع قنوت می‌گرفت.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۶۷.</ref> در منابع روایی، بابی نیز به استحباب طول قنوت، به‌ویژه در وتر، اختصاص یافته است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۹۱۸.</ref>

در قنوت وتر، استغفار هفتاد بار سفارش شده است، به این صورت که «أستغفر الله و أتوب إلیه» بگوید.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۳۳.</ref> امام باقر علیه السلام به زراره فرمود: {{متن حدیث|«مَنْ دَامَ عَلَى صَلَاةِ اللَّيْلِ وَالْوِتْرِ وَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ فِي كُلِّ وِتْرٍ سَبْعِينَ مَرَّةً وَوَاظَبَ عَلَى ذَلِكَ سَنَةً كُتِبَ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ»}}؛ «هر که بر نماز شب و وتر مداومت کند و در هر وتر هفتاد بار استغفار گوید و یک سال بر آن مواظبت کند، در شمار استغفارکنندگان در سحرها نوشته می‌شود.»<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۳۳-۳۴.</ref>

از دعاهای مستحب در قنوت وتر، گفتن «هذا مقام العائذ بک من النار» هفت بار و «العفو العفو» سیصد بار است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۳۴.</ref>

== احکام ==
=== قضا ===
وتر در صورت فوت، قضا می‌شود و قضای آن نیز وتر است، هرچند وقت گذشته باشد. سلیمان بن خالد می‌گوید: {{متن حدیث|«سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَضَاءِ الْوِتْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ، فَقَالَ: اقْضِهِ وِتْرًا أَبَدًا كَمَا فَاتَكَ. قُلْتُ: وَوِتْرَانِ فِي لَيْلَةٍ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، أَوَلَيْسَ إِنَّمَا أَحَدُهُمَا قَضَاءٌ»}}؛ «از امام صادق علیه السلام دربارهٔ قضای وتر پس از زوال پرسیدم؛ فرمود: آن را همیشه به‌صورت وتر قضا کن، همان‌گونه که فوت شده است. گفتم: دو وتر در یک شب؟ فرمود: آری، مگر یکی از آن دو قضا نیست؟»<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۳۶۳.</ref>

=== سفر ===
نماز شب و وتر در سفر ساقط نمی‌شود. بر پایهٔ روایتی، امام باقر علیه السلام سیزده رکعت نمازهای شبانه (یازده رکعت نماز شب و دو رکعت فجر) را نه در سفر ترک می‌کرد و نه در حضر.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۳، ص۶۶.</ref>

=== جماعت ===
فقیهان شیعه جماعت را در نمازهای مستحبی، جز نماز عیدین، استسقاء و غدیر، مشروع نمی‌دانند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۱۳، ص۲۴۴.</ref> پس وتر فرادی خوانده می‌شود.

== تفاوت با وتر اهل سنت ==
در فقه شیعه، وتر یک رکعت جدا از شفع است، پس از نماز شب و در آخر شب خوانده می‌شود و مستحب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۵۶.</ref> در برابر، فقیهان [[اهل سنت]] آرای گوناگونی دارند. به گزارش ''[[جواهر الکلام (کتاب)|جواهر الکلام]]''، [[ابوحنیفه]] و پیروانش وتر را سه رکعت متصل با یک سلام می‌دانند؛ [[مالک بن انس]] آن را یک رکعت پس از شفع جداگانه می‌شمارد؛ و [[شافعی]] و [[احمد بن حنبل]] در یکی از دو روایتشان هر عدد فرد از یک تا یازده رکعت را وتر دانسته‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۶۵-۶۶.</ref>

اختلاف دیگر در حکم و وقت است. به گزارش ''جواهر الکلام''، از ابوحنیفه نقل شده که وتر را «فرض» خوانده است، در حالی که در روایات شیعه وتر «سنت» شمرده شده و روایاتی که آن را واجب می‌نمایاند بر تقیه یا تأکید حمل شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۱۲.</ref> نیز به گزارش همان کتاب، اهل سنت وتر را پس از نماز عشا می‌خوانند، در حالی که در فقه شیعه جای اصلی آن آخر شب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۱۹.</ref> در مقابل، شیعه دو رکعت نشستهٔ پس از عشا (وتیره) را جایگزین وتر برای کسی می‌داند که از نماز شب محروم می‌ماند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۷، ص۲۴.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* نجفی، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۷ و ج۱۳.
* حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق؛ ج۳، ج۴ و ج۵.

{{فقه}}

[[رده:نمازهای مستحبی]]
[[رده:نماز]]
[[رده:احکام عبادی]]
[[رده:احکام]]
[[رده:فقه]]

نماز وتر - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: نماز وتر