Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: نفس اماره

2026-11-11T13:42:28Z

ایجاد مقالهٔ تازه: نفس اماره

صفحهٔ تازه

'''نفس اماره'''، اصطلاحی قرآنی و اخلاقی است که به [[نفس]] انسان در حالتی گفته می‌شود که او را به بدی و هوس فرمان می‌دهد. این تعبیر از آیهٔ ۵۳ [[سوره یوسف]] گرفته شده است: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> در [[اخلاق]] اسلامی، «نفس اماره» در برابر «نفس لوامه» و «نفس مطمئنه» قرار می‌گیرد و مهار آن از وظایف اصلی سالک دانسته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>

== واژه و مفهوم ==
«نفس» در قرآن و اخلاق اسلامی، گاه به معنای جان و حقیقت انسان است و گاه به معنای مجموعهٔ تمایلات و گرایش‌های درونی. «اماره» از مادهٔ «امر» به معنای بسیار فرمان‌دهنده است؛ بنابراین «نفس اماره» نفسی است که پیوسته انسان را به پیروی از شهوات و خواسته‌های نفسانی فرا می‌خواند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>

علامه طباطبایی در توضیح این آیه می‌نویسد که نفس انسان به حسب طبع، به سوی هواها گرایش دارد و همین گرایش، او را «اماره به سوء» می‌کند؛ از این رو انسان بدون یاری خداوند و پرهیزگاری، از شرّ آن در امان نیست.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>

== نفس اماره در قرآن ==
آیهٔ ۵۳ سورهٔ یوسف، در ادامهٔ داستان [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف (ع)]] و [[زلیخا]] آمده است. در این آیه، سخن از آن است که انسان نمی‌تواند خود را به‌طور مطلق تبرئه کند: {{متن قرآن|«وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»}}؛ «و من خود را تبرئه نمی‌کنم؛ همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند؛ همانا پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

برخی مفسران این سخن را از زبان زلیخا دانسته‌اند و برخی آن را ادامهٔ سخن یوسف (ع) یا سخنی عام دربارهٔ طبیعت انسان شمرده‌اند؛ در هر حال، آیه طبیعت سرکش نفس را توصیف می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۸۴ و ۱۹۷.</ref>

== مراتب نفس ==
قرآن در آیاتی چند، اوصاف گوناگونی برای نفس آورده است:

* '''نفس اماره''': نفسی که به بدی فرمان می‌دهد.<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.</ref>
* '''نفس لوامه''': نفسی که انسان را سرزنش می‌کند؛ قرآن در [[سوره قیامت]] به آن سوگند یاد می‌کند: {{متن قرآن|«وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ»}}؛ «و سوگند به نفس سرزنش‌گر.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>
* '''نفس مطمئنه''': نفسی که آرام گرفته و به رضای خدا خشنود است؛ قرآن در [[سوره فجر]] می‌فرماید: {{متن قرآن|«يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً»}}؛ «ای نفس آرامش‌یافته، به سوی پروردگارت بازگرد، خشنود و پسندیده.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ فجر، آیات ۲۷-۲۸ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

این سه تعبیر، سه حالت نفس را نشان می‌دهد: حالتی که انسان اسیر هوس است، حالتی که وجدان او را سرزنش می‌کند، و حالتی که به آرامش و رضای الهی می‌رسد.<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳ و سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲ و سورهٔ فجر، آیات ۲۷-۲۸.</ref>

== راه مهار نفس ==
قرآن در [[سوره نازعات]] راه رهایی از سلطهٔ نفس اماره را تقوا و بازداشتن نفس از هوس می‌داند: {{متن قرآن|«وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»}}؛ «و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا [[بهشت]] جایگاه اوست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> و در [[سوره شمس]] رستگاری را به تزکیهٔ نفس و ناکامی را به آلوده کردن آن پیوند می‌دهد: {{متن قرآن|«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا»}}؛ «به‌یقین کسی که نفس را پاک کرد رستگار شد و کسی که آن را آلوده کرد ناکام ماند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

در سنت اخلاقی اسلامی، [[جهاد اکبر]]، همان نبرد با نفس اماره دانسته شده و [[تقوا]] و یاد خدا از مهم‌ترین ابزارهای آن شمرده می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>

== ارزیابی ==
«نفس اماره» در قرآن، توصیفی از طبیعت انسان است، نه داوری قطعی دربارهٔ او. قرآن در همان حال که سرکشی نفس را یادآوری می‌کند، راه رهایی و تزکیه را نیز نشان می‌دهد و رستگاری را به کسانی وعده می‌دهد که نفس خود را از هوس بازمی‌دارند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰-۴۱ و سورهٔ شمس، آیات ۹-۱۰.</ref> این مفهوم در اخلاق و عرفان اسلامی، بنیاد بحث از [[هوای نفس]] و مراحل سلوک شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۱۹۷.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۱.

[[رده:اخلاق]]
[[رده:واژگان قرآنی]]
[[رده:عرفان]]
[[رده:اخلاق فردی]]

نفس اماره - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: نفس اماره