نفس - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Ghojavand: /* خودشناسی، عامل رشد اخلاقی */

2025-08-30T10:07:26Z

‏خودشناسی، عامل رشد اخلاقی

Ghojavand: /* نَفْس */

2025-08-30T10:05:48Z

‏نَفْس

Ghojavand در ‏۳۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۴

2025-08-30T10:04:47Z

Ghojavand: /* نَفْس */

2025-08-30T10:02:31Z

‏نَفْس

Ghojavand در ‏۳۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۴

2025-08-30T09:44:36Z

نمایش تغییرات

Zamani: افزودن الگوی قرآن

2025-03-18T12:25:30Z

افزودن الگوی قرآن

مهدی موسوی در ‏۴ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۳

2024-12-04T11:33:32Z

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی در ‏۱۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۰۴:۰۷

2021-07-15T04:07:19Z

سید مهدی خدایی: /* تزکیه نفس */

2021-06-30T10:38:13Z

‏تزکیه نفس

سید مهدی خدایی: /* جهاد با نفس امّاره */

2021-06-30T10:13:04Z

‏جهاد با نفس امّاره

@@ سطر ۵۹: / سطر ۵۹: @@
 === خودشناسی، عامل رشد اخلاقی ===
-شناخت خود، موجب شوق به تحصيل كمالات و تهذيب اخلاق و باعث سعى در دفع  صفات ناشایست مى‌گردد. <ref>معراج السعادة،ص17</ref>   انسان با تفکر در امور خویش به ارزش و قیمت خود پی می برد  و در عین حال متوجه نقصهایش میشود؛ پس برای کسب جایگاه واقعی خود، به سمت حوبیها و صفات نیک حرکت می کند.
+شناخت خود، موجب شوق به تحصيل كمالات و تهذيب اخلاق و باعث سعى در دفع  صفات ناشایست مى‌گردد. <ref>معراج السعادة،ص17</ref>   انسان با تفکر در امور خویش به ارزش و قیمت خود پی می برد  و در عین حال متوجه نقصهایش میشود؛ پس برای کسب جایگاه واقعی خود، به سمت خوبیها و صفات نیک حرکت می کند.
 حضرت علی (ع) می فرماید: كسى كه خود را بشناسد، به جهاد با نفس بر مى‌خيزد و كسى كه خود را نشناسد آن را رها مى‌سازد.<ref>غررالحکم ص 583</ref>
 یکی از معانی خودشماسی بررسی نقاط قوت و ضعف در هر شخص است. نفس اماره  بدین جهت به بدیها دستور می دهد و برآن اصرار می کند که منبع و منشاء ضعفها و نقصهای انسان است بنابراین با شناخت بهتر ودقیق تر آن می توان بر ان غلبه نمود و  آن را مدبریت نمود.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 == نَفْس ==
 نفس در لغت به معنای ذات و حقیقت هر چیز  و خود یک چیز  است که  برای تاکید به کار می برند.<ref>راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن،ج7 ، ص:818  و  ابن منظور، لسان العرب ، ج‏6،  ص: 233 و  فراهیدی، العین، ج7 ص:270 </ref>
-در اصطلاح فرهنگ دینی ، کلمه نفس در قالب ترکیب روح  و جسد به عنوان شخص انسان یا نفس انسان  به کار رفته است.<ref>مصطفوی،  التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، ج‏12، ص: 197 و طبا طبایی، الميزان ، ج‏14، ص: 285</ref>
+در اصطلاح فرهنگ دینی ، کلمه نفس در قالب ترکیب روح  و جسد به عنوان شخص انسان یا نفس انسان  به کار رفته است.<ref>مصطفوی،  التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، ج‏12، ص: 197 و طباطبایی، الميزان ، ج‏14، ص: 285</ref>
 ملا محسن فيض كاشانى در تعريف «نَفْس» فرموده است: نفس، گوهرى لطيف و ملكوتى است كه اين بدن جسمانى را براى رفع نيازهايش بكار مى‌گيرد، همان طور كه مولا خادم خودش را به انجام كارى وامى‌دارد و ذات و حقيقت انسان‌ كه درك مى‌كند، همين جوهر ملكوتى است كه در بدن انسان داراى لشكرى جسمانى است كه اعضاى بدن است و داراى لشكرى روحانى است كه قوا و استعدادهاى انسان است و خداوند مى‌فرمايد: آيا در نفس هاى خودتان نمى‌نگريد؟ گاهى اين گوهر ملكوتى روح ناميده مى‌شود، چون حيات بدن متوقف بر اوست. و گاهى او را قلب مى‌نامند، چون حالات مختلف پيدا مى‌كند. و گاهى عقلش مى‌نامند چون معلوماتى كسب مى‌نمايد و ادراكاتى پيدا مى‌كند. بنابراين ملاک فضيلت و برترى انسان بر ساير حيوانات، نفس و روح انسانى است كه از روح الهى گرفته شده است.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 == نَفْس ==
-نفس در لغت به معنای ذات و حقیقت هر چیز  و خود یک چیز  است که  برای تاکید به کار می برند.<ref>راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن،ج7 ، ص:818  و  ابن منظور، لسان العرب ، ج‏6،  ص: 233 و  فراهیدی، العین، ص:270 </ref>
+نفس در لغت به معنای ذات و حقیقت هر چیز  و خود یک چیز  است که  برای تاکید به کار می برند.<ref>راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن،ج7 ، ص:818  و  ابن منظور، لسان العرب ، ج‏6،  ص: 233 و  فراهیدی، العین، ج7 ص:270 </ref>
 در اصطلاح فرهنگ دینی ، کلمه نفس در قالب ترکیب روح  و جسد به عنوان شخص انسان یا نفس انسان  به کار رفته است.<ref>مصطفوی،  التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، ج‏12، ص: 197 و طبا طبایی، الميزان ، ج‏14، ص: 285</ref>
 ملا محسن فيض كاشانى در تعريف «نَفْس» فرموده است: نفس، گوهرى لطيف و ملكوتى است كه اين بدن جسمانى را براى رفع نيازهايش بكار مى‌گيرد، همان طور كه مولا خادم خودش را به انجام كارى وامى‌دارد و ذات و حقيقت انسان‌ كه درك مى‌كند، همين جوهر ملكوتى است كه در بدن انسان داراى لشكرى جسمانى است كه اعضاى بدن است و داراى لشكرى روحانى است كه قوا و استعدادهاى انسان است و خداوند مى‌فرمايد: آيا در نفس هاى خودتان نمى‌نگريد؟ گاهى اين گوهر ملكوتى روح ناميده مى‌شود، چون حيات بدن متوقف بر اوست. و گاهى او را قلب مى‌نامند، چون حالات مختلف پيدا مى‌كند. و گاهى عقلش مى‌نامند چون معلوماتى كسب مى‌نمايد و ادراكاتى پيدا مى‌كند. بنابراين ملاک فضيلت و برترى انسان بر ساير حيوانات، نفس و روح انسانى است كه از روح الهى گرفته شده است.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 == نَفْس ==
-نفس در لغت به معنای ذات و حقیقت هر چیز  و خود یک چیز  است که  برای تاکید به کار می برند.<ref>راغب اصفهانی، المفردات في غريب القرآن ، ص:818  و  ابن منظور، لسان العرب ، ج‏6،  ص: 233 و  فراهیدی، العین، ج‏7 ، ص:270 </ref>
+نفس در لغت به معنای ذات و حقیقت هر چیز  و خود یک چیز  است که  برای تاکید به کار می برند.<ref>راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن،ج7 ، ص:818  و  ابن منظور، لسان العرب ، ج‏6،  ص: 233 و  فراهیدی، العین، ص:270 </ref>
 در اصطلاح فرهنگ دینی ، کلمه نفس در قالب ترکیب روح  و جسد به عنوان شخص انسان یا نفس انسان  به کار رفته است.<ref>مصطفوی،  التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، ج‏12، ص: 197 و طبا طبایی، الميزان ، ج‏14، ص: 285</ref>
 ملا محسن فيض كاشانى در تعريف «نَفْس» فرموده است: نفس، گوهرى لطيف و ملكوتى است كه اين بدن جسمانى را براى رفع نيازهايش بكار مى‌گيرد، همان طور كه مولا خادم خودش را به انجام كارى وامى‌دارد و ذات و حقيقت انسان‌ كه درك مى‌كند، همين جوهر ملكوتى است كه در بدن انسان داراى لشكرى جسمانى است كه اعضاى بدن است و داراى لشكرى روحانى است كه قوا و استعدادهاى انسان است و خداوند مى‌فرمايد: آيا در نفس هاى خودتان نمى‌نگريد؟ گاهى اين گوهر ملكوتى روح ناميده مى‌شود، چون حيات بدن متوقف بر اوست. و گاهى او را قلب مى‌نامند، چون حالات مختلف پيدا مى‌كند. و گاهى عقلش مى‌نامند چون معلوماتى كسب مى‌نمايد و ادراكاتى پيدا مى‌كند. بنابراين ملاک فضيلت و برترى انسان بر ساير حيوانات، نفس و روح انسانى است كه از روح الهى گرفته شده است.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۵
سطر ۸۶:		سطر ۸۶:
	\|رده= دارد		\|رده= دارد
	}}		}}
		+	{{قرآن}}

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{متوسط}}
+{{خوب}}
 ==حقيقت نفس‌==
@@ سطر ۸۲: / سطر ۸۲: @@
 |شناسه= ضعیف
 |عنوان بندی مناسب= خوب
-|کفایت منابع و پی نوشت ها= ضعیف
+|کفایت منابع و پی نوشت ها= متوسط
 |رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 |رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط

@@ سطر ۴۴: / سطر ۴۴: @@
 و نیز ناگفته نماند که اسارت و بردگی انسان در برابر امیال نفسانی نه تنها سد راه تکامل و مقامات عالی انسانی است و موجب به رکود و خمول کشیده شدن توان نامحدود معنوی اوست و سعادت ابدی او را به مخاطره می‌افکند، بلکه در همین جهان مادی و زندگی دنیوی نیز موجب فساد و ویرانی و هرج و مرج اخلاقی خواهد بود و ادامه حیات اجتماعی را در فضایی از عواطف انسانی و تعهدات اخلاقی ناممکن می‌سازد؛ به همین دلیل است که هیچ یک از جوامع، ‌آزادی انسان را به طور مطلق نپذیرفته‌اند و همه مکاتب، نوعی محدودیت را الزامی می‌دانند.
-==تزکیه نفس==
+==مراحل تزکیه نفس==
-تزکیه از ریشه «زکا» به معنای رشد و نمو است.  و از آن‌جا که امکان رشد منوط به نبود آفات و موانع و وجود شرایط است، در اصطلاح نیز، تزکیه، پاکی نفس از اوصاف رذیله (موانع رشد) و آرایش آن به صفات جمیله (شرایط رشد) معنا شده است.  قرآن کریم تزکیه نفس را شرط رستگاری انسان دانسته و می فرماید: «{{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}»؛ بی تردید کسی که نفس را [از آلودگی پاک کرد و] رشد داد، رستگار شد. امام على عليه السلام فرمود: «{{متن حدیث|بِتَزكِيَةِ النَّفسِ يَحصُلُ الصَّفاءُ}}»؛<ref>مجموعة ورام، ج‏2، ص: 119</ref> با تزكيه نفس است كه صفا[ى دل و نفس] حاصل مى شود .
+تزکیه از ریشه «زکا» به معنای رشد و نمو است.  و از آن‌جا که امکان رشد منوط به نبود آفات و موانع و وجود شرایط است، در اصطلاح نیز، تزکیه، پاکی نفس از اوصاف رذیله (موانع رشد) و آرایش آن به صفات جمیله (شرایط رشد) معنا شده است.  قرآن کریم تزکیه نفس را شرط رستگاری انسان دانسته و می فرماید: «{{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}»؛ بی تردید کسی که نفس را [از آلودگی پاک کرد و] رشد داد، رستگار شد. امام على عليه السلام فرمود: «{{متن حدیث|بِتَزكِيَةِ النَّفسِ يَحصُلُ الصَّفاءُ}}»؛<ref>مجموعة ورام، ج‏2، ص: 119</ref> با تزكيه نفس است كه صفا[ى دل و نفس] حاصل مى شود.
-==ظلم به نفس==
+مربیان اخلاق و ارباب سلوک، برای تهذیب نفس و حرکت از نقص به سوی کمال، مراحلی ذکر کرده‌اند که عبارتند از: یقظه، تفکر، عزم، مشارطه، مراقبه، محاسبه و تذکر.<ref>رک: چهل حدیث ، امام خمینی</ref>
+* <big>یقظه:</big>  یقظه یعنی بیداری و تنبه و خروج از غفلت و خودفراموشی که بدون آن، آدمی هیچ گاه به فکر تزکیه نخواهد افتاد،
-در قرآن کریم آیات زیادی هست که از مسأله ظلم به نفس یاد می کند. مانند: همانا خداوند به آنها ظلم نمی کند، آنها خودشان بر خودشان ظلم می کنند.([[سوره توبه]]: 70) ظلم به نفس یعنی ظلم به خویشتن. یا در اثر جهالت بر خود ظلم می کند و یا در اثر طغیان شهوت و هوا و هوس بر [[عقل]] و قلب. همه گناهانی که انسان مرتکب می شود به خیال خودش حظ و بهره ای به خود رساند، حال آنکه همه در حقیقت جز دشمنی و رفتار خصمانه با خود چیزی نیست.
+* '''تفکر:'''  تفکر «سیر باطن انسان است از مبادی به مقاصد» و هیچ‌کس از مرتبه نقصان به مرتبه کمال جز به تفکر نتواند رسید. مبادی تفکر، یعنی نقطه آغازین‌ اندیشه، عبارت است از نظر در آیات «آفاق و انفس»،‌ تفکر در آثار خدا و نعمت‌های بیکران او که توجه به آن‌ها نفس را به خضوع و سپاس وا می‌دارد، و نیز‌ اندیشیدن انسان به سرنوشت خویش و وظیفه‌ای که در برابر آفریدگار خود دارد و این‌که هدف از این زندگی دنیوی چیست، مقصد نهایی حیات کجاست و برای وصول به آن مقصد چه باید کرد.
+* '''عزم:''' سومین مرحله تهذیب، عزم است؛ یعنی تصمیم بر ادای فرایض و ترک محرمات و جبران مافات و پایداری در راه حق. انسان بدون عزم و تصمیم، به هیچ یک از مقامات نخواهد رسید.
-==محاسبه نفس==
+* '''مشارطه:''' مشارطه که آن را معاهده نیز می‌گویند، عبارت است از شرط و تعهد انسان بر ترک معصیت و پایبندی به عهد و میثاقی که در این خصوص بسته است.
+* '''مراقبه:''' مراقبه آن است که در تمام مدتی که فرد شرط کرده است خلاف نکند، مراقب خود باشد و بر عهد و پیمان بایستد و به وسوسه‌های شیطان و نفس دل نسپارد و از شر آن‌ها به خدا پناه ببرد.
+* '''محاسبه:''' محاسبه آن است که انسان هر روز از خود حساب گیرد که چه طاعتی یا معصیتی مرتکب شده است. اگر طاعتی داشته بر آن بیفزاید و اگر گناهی مرتکب شده در جبران آن بکوشد
-قرآن کریم می فرماید: ای صاحبان [[ایمان]] و دلهای بیدار، [[تقوا]] داشته باشید و مراقب خویش باشید که چه پیش می فرستید. باز هم تقوای الهی داشته باشید و بدانید که خدا از همه کارهای شما آگاه است.([[سوره حشر]]: 18)
+* '''تذکر:''' تذکر یعنی متذکر عظمت خداوند بودن و نعمت‌های او را یاد کردن و توجه داشتن به اینکه انسان در محضر خداست و باید از گناه بپرهیزد.
 ==پانویس==

@@ سطر ۳۰: / سطر ۳۰: @@
 از این رو  همواره مسلمانان به جهاد و مبازره با نفس و خواسته های نفسانی تشویق شده اند. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «{{متن حدیث| أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْهِ.}}»<ref>الأمالي( للصدوق)، النص، ص: 467</ref>؛ برترين جهاد اين است كه به خاطر خداوند متعال با نفْس و هواهاى نفسانيت جهاد كنى.
-امام علی علیه السلام نیز می فرمایند:«{{متن حدیث|اعلَموا أنَّ الجِهادَ الأكْبَرَ جِهادُ النَّفْسِ، فاشْتَغِلوا بجِهادِ أنْفُسِكُم تَسْعَدوا.}}» بدانيد كه جهاد اكبر جهاد با نفْس است، پس به جهاد با نفْسهاى خويش پردازيد تا نيك بخت شوید.
+امام علی علیه السلام نیز می فرمایند:«{{متن حدیث|اعلَموا أنَّ الجِهادَ الأكْبَرَ جِهادُ النَّفْسِ، فاشْتَغِلوا بجِهادِ أنْفُسِكُم تَسْعَدوا.}}»<ref>تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص: 226</ref> بدانيد كه جهاد اكبر جهاد با نفْس است، پس به جهاد با نفْسهاى خويش پردازيد تا نيك بخت شوید.
-جهاد به نفس،  مقابله و مقاومت با خواسته های آن است و رشد و صلاح نفس در بستر مخالفت با هوای نفس شکل می گیرد. امام على عليه السلام فرمود:«{{متن حدیث|في خِلافِ النَّفسِ رُشدُها}}» هدايت نفْس، در مخالفت كردن با آن است.
+جهاد به نفس،  مقابله و مقاومت با خواسته های آن است و رشد و صلاح نفس در بستر مخالفت با هوای نفس شکل می گیرد. امام على عليه السلام فرمود:«{{متن حدیث|في خِلافِ النَّفسِ رُشدُها}}»<ref>تحف العقول، النص، ص: 98</ref> هدايت نفْس، در مخالفت كردن با آن است.
-روشن است که زندگی بر محور خواسته های نفس انسان را از مسیر عقلانیت دور می سازد. به این جهت است که پیشوایان دین رشد خردندی  و حفظ عقلانیت را در مخالفت با نفس  دانسته اند. امام على عليه السلام می فرمایند: «{{متن حدیث|حِفظُ العَقلِ بِمُخالَفَةِ الهَوى}}»  ؛ نگهدارى خرد، در گرو مخالفت با هواى نفس و دورى از دنياست .
+روشن است که زندگی بر محور خواسته های نفس انسان را از مسیر عقلانیت دور می سازد. به این جهت است که پیشوایان دین رشد خردندی  و حفظ عقلانیت را در مخالفت با نفس  دانسته اند. امام على عليه السلام می فرمایند: «{{متن حدیث|حِفظُ العَقلِ بِمُخالَفَةِ الهَوى}}»<ref>تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص: 53</ref>؛ نگهدارى خرد، در گرو مخالفت با هواى نفس و دورى از دنياست .
 '''<big>حقیقت مجاهده</big>'''
@@ سطر ۴۵: / سطر ۴۵: @@
 ==تزکیه نفس==
-تزکیه از ریشه «زکا» به معنای رشد و نمو است.  و از آن‌جا که امکان رشد منوط به نبود آفات و موانع و وجود شرایط است، در اصطلاح نیز، تزکیه، پاکی نفس از اوصاف رذیله (موانع رشد) و آرایش آن به صفات جمیله (شرایط رشد) معنا شده است.  قرآن کریم تزکیه نفس را شرط رستگاری انسان دانسته و می فرماید: «{{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}»؛ بی تردید کسی که نفس را [از آلودگی پاک کرد و] رشد داد، رستگار شد. امام على عليه السلام فرمود: «{{متن حدیث|بِتَزكِيَةِ النَّفسِ يَحصُلُ الصَّفاءُ}}» با تزكيه نفس است كه صفا[ى دل و نفس] حاصل مى شود .
+تزکیه از ریشه «زکا» به معنای رشد و نمو است.  و از آن‌جا که امکان رشد منوط به نبود آفات و موانع و وجود شرایط است، در اصطلاح نیز، تزکیه، پاکی نفس از اوصاف رذیله (موانع رشد) و آرایش آن به صفات جمیله (شرایط رشد) معنا شده است.  قرآن کریم تزکیه نفس را شرط رستگاری انسان دانسته و می فرماید: «{{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا}}»؛ بی تردید کسی که نفس را [از آلودگی پاک کرد و] رشد داد، رستگار شد. امام على عليه السلام فرمود: «{{متن حدیث|بِتَزكِيَةِ النَّفسِ يَحصُلُ الصَّفاءُ}}»؛<ref>مجموعة ورام، ج‏2، ص: 119</ref> با تزكيه نفس است كه صفا[ى دل و نفس] حاصل مى شود .
 ==ظلم به نفس==
@@ سطر ۶۴: / سطر ۶۴: @@
 ==منابع==
-* فيض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، الوافي - اصفهان، چاپ: اول، 1406 ق.
+*فيض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، الوافي - اصفهان، چاپ: اول، 1406 ق.
-* ابن بابويه، محمد بن على، الأمالي( للصدوق) - تهران، چاپ: ششم، 1376ش.
+*ابن بابويه، محمد بن على، الأمالي( للصدوق) - تهران، چاپ: ششم، 1376ش.
-* اصول اخلاق فردى، علی اصغر الهامی نیا و همکاران.
+*اصول اخلاق فردى، علی اصغر الهامی نیا و همکاران.
-* حکمت ها واندرزها، [[شهيد مرتضی مطهرى|شهید مطهری]]، فصل ظلم به نفس و محاسبه نفس
+*حکمت ها واندرزها، [[شهيد مرتضی مطهرى|شهید مطهری]]، فصل ظلم به نفس و محاسبه نفس
+*