https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C 2026-11-13T02:23:45Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=170716&oldid=prev 2026-11-13T00:22:32Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: میر سید شریف جرجانی</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{شناسنامه عالم<br /> |نام کامل = شریف‌الدین علی بن محمد بن علی حسینی جرجانی استرآبادی<br /> |تصویر =<br /> |زادروز = ۷۴۰ق<br /> |زادگاه = جرجان<br /> |وفات = ۶ ربیع‌الثانی ۸۱۶ق، شیراز<br /> |مدفن = شیراز<br /> |اساتید = [[قطب الدين رازی]]<br /> |شاگردان = جلال‌الدین دوانی؛ شمس‌الدین محمد جرجانی (فرزند او)؛ احمد بن عبدالعزیز شیرازی<br /> |آثار = ''شرح المواقف''؛ ''التعریفات''؛ حاشیه بر شرح تجرید؛ شرح فارسی کافیه؛ ''صرف میر''؛ شرح مفتاح العلوم<br /> |عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای<br /> |توضیحات = متکلم، فیلسوف و منطقی سدهٔ هشتم هجری و نویسندهٔ ''شرح المواقف'' و ''التعریفات''<br /> }}<br /> <br /> '''میر سید شریف جرجانی''' (۷۴۰–۸۱۶ق)، با نام علی بن محمد بن علی حسینی جرجانی استرآبادی و ملقب به شریف‌الدین، متکلم، [[فلسفه|فیلسوف]]، [[منطق|منطقی]] و ادیب مسلمان بود که بیشتر با ''شرح المواقف'' و ''التعریفات'' شناخته می‌شود. بر پایهٔ گزارش‌ها در جرجان زاده شد، نزد [[قطب الدين رازی]] شاگردی کرد و سال‌ها در [[شیراز]] تدریس کرد.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۲.&lt;/ref&gt; شرح او بر ''مواقف'' عضدالدین ایجی در [[علم کلام]] و نیز فرهنگ اصطلاحاتش در علوم گوناگون، از کتاب‌های مرجع و پرمراجعهٔ حوزه‌های اسلامی شد.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۴، ص۲۱۶ و ج۶، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; دربارهٔ مذهب او اختلاف است؛ برخی منابع [[شیعه|شیعی]] او را [[امامیه|شیعهٔ امامی]] و برخی دیگر، از جمله خوانساری، [[اهل سنت|سنّی]] و [[حنفی]] دانسته‌اند.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۲–۳۰۴؛ آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۴، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; او در ۸۱۶ق در شیراز درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۴–۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نام و نسب ==<br /> نام کامل او را «شریف‌الدین علی بن محمد بن علی حسینی حنفی جرجانی استرآبادی» ثبت کرده‌اند.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; دو نسبت «جرجانی» و «استرآبادی» در نام او به دو ناحیه در شمال ایران اشاره دارد.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; لقبش «شریف‌الدین» و شهرتش «سید شریف» یا «میر سید شریف» بود؛ «میر» صورت فارسی‌شدهٔ «امیر» است.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۸، ص۱۲.&lt;/ref&gt; محسن امین نیز او را با عنوان «امیر سید شریف، علامهٔ مشهور شیرازی جرجانی» یاد کرده است.&lt;ref&gt;امین، ''أعیان الشیعة''، ج۲، ص۳۹۴.&lt;/ref&gt; به سبب فراوانی حاشیه‌هایش بر کتاب‌های مشهور، او را «صاحب حاشیه‌ها» نیز خوانده‌اند.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زندگی و سفرها ==<br /> به گزارش مجالس المؤمنین که خوانساری در ''[[روضات الجنات (کتاب)|روضات الجنات]]'' نقل کرده، او در ۷۴۰ق در جرجان زاده شد.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۲.&lt;/ref&gt; در جوانی در محضر قطب الدین رازی، از متکلمان و فیلسوفان نامدار روزگار خود، شاگردی کرد تا آنجا که به گزارش منبع بر هر محققی برتری یافت.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در ۷۸۷ق، هنگامی که سلطان جلال‌الدین شاه شجاع مظفری در استرآباد اردو زده بود، سید شریف در جامهٔ سپاهیان به اردوی او رفت و دفتری از مناظره‌ها و پاسخ‌های علمی خود را به سلطان عرضه کرد. سلطان او را گرامی داشت، با خود به شیراز برد و تدریس در دارالشفاء را به او سپرد.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۲–۳۰۳.&lt;/ref&gt; او نزدیک دو سال در شیراز تدریس کرد.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در ۷۸۹ق تیمور فارس را گرفت و سید شریف ناچار به سمرقند کوچ کرد. در آنجا به تدریس و فتوا پرداخت و تا مرگ تیمور در سمرقند ماند. در همین دوره، میان او و سعدالدین تفتازانی مناظره‌هایی گزارش شده است.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt; سپس به شیراز بازگشت و تا پایان عمر در آن شهر ماند.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == استادان و شاگردان ==<br /> استاد اصلی او قطب الدین رازی بود.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۲ و ج۶، ص۴۵.&lt;/ref&gt; در فهرستی که از شاگردان قطب الدین رازی نقل شده، نام سید شریف در کنار [[شهید اول]] و قاضی بدرالدین حنفی آمده است.&lt;ref&gt;همان، ج۶، ص۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از شاگردان او جلال‌الدین دوانی، احمد بن عبدالعزیز شیرازی ملقب به همام‌الدین و فرزندش شمس‌الدین محمد را نام برده‌اند.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; فرزندش شمس‌الدین محمد، حاشیه‌های پدر بر ''المتوسط'' را کامل کرد و شرحی بر ''ارشاد'' تفتازانی در [[علم نحو|نحو]] نوشت.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == آثار ==<br /> از سید شریف آثار فراوانی در کلام، فلسفه، منطق، بلاغت، نحو و لغت بر جای مانده است.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۱.&lt;/ref&gt; مهم‌ترین اثر کلامی او ''شرح المواقف''، شرحی بر ''مواقف'' عضدالدین ایجی در علم کلام است که به گزارش خوانساری بیش از بیست هزار بیت دارد.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۱.&lt;/ref&gt; آقابزرگ تهرانی پایان نگارش آن را شوال ۸۰۷ق ثبت کرده است.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۶، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; در بخش امامت این کتاب، ''جفر'' و ''جامعه'' را دو کتاب [[امام علی علیه السلام|علی علیه‌السلام]] دانسته که حوادث جهان تا پایان جهان در آنها یاد شده است.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ''التعریفات'' او فرهنگ اصطلاحات علوم است و در آن، مصطلحات روزگار خود را به شیوهٔ قاموسی توضیح داده است.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۸، ص۱۲.&lt;/ref&gt; این کتاب در ۱۲۸۳ق در مصر چاپ شد.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۴، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او حاشیه‌ای بر شرح اصفهانی بر ''[[تجرید الاعتقاد (کتاب)|تجرید الاعتقاد]]''، حاشیه‌هایی بر ''المتوسط فی شرح الکافیه'' و بر شرح رضی بر ''کافیه''، و شرحی فارسی بر ''کافیه'' ابن حاجب نوشت.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; ''شرح مفتاح العلوم'' در [[بلاغت]] نزدیک به ده هزار بیت، ''صرف میر'' در [[صرف]]، ''الترجمان فی لغات القرآن''، شرحی بر ''مختصر العضدی'' در اصول فقه و دو رسالهٔ منطقی ''الکبری'' و ''الصغری'' از دیگر آثار اوست؛ فرزندش این دو رساله را به عربی برگرداند و ''الدرة'' و ''الغرة'' نامید.&lt;ref&gt;همان.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مذهب و مناقشهٔ شیعه/سنی ==<br /> دربارهٔ مذهب سید شریف میان منابع اختلاف است.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۲–۳۰۵؛ آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۴، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; در نام کامل او قید «حنفی» آمده است.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; به گزارش مجالس المؤمنین، هنگامی که تیمور داوری میان مذهب حنفی و شافعی را به او سپرد، او مذهب حنفی را ترجیح داد.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; خوانساری با تکیه بر همین گزارش و سخن سید نعمت‌الله جزائری که او را از اهل سنت و پسرش را شیعه دانسته، سید شریف را در شمار سنّیانی آورده که در مذهب خود سخت‌پایبند بودند.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۴–۳۰۵ و ج۶، ص۴۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برابر، قاضی نورالله شوشتری در ''[[مجالس المؤمنین (کتاب)|مجالس المؤمنین]]'' او را در شمار حکیمان این دین آورده و با تکیه بر شهادت شاگردش [[سید محمد نوربخش]] و [[ابن ابی جمهور احسائی|شیخ محمد بن ابی‌جمهور احسائی]] و خدمت طولانی‌اش به قطب الدین رازی، [[امامیه|شیعهٔ امامی]] دانسته است.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۲؛ آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۴، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; خوانساری این استدلال را نقد می‌کند و می‌گوید مجالس المؤمنین پس از نقل گزارش ترجیح مذهب حنفی، بدون دلیل او را شیعه شمرده است.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; آقابزرگ تهرانی نیز آثار او را در ''[[الذریعه]]''، که کتاب‌نامهٔ آثار شیعه است، ثبت کرده و استدلال‌های قاضی نورالله را نقل کرده است.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۴، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به گفتهٔ خوانساری، تألیفات او میان همهٔ طایفه‌های اسلامی رواج داشته است.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; در سده‌های بعد، هم شرح المواقف و التعریفات در حوزه‌های اهل سنت و هم حاشیه‌های او بر تجرید و کافیه در حوزه‌های شیعی خوانده شد.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۱–۳۰۲.&lt;/ref&gt; انتساب مذهبی او همچنان محل اختلاف است.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جایگاه علمی ==<br /> خوانساری او را متکلمی برجسته، شگرف در تصرف، پرتحقیق و موشکاف، دارای فهمی عمیق و نظری باریک، و چیره در همهٔ فنون [[حکمت]] و دانش‌های عربی می‌داند.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; به گزارش مجالس المؤمنین، همهٔ اهل فضل پس از او به تصنیفاتش نیازمند بوده‌اند و هیچ حلقهٔ درسی از بهرهٔ حاشیه‌هایش خالی نبوده است.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۲ (به نقل از مجالس المؤمنین).&lt;/ref&gt; تعلیقات او بر کتاب‌های اصول، فقه، حکمت و کلام نیز بسیار بوده است.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> او در شیراز و سمرقند به تدریس و فتوا اشتغال داشت و پرسش‌های کلامی امیرزادهٔ اسکندر تیموری را با رساله‌ای مفصّل پاسخ گفت.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۳ و ۳۰۶.&lt;/ref&gt; در پاسخ‌های خود، بیشتر به باور جمهور متشرعان تکیه می‌کرد و سپس تفسیر صوفیه و حکیمان را می‌افزود.&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt; شرح المواقف او در سده‌های بعد، موضوع حاشیه‌های عالمان دیگر شد.&lt;ref&gt;آقابزرگ تهرانی، ''الذریعه''، ج۶، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وفات ==<br /> سید شریف در ۶ ربیع‌الثانی ۸۱۶ق، روز چهارشنبه، در شیراز درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;خوانساری، ''روضات الجنات''، ج۵، ص۳۰۴–۳۰۵.&lt;/ref&gt; در منابع، ماده‌تاریخ منظومی به فارسی برای وفات او نقل شده است: «اندر ششم ربیع ثانی / در هشتصد و شانزده ز هجرت».&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; به گزارش ''سلّم السموات''، فرزندش در آخرین روزها از او وصیتی خواست و او این بیت را گفت: «چنان مستغرق احوال خود باش / که از حال کسی نیاید ترا یاد».&lt;ref&gt;همان، ج۵، ص۳۰۵–۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * خوانساری، محمدباقر؛ ''روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات''، قم: اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش؛ ج۵ و ۶.<br /> * آقابزرگ تهرانی، محمدحسین؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق؛ ج۴، ۶ و ۸.<br /> * امین، سید محسن؛ ''أعیان الشیعة''، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۲.<br /> <br /> [[رده:متکلمان]]<br /> [[رده:فیلسوفان]]<br /> [[رده:علمای قرن هشتم]]<br /> [[رده:ادیبان]]</div>

Zadhoosh