میرزا حسن مجتهد تبریزی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۸

2025-05-15T13:38:29Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: ویرایش

2021-11-07T05:55:09Z

ویرایش

مهدی موسوی: ویرایش

2021-11-06T12:35:18Z

ویرایش

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۶ نوامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۱:۲۹

2021-11-06T11:29:37Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: مهدی موسوی صفحهٔ حاج میزا حسن مجتهد تبریزی را به میرزا حسن مجتهد تبریزی منتقل کرد

2021-11-06T09:08:39Z

مهدی موسوی صفحهٔ حاج میزا حسن مجتهد تبریزی را به میرزا حسن مجتهد تبریزی منتقل کرد

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۱۹

2013-12-24T08:19:29Z

Zamani در ‏۴ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۲۳

2013-12-04T11:23:59Z

اله یاری: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} {{منبع الکترونیکی معتبر}} حاج ميرزا حسن مجتهد از علماي...' ایجاد کرد

2013-11-28T08:41:19Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} {{منبع الکترونیکی معتبر}} حاج ميرزا حسن مجتهد از علماي...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}}
{{منبع الکترونیکی معتبر}}
حاج ميرزا حسن مجتهد از علماي مجاهد و از مفاخر فقهي و اجتماعي آذربايجان فرزند حاج ميرزا باقر مجتهد در سال 1268ق در تبريز به دنيا آمد. دروس مقدماتي را در تبريز فرا گرفت و براي ادامه تحصيل به عتبات رفت و از محضر اساتيد بزرگ چون حاج سيد حسين کوه‌کمري، ملاعلي نهاوندي، حاج ميرزا حسن شيرازي، آقا شيخ حسن مامقاني کسب فيض نمود و از آنان اجازه اجتهاد دريافت کرد، سپس به زادگاه خود بازگشت. پس از فوت پدر جانشين او و متصدي مرافعه و قضاي تبريز گرديد.

ميرزا حسن درعلم و فضل و نفود کلمه، عالم درجه يک تبريز و آذربايجان به شمار مي‌رفت تا جايي که لفظ «مجتهد مطلق» به او منحصر شد. . <ref> محمدحسن رجبي، علماي مجاهد، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامي، 1382، 430 </ref> .مجتهد تبريزي يکي از چهره‌هاي مشهور و بحث‌انگيز تاريخ مشروطيت است. خصلتهايي همچون پارسايي، دادجويي، استعمارستيزي سوابق خانوادگي،... و مجتهد را محبوب‌القلوب مردم مسلمان ساخته بود.

او با همين نفوذ و اعتبار اجتماعي-ديني وارد جنبش عدالتخواهي عصر مشروطيت شد و همراه جمعي از عالمان برجسته تبريز پرچم قيام عدالتخواهي را در آذربايجان برافراشت و با علماي تهران شيخ فضل‌الله نوري، سيد عبدالله بهبهاني، محمد طباطبايي همدل و همراه شد و به پيشبرد قيام خدمتي شايان کرد. <ref> علي ابوالحسني، شيخ فضل‌الله نوري و مکتب تاريخ نگاري مشروطه، تهران: موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، 1385، ص216 و 217 </ref>

پس از پيروزي مشروطيت در تأسيس انجمن ايالتي آذربايجان شرکت کرد و تا مدتها از اعضاي هئيت رئيسه اين انجمن بود. و از هيچ کمکي به انجمن دريغ نداشت به‌طوري که تمام دارايي خود را در اختيار انجمن قرارداد. ايشان همچنين در انتخاب وکلاي آذربايجان (1324ق) در مجلس شورا نقش بسزايي داشت.

اقدامات تند و افراطي انجمن ايالتي، موجب نگراني و رويگرداني بسياري از علما و روحانيون از آن گرديد و انجمن، يکه تاز صحنه سياست آذربايجان شد و به اقدامات خودسرانه‌اي دست زد، از جمله حاج ميرزا عبدالکريم تبريزي برادرزاده ميرزا حسن را که در آغاز از مشروطه‌خواهان بود تبعيد کرد و فرزند ميرزا و چند نفر ديگر را اعدام نمود. اين اقدامات موجب اعتراض و انتقاد مجتهد گرديد. اما انجمن که از مدتها پيش تبليغات گسترده‌اي بر ضد مخالفان خود به راه انداخته بود، وي را به زمينداري، احتکار و همکاري با مستبدان متهم کرده ايشان را ممنوع‌المنبر ساخت و از تبريز تبعيد کرد و اين خبر را با آب و تاب به مجلس شوراي ملي در تهران مخابره کرد. برخورد توهين‌آميز مشروطه‌چيان تندرو با مجتهد مورد انتقاد شديد علما، از جمله شيخ فضل‌الله نوري، طباطبايي، بهبهاني و حتي نمايندگان تندرو آذربايجان در مجلس قرار گرفت.

انجمن ايالتي نه تنها به اين اعتراضات ترتيب اثر نداد بلکه عده‌اي از اعضاي خود را به اتهام حمايت از ميرزا اخراج کرد. پس از تبعيد ميرزا علماي طراز اول تبريز همچون ثقه‌الاسلام تبريزي و برخي از رجال متنفذ تبريز به نشانه اعتراض شهر را ترک کردند. م<ref> حمدحسن رجبي، پيشين. ص 430 . </ref> خروج تبعيدگونه مجتهد از تبريز نقطه اوج حرکت مرموزي بود که نتيجه سوء آن بعدها معلوم گرديد.

حاج ميرزا حسن به تهران آمد و فرياد مظلوميت خود و اقدامات افراطي و ضد مردمي و غير شرعي انجمن ايالتي آذربايجان را به گوش نمايندگان مجلس رساند و مورد احترام و تجليل فراوان مجلسيان قرار گرفت. مجتهد در پايتخت با شيخ فضل‌الله نوري در انتقاد از مشروطه‌خواهان افراطي همآوا شد و در تحصن شيخ در عبدالعظيم وي را همراهي کرد <ref> علي ابوالحسني، پيشين ص 214 و 217 </ref> .

پس از مدتي در اثر فشار دولت و خواهش حاج مخبرالسلطنه والي تبريز به شهر خود مراجعت نمود. مردم تبريز که از اقدامات انجمن نفرت و انزجار پيدا کرده بودند استقبال شاياني از وي به عمل آوردند. در جريان جدال و کشمکش ميان محمدعلي شاه و انجمن، حاج ميرزا حسن و علماي مخالف انجمن از شاه حمايت کردندو گروه جديدي به نام «هئيت اسلاميه» تشکيل دادند. اما با شکست محمدعلي شاه و پيروزي مشروطه‌خواهان او بار ديگر در تنگناي شديد قرار گرفت و خانه خود و بستگانش غارت گرديد.

پس از تشکيل حزب دمکرات و فعاليت شيخ محمد خياباني حاج ميرزا حسن که نگران دو دستگي و از ميان رفتن استقلال کشور و مذهب بود؛ نامه‌اي به روزنامه تجدد ارگان حزب دمکرات فرستاد که در آن مردم آذربايجان را به برادري و همکاري و حفظ اسلاميت و دستاوردهاي مشروطيت دعوت مي‌کرد. روزنامه مزبور نيز پيام فوق را با احترام و تجليل فراوان منتشر کرد و آن را نشانه آشتي ميرزا با مشروطه دانست. حسن مجتهد اندکي بعد از جمادي‌الثاني 1337ق در تبريز درگذشت. کتاب تشريع‌الاصول و کتاب الطهاره از آثار اوست
==پانویس==
<references/>

== منابع ==
*طاهره شکوهي،حاج ‌ميرزا حسن مجتهد تبريزي،دسترس در[http://www.iichs.org/index.asp?id=1006&doc_cat=7 موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران تاریخ] بازیابی: 8 آذر ماه 1392.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''آیت الله میرزا حسن مجتهد تبریزی''' (۱۳۳۷-۱۲۶۸ ق)، از  فقها و علمای مجاهد [[شیعه]] در قرن ۱۴ قمری و از شاگردان [[میرزا محمدحسن شیرازی|میرزای شیرازی]] و [[محمدحسن مامقانی|محمدحسن مامقانی]] بود. او همانند سایر علما در ابتدا موافق [[مشروطیت]] بود ولی به‌ علت انحراف آن، به صف منتقدین پیوست. نویسندگان عصر مشروطه، همگی مجتهد را «عالمی مردم دار» معرفی کرده‌اند. از دغدغه‌های اساسی مجتهد تبریزی، جلوگیری از شیوع افکار انحرافی و [[بدعت]]<nowiki/>های دینی بود. کتاب «تشریح الاصول»، از جمله تألیفات اوست.
+'''آیت الله میرزا حسن مجتهد تبریزی''' (۱۳۳۷-۱۲۶۸ ق)، از  فقها و علمای مجاهد [[شیعه]] در قرن ۱۴ قمری و از شاگردان [[میرزا محمدحسن شیرازی|میرزای شیرازی]] و [[محمدحسن مامقانی|محمدحسن مامقانی]] بود. از دغدغه‌های اساسی مجتهد، جلوگیری از شیوع افکار انحرافی و [[بدعت|بدعتهای]] دینی مانند [[بهائیت]] بود. او همانند بیشتر علما در ابتدا موافق [[مشروطیت]] بود ولی به‌ علت انحراف آن، به صف منتقدین پیوست. نویسندگان عصر مشروطه، همگی مجتهد تبریزی را «عالمی مردم‌دار» معرفی کرده‌اند. کتاب «تشریح الاصول»، از جمله تألیفات اوست.
 ==ولادت و خاندان==
-میرزا حسن مجتهد تبریزی فرزند حاج میرزا محمدباقر مجتهد در سال ۱۲۶۸ق در [[تبریز|تبریز]] به دنیا آمد. وی از خاندان علم و [[فقه|فقاهت]] بوده؛ به طوری که بسیاری از افراد این خاندان، از بزرگان علمی فقهی عصر خود به شمار می رفته و همه آنها دارای پایگاه اجتماعی قوی و گسترده ای بوده اند. پدرش میرزا محمدباقر [[امام جمعه]] تبریز و عمویش میرزا جوادآقا مجتهد هردو از علمای برجسته زمان خود بودند.
+میرزا حسن مجتهد تبریزی فرزند حاج میرزا محمدباقر مجتهد در سال ۱۲۶۸ق در [[تبریز]] به دنیا آمد. وی از خاندان علم و [[فقه|فقاهت]] بوده؛ به طوری که بسیاری از افراد این خاندان، از بزرگان علمی فقهی عصر خود به شمار می رفته و همه آنها دارای پایگاه اجتماعی قوی و گسترده ای بوده اند. پدرش میرزا محمدباقر [[امام جمعه]] تبریز و عمویش میرزا جوادآقا مجتهد هردو از علمای برجسته زمان خود بودند.
 ==فعالیت‌های علمی==
@@ سطر ۱۸: / سطر ۲۹: @@
 از دغدغه های اساسی مجتهد تبریزی، جلوگیری از نضج و شیوع افکار انحرافی و [[بدعت]] های دینی بود. به گواهی اسناد تاریخی در این خصوص، مجتهد از هیچ کوششی دریغ نکرده، تا آخر عمر به این رسالت تاریخی پایبند بوده است.
-صاحب [[ریحانة الادب (کتاب)|ریحانة الادب]] درباره مجتهد می نویسد: «در ردّ بعضی عقاید مخالف اعتقاد حقه [[اثنی عشریه|اثناعشریه]]، اهتمام تمام به کار می برد».
+صاحب [[ریحانة الادب (کتاب)|ریحانة الادب]] درباره مجتهد می نویسد: «در ردّ بعضی عقاید مخالف اعتقاد حقه [[اثنی عشریه|اثنی‌عشریه]]، اهتمام تمام به کار می برد».
 از خشم و غیظی که عباس افندی در نامه خود خطاب به [[بهائیت|بهائیان]] تبریز درباره مجتهد ابراز کرده است نیز می توان به تأثیر مجتهد در جلوگیری از شیوع افکار و عقاید منحرف پی برد. افندی در این نامه تأکید کرده است که «با وجود فتوای تعرض به یاران بهایی تبریز از سوی مجتهد، چگونه می شود که نویدهای پیشین به پیروزی مسلک بهائیت به زودی جامه عمل بپوشد؟...».<ref>عبدالحمید اشراق خاوری، مائده آسمانی، ص ۳۲.</ref>
@@ سطر ۲۸: / سطر ۳۹: @@
 '''مجتهد تبریزی و مشروطه:'''
-مجتهد تبریزی یکی از چهره‌های مشهور و بحث‌انگیز تاریخ [[مشروطیت]] است. خصلت هایی همچون پارسایی، دادجویی، استعمارستیزی سوابق خانوادگی،... و مجتهد را محبوب‌القلوب مردم مسلمان ساخته بود. او با همین نفوذ و اعتبار اجتماعی-دینی وارد جنبش عدالتخواهی عصر مشروطیت شد و همراه جمعی از عالمان برجسته [[تبریز]] پرچم قیام عدالتخواهی را در آذربایجان برافراشت و با علمای [[تهران]] مانند [[شیخ فضل الله نوری|شیخ فضل‌الله نوری]]، [[سید عبدالله بهبهانی|سید عبدالله بهبهانی]] و [[سید محمد طباطبایی سنگلجی|سید محمد طباطبایی]] همدل و همراه شد و به پیشبرد قیام خدمتی شایان کرد.<ref>علی ابوالحسنی، شیخ فضل‌الله نوری و مکتب تاریخ نگاری مشروطه، موسسه مطالعات تاریخ ایران، ۱۳۸۵، ص۲۱۶.</ref>
+مجتهد تبریزی یکی از چهره‌های مشهور و بحث‌انگیز تاریخ [[مشروطیت]] است. خصلت هایی همچون پارسایی، دادجویی، استعمارستیزی، سوابق خانوادگی و...، مجتهد را محبوب‌القلوب مردم مسلمان ساخته بود. او با همین نفوذ و اعتبار اجتماعی-دینی وارد جنبش عدالتخواهی عصر مشروطیت شد و همراه جمعی از عالمان برجسته [[تبریز]] پرچم قیام عدالتخواهی را در آذربایجان برافراشت و با علمای [[تهران]] مانند [[شیخ فضل الله نوری|شیخ فضل‌الله نوری]]، [[سید عبدالله بهبهانی|سید عبدالله بهبهانی]] و [[سید محمد طباطبایی سنگلجی|سید محمد طباطبایی]] همدل و همراه شد و به پیشبرد قیام خدمتی شایان کرد.<ref>علی ابوالحسنی، شیخ فضل‌الله نوری و مکتب تاریخ نگاری مشروطه، موسسه مطالعات تاریخ ایران، ۱۳۸۵، ص۲۱۶.</ref>
 مجتهد تبریزی پس از پیروزی مشروطیت در تأسیس انجمن ایالتی آذربایجان شرکت کرد و تا مدتها از اعضای هئیت رئیسه این انجمن بود و از هیچ کمکی به انجمن دریغ نداشت، به‌ طوری که تمام دارایی خود را در اختیار انجمن قرار داد. ایشان همچنین در انتخاب وکلای آذربایجان (۱۳۲۴ ق) در مجلس شورا نقش بسزایی داشت.
@@ سطر ۳۸: / سطر ۴۹: @@
 انجمن ایالتی نه تنها به این اعتراضات ترتیب اثر نداد بلکه عده‌ای از اعضای خود را به اتهام حمایت از میرزا اخراج کرد. پس از تبعید میرزا، علمای طراز اول تبریز همچون ثقةالاسلام تبریزی و برخی از رجال متنفذ تبریز به نشانه اعتراض شهر را ترک کردند.<ref>محمدحسن رجبی، پیشین، ص۴۳۰.</ref> خروج تبعیدگونه مجتهد از تبریز نقطه اوج حرکت مرموزی بود که نتیجه سوء آن بعدها معلوم گردید.
-حاج میرزا حسن به تهران آمد و فریاد مظلومیت خود و اقدامات افراطی و ضد مردمی و غیرشرعی انجمن ایالتی آذربایجان را به گوش نمایندگان مجلس رساند و مورد احترام و تجلیل فراوان مجلسیان قرار گرفت. مجتهد در پایتخت با شیخ فضل‌الله نوری در انتقاد از مشروطه‌خواهان افراطی هم آوا شد و در تحصن شیخ در حرم [[حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام|حضرت عبدالعظیم]] وی را همراهی کرد.<ref>علی ابوالحسنی، پیشین، ص۲۱۴ و ۲۱۷.</ref>
+حاج میرزا حسن تبریزی به تهران آمد و فریاد مظلومیت خود و اقدامات افراطی و ضد مردمی و غیرشرعی انجمن ایالتی آذربایجان را به گوش نمایندگان مجلس رساند و مورد احترام و تجلیل فراوان مجلسیان قرار گرفت. مجتهد در پایتخت با شیخ فضل‌الله نوری در انتقاد از مشروطه‌خواهان افراطی هم آوا شد و در تحصن شیخ در حرم [[حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام|حضرت عبدالعظیم]] وی را همراهی کرد.<ref>علی ابوالحسنی، پیشین، ص۲۱۴ و ۲۱۷.</ref>
 پس از مدتی در اثر فشار دولت و خواهش حاج مخبرالسلطنه والی تبریز به شهر خود مراجعت نمود. مردم تبریز که از اقدامات انجمن نفرت و انزجار پیدا کرده بودند، استقبال شایانی از وی به عمل آوردند. در جریان جدال و کشمکش میان محمدعلی شاه و انجمن، حاج میرزا حسن و علمای مخالف انجمن از شاه حمایت کردند و گروه جدیدی به نام «هئیت اسلامیه» تشکیل دادند. اما با شکست محمدعلی شاه و پیروزی مشروطه‌خواهان، او بار دیگر در تنگنای شدید قرار گرفت و خانه خود و بستگانش غارت گردید.
@@ سطر ۴۹: / سطر ۶۰: @@
 <references />
 ==منابع==
 *طاهره شکوهی، "حاج ‌میرزا حسن مجتهد تبریزی"، دسترس در [http://www.iichs.org/index.asp?id=1006&doc_cat=7 موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران تاریخ]، بازیابی: ۸ آذرماه ۱۳۹۲.
 *مجله پگاه حوزه، "آیت الله میرزا حسن مجتهد تبریزی مشروعه خواهی غریب در میان در مشروطه خواهان سکولار تبریز"، ۳۱ تیر ۱۳۸۵، شماره ۱۸۷.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۶ نوامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۹:۰۸
(بدون تفاوت)

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{منبع الکترونیکی معتبر}}
-ميرزا حسن درعلم و فضل و نفود کلمه، عالم درجه يک تبريز و آذربايجان به شمار مي‌رفت تا جايي که لفظ «مجتهد مطلق» به او منحصر شد. . <ref> محمدحسن رجبي، علماي مجاهد، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامي، 1382، 430 </ref> .مجتهد تبريزي يکي از چهره‌هاي مشهور و بحث‌انگيز تاريخ مشروطيت است. خصلتهايي همچون پارسايي، دادجويي، استعمارستيزي سوابق خانوادگي،... و مجتهد را محبوب‌القلوب مردم مسلمان ساخته بود.
+حاج ميرزا حسن مجتهد از علماي مجاهد و از مفاخر فقهي و اجتماعي آذربايجان فرزند حاج ميرزا باقر مجتهد در سال 1268ق در تبريز به دنيا آمد. دروس مقدماتي را در تبريز فراگرفت و براي ادامه تحصيل به عتبات رفت و از محضر اساتيد بزرگ چون حاج سيد حسين کوه‌کمري، ملاعلي نهاوندي، حاج ميرزا حسن شيرازي، آقا شيخ حسن مامقاني کسب فيض نمود و از آنان اجازه اجتهاد دريافت کرد، سپس به زادگاه خود بازگشت. پس از فوت پدر جانشين او و متصدي مرافعه و قضاي تبريز گرديد.
-او با همين نفوذ و اعتبار اجتماعي-ديني وارد جنبش عدالتخواهي عصر مشروطيت شد و همراه جمعي از عالمان برجسته تبريز پرچم قيام عدالتخواهي را در آذربايجان برافراشت و با علماي تهران شيخ فضل‌الله نوري، سيد عبدالله بهبهاني، محمد طباطبايي همدل و همراه شد و به پيشبرد قيام خدمتي شايان کرد. <ref> علي ابوالحسني، شيخ فضل‌الله نوري و مکتب تاريخ نگاري مشروطه، تهران: موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، 1385، ص216 و  217 </ref>
+ميرزا حسن در علم و فضل و نفود کلمه، عالم درجه يک تبريز و آذربايجان به شمار مي‌رفت تا جايي که لفظ «مجتهد مطلق» به او منحصر شد.<ref>محمدحسن رجبي، علماي مجاهد، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامي، 1382، 430.</ref> مجتهد تبريزي يکي از چهره‌هاي مشهور و بحث‌انگيز تاريخ مشروطيت است. خصلت هايي همچون پارسايي، دادجويي، استعمارستيزي سوابق خانوادگي،... و مجتهد را محبوب‌القلوب مردم مسلمان ساخته بود.
-اقدامات تند و افراطي انجمن ايالتي، موجب نگراني و رويگرداني بسياري از علما و روحانيون از آن گرديد و انجمن، يکه تاز صحنه سياست آذربايجان شد و به اقدامات خودسرانه‌اي دست زد، از جمله حاج ميرزا عبدالکريم تبريزي برادرزاده ميرزا حسن را که در آغاز از مشروطه‌خواهان بود تبعيد کرد و فرزند ميرزا و چند نفر ديگر را اعدام نمود. اين اقدامات موجب اعتراض و انتقاد مجتهد گرديد. اما انجمن که از مدتها پيش تبليغات گسترده‌اي بر ضد مخالفان خود به راه انداخته بود، وي را به زمينداري، احتکار و همکاري با مستبدان متهم کرده ايشان را ممنوع‌المنبر ساخت و از تبريز تبعيد کرد و اين خبر را با آب و تاب به مجلس شوراي ملي در تهران مخابره کرد. برخورد توهين‌آميز مشروطه‌چيان تندرو با مجتهد مورد انتقاد شديد علما، از جمله شيخ فضل‌الله نوري، طباطبايي، بهبهاني و حتي نمايندگان تندرو آذربايجان در مجلس قرار گرفت.
+او با همين نفوذ و اعتبار اجتماعي-ديني وارد جنبش عدالتخواهي عصر مشروطيت شد و همراه جمعي از عالمان برجسته تبريز پرچم قيام عدالتخواهي را در آذربايجان برافراشت و با علماي تهران شيخ فضل‌الله نوري، سيد عبدالله بهبهاني، محمد طباطبايي همدل و همراه شد و به پيشبرد قيام خدمتي شايان کرد. <ref>علي ابوالحسني، شيخ فضل‌الله نوري و مکتب تاريخ نگاري مشروطه، تهران: موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، 1385، ص216 و 217.</ref>
-انجمن ايالتي نه تنها به اين اعتراضات ترتيب اثر نداد بلکه عده‌اي از اعضاي خود را به اتهام حمايت از ميرزا اخراج کرد. پس از تبعيد ميرزا علماي طراز اول تبريز همچون ثقه‌الاسلام تبريزي و برخي از رجال متنفذ تبريز به نشانه اعتراض شهر را ترک کردند. م<ref> حمدحسن رجبي، پيشين. ص 430 . </ref> خروج تبعيدگونه مجتهد از تبريز نقطه اوج حرکت مرموزي بود که نتيجه سوء آن بعدها معلوم گرديد.
+پس از پيروزي مشروطيت در تأسيس انجمن ايالتي آذربايجان شرکت کرد و تا مدتها از اعضاي هئيت رئيسه اين انجمن بود. و از هيچ کمکي به انجمن دريغ نداشت به‌ طوري که تمام دارايي خود را در اختيار انجمن قرار داد. ايشان همچنين در انتخاب وکلاي آذربايجان (1324ق) در مجلس شورا نقش بسزايي داشت.
-حاج ميرزا حسن به تهران آمد و فرياد مظلوميت خود و اقدامات افراطي و ضد مردمي و غير شرعي انجمن ايالتي آذربايجان را به گوش نمايندگان مجلس رساند و مورد احترام و تجليل فراوان مجلسيان قرار گرفت. مجتهد در پايتخت با شيخ فضل‌الله نوري در انتقاد از مشروطه‌خواهان افراطي همآوا شد و در تحصن شيخ در عبدالعظيم وي را همراهي کرد <ref> علي ابوالحسني، پيشين ص 214 و 217 </ref> .
+اقدامات تند و افراطي انجمن ايالتي، موجب نگراني و رويگرداني بسياري از علما و روحانيون از آن گرديد و انجمن يکه تاز صحنه سياست آذربايجان شد و به اقدامات خودسرانه‌اي دست زد، از جمله حاج ميرزا عبدالکريم تبريزي برادرزاده ميرزا حسن را که در آغاز از مشروطه‌خواهان بود تبعيد کرد و فرزند ميرزا و چند نفر ديگر را اعدام نمود.
-پس از مدتي در اثر فشار دولت و خواهش حاج مخبرالسلطنه والي تبريز به شهر خود مراجعت نمود. مردم تبريز که از اقدامات انجمن نفرت و انزجار پيدا کرده بودند استقبال شاياني از وي به عمل آوردند. در جريان جدال و کشمکش ميان محمدعلي شاه و انجمن، حاج ميرزا حسن و علماي مخالف انجمن از شاه حمايت کردندو گروه جديدي به نام «هئيت اسلاميه» تشکيل دادند. اما با شکست محمدعلي شاه و پيروزي مشروطه‌خواهان او بار ديگر در تنگناي شديد قرار گرفت و خانه خود و بستگانش غارت گرديد.
+اين اقدامات موجب اعتراض و انتقاد مجتهد گرديد. اما انجمن که از مدتها پيش تبليغات گسترده‌اي بر ضد مخالفان خود به راه انداخته بود، وي را به زمينداري، احتکار و همکاري با مستبدان متهم کرده ايشان را ممنوع‌المنبر ساخت و از تبريز تبعيد کرد و اين خبر را با آب و تاب به مجلس شوراي ملي در تهران مخابره کرد. برخورد توهين‌آميز مشروطه‌چيان تندرو با مجتهد مورد انتقاد شديد علما، از جمله شيخ فضل‌الله نوري، طباطبايي، بهبهاني و حتي نمايندگان تندرو آذربايجان در مجلس قرار گرفت.
 ==پانویس==
 <references/>
-== منابع ==
+==منابع==
-*طاهره شکوهي،حاج ‌ميرزا حسن مجتهد تبريزي،دسترس در[http://www.iichs.org/index.asp?id=1006&doc_cat=7  موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران تاریخ] بازیابی: 8 آذر ماه 1392.
+* طاهره شکوهي، حاج ‌ميرزا حسن مجتهد تبريزي، دسترس در [http://www.iichs.org/index.asp?id=1006&doc_cat=7 موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران تاریخ]، بازیابی: 8 آذرماه 1392.
 [[رده:مجتهدین]]
 [[رده:علمای قرن چهاردهم]]
 [[رده:فقیهان]]