مُرَقَّع - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۴

2025-05-10T11:44:19Z

Zamani: رده نگاشته ها

2013-12-02T10:03:19Z

رده نگاشته ها

Zamani در ‏۳۰ نوامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۲۲

2013-11-30T11:22:37Z

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی 'مرقعPatch Work/ Album يا مرقعه، اسم و صفت مفعولي از واژه عربي ترقيع و جمع آن مرقعا...' ایجاد کرد

2013-08-07T07:59:14Z

صفحه‌ای جدید حاوی 'مرقع<ref>Patch Work/ Album</ref> يا مرقعه، اسم و صفت مفعولي از واژه عربي ترقيع و جمع آن مرقعا...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

مرقع<ref>Patch Work/ Album</ref> يا مرقعه، اسم و صفت مفعولي از واژه عربي ترقيع و جمع آن مرقعات است. رقعه ـ به معني پاره چيزي، تكه، قطعه، مكتوب، نامه و ترقيع به مفهوم وصله كردن و پينه كردن، آمده است.

مرقع در زبان عربي معاني گوناگون دارد كه اهم آنها عبارتند از: مرد كارآزموده، جامه پروصله يا پاره پاره به هم دوخته و خرقه صوفيان كه از اتصال قطعات مختلف و گاه رنگارنگ به‌هم ساخته مي‌شد.

مرقع در اصطلاح خوشنويسي و نسخه‌پردازي، به مجموعه‌اي از قطعات هنري خوشنويسان، نقاشان، تصويرگران و مذهبّان گفته مي‌شود كه به شكل رقعه رقعه (= پاره پاره) به يكديگر پيوسته و شيرازه بسته و به‌ صورت كتاب يا بياض تجليد شده‌اند. در واقع ماحصل آن آلبومي از صفحات به هم پيوسته از آثار هنري است. در اين ساختار، رقعه‌ها به گونه‌اي متصل مي‌گردند كه رقعه نخست و قطعه پاياني به طبله‌هاي جلد مي‌چسبند و در هنگام گشودن، همه رقعه‌ها در يك راستا و در صف منظم ديده مي‌شوند. هنگامي كه اين رقعه‌ها در نور ديده شوند همانند كتابي به نظر مي‌رسند.

مرقع گاه به كاغذ يا هر چيز ديگري نيز اطلاق مي‌شود كه با خط "رقاع" بر آن نوشته باشند. در ساختن مرقع و آرايه‌هاي آن از هنرهاي گوناگوني بهره مي‌گيرند. از يك‌سو مي‌توان نمونه‌هايي نفيس از هنرهاي تجليد، وصالي، قطاعي، حاشيه‌سازي، متن و حاشيه را در ساختار آن متجلي يافت و از سوي ديگر، آثاري همچون خوشنويسي، نقاشي، تذهيب و تشعيرسازي در متن مرقعات جلوه‌گري مي‌كنند.

==پيدايش و سير تحول==

آنچه مسلم است مرقع را نسخه‌پردازان ايراني از چينيان تقليد كرده‌اند، چه از ديرباز در كشور چين ديوارهايي كوچك و چوبين وجود داشته كه همانند مرقع باز و بسته مي‌شده است. به هر حال مرقع در ايران و بعدها در آسياي صغير و شبه‌قاره هند رواج يافت.

از نيمه دوم قرن نهم هجري، قطعه‌نويسي در ميان خوشنويسان متداول شد. بدين صورت كه آنان آيات [[قرآن]] و [[احاديث]] و گزيده‌هاي اشعار را بر روي قطعه‌هايي مستقل تحرير مي‌كردند. نيز در همين اوان كه نقاشان، آثارشان را به شكل مجزا ــ خارج از محدوده كتاب ــ بر روي رقعه‌ها و قطعه‌هاي كاغذ ترسيم مي‌كردند، مرقع‌سازي و وصالي اين اوراق پراكنده در ايران رواج يافت. وصالان و صحافان از گردآوري آثار مختلف هنري و به‌هم پيوسته كردن آنها، كتابي نفيس فراهم مي‌آوردند و آن را در ميان دفّتين قرار مي‌دادند.

مرقعات براي اهل فن از نظر تاريخي و فرهنگي ارزش فراوان دارند. زيرا با تجزيه و تحليل آنها، مي‌توان درباره خاستگاه، سير تحول و تطور آثار، مكتب‌ها و شيوه‌ها، شناخت هنرمندان و روحيات آنها و نيز ويژگي‌هاي اجتماعي و سياسي و اقليمي اطلاعات مفيدي بدست آورد.

تعداد زيادي از مرقعات بر جاي مانده، زينت‌بخش كتابخانه و موزه‌هاي ايران و جهان است و برخي هم در سير ايام دستخوش حوادث گشته و نشاني از آنها در دست نيست. چند نمونه از مرقعات ارزشمند ايران عبارتند از:

# مرقع منسوب به اميرعليشيرنوايي كه شايد نخستين مرقع باشد و در 897 ق. ساخته شده است. عبدالله مرواريد در شرفنامه خود از آن ياد مي‌كند و مقدمه‌اش به قلم خود وي است. ظاهراً اميرعليشير نوايي دستور داده بود از كتابخانه‌ها و اطراف و اكناف آثار نفيس هنري را جمع نمايند و با هم پيوند دهند و مرقعي بسازند. متأسفانه از اين مرقع فعلا نشاني در دست نيست.
# مرقع شاه اسماعيل صفوي كه مقدمه‌اش به قلم شمس‌الدين‌محمد توصيفي درباره هنرمندان است و به سال 916 ق. تحرير شده است.
# مرقع محمد مؤمن كرماني فرزند خواجه شهاب‌الدين عبدالله مرواريد متوفي 948 ق. مرقعي بزرگ از آثار قلمي اين هنرمند زبردست بود و براي شاه تهماسب تهيه شده بود. مرقع بهرام ميرزا صفوي كه مقدمه‌اش را دوست محمد كواشاني هروي در 951ق. نوشته است و هم اكنون در كتابخانه خزينه اوقاف طوپ قاپوسراي (موزه توپكاپي) استانبول است.
# مرقع اميرغيب بيك، اميرشاه تهماسب كه سيد احمدآهوچشم شاگرد ميرعلي هروي آن را به سال 973 ق. ترتيب داده است.
# مرقع گلشن كه مجموعه‌اي بي‌نظير از هنرهاي نقاشي و خطاطي است به دستور پادشاهان هنردوست سلسله گوركاني هند از جمله "نورالدين محمد ابوالمظفر جهانگيرشاه" و بدست هنرمندان ايراني و هندي طي سال‌هاي 1014-1039ق. خلق شده است. هنرهاي بكار رفته در اين مجموعه، شامل تذهيب، تشعير، ترصيع، تصوير، تحرير، تجليد و خوشنويسي از نمونه‌هاي ممتاز خلاقيت‌هاي هنري است.

مرقع گلشن در قرن يازدهم به ايران رسيد و در اواخر قرن سيزدهم ــ دوره وليعهدي ناصرالدين شاه ــ در كتابخانه شاهنشاهي ثبت شد و هم‌اكنون در كتابخانه كاخ گلستان نگهداري مي‌شود. اين مرقع شامل دو بخش است: بخش نخست با 90 ورق و بخش دوم حاوي 43 ورق. با توجه به دو رو بودن اوراق آن، 262 قطعه اثر نفيس در مرقع گلشن وجود دارد.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%91%D9%8E%D8%B9.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "مُرَقَّع" از رضا خاني‌پور]، بازیابی: 16 مرداد 1392.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۰:۰۳
سطر ۳۳:		سطر ۳۳:
	[[رده:ابزار تاریخی نگارش]]		[[رده:ابزار تاریخی نگارش]]
	[[رده:اصطلاحات فرهنگ و تمدن]]		[[رده:اصطلاحات فرهنگ و تمدن]]
		+	[[رده:نگاشته ها]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ نوامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۲۲
سطر ۳۰:		سطر ۳۰:
	==منابع==		==منابع==
	* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%91%D9%8E%D8%B9.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "مُرَقَّع" از رضا خاني‌پور]، بازیابی: 16 مرداد 1392.		* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%91%D9%8E%D8%B9.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "مُرَقَّع" از رضا خاني‌پور]، بازیابی: 16 مرداد 1392.
		+
		+	[[رده:ابزار تاریخی نگارش]]
		+	[[رده:اصطلاحات فرهنگ و تمدن]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-مرقع<ref>Patch Work/ Album</ref> يا مرقعه، اسم و صفت مفعولي از واژه عربي ترقيع و جمع آن مرقعات است. رقعه ـ به معني پاره چيزي، تكه، قطعه، مكتوب، نامه و ترقيع به مفهوم وصله كردن و پينه كردن، آمده است.
+'''«مُرَقَّع»''' در اصطلاح خوشنویسی و نسخه‌پردازی، به مجموعه‌ای از قطعات هنری خوشنویسان، نقاشان و مُذهّبان گفته می‌شود كه به شكل رُقعه رُقعه (پاره پاره) به یكدیگر پیوسته و به‌ صورت كتاب تجلید شده‌اند. قطعه‌نویسی از نیمه دوم قرن نهم هجری، در میان خوشنویسان متداول شد.
-مرقع در زبان عربي معاني گوناگون دارد كه اهم آنها عبارتند از: مرد كارآزموده، جامه پروصله يا پاره پاره به هم دوخته و خرقه صوفيان كه از اتصال قطعات مختلف و گاه رنگارنگ به‌هم ساخته مي‌شد.
+==تعریف مرقّع==
-مرقع در اصطلاح خوشنويسي و نسخه‌پردازي، به مجموعه‌اي از قطعات هنري خوشنويسان، نقاشان، تصويرگران و مذهبّان گفته مي‌شود كه به شكل رقعه رقعه (= پاره پاره) به يكديگر پيوسته و شيرازه بسته و به‌ صورت كتاب يا بياض تجليد شده‌اند. در واقع ماحصل آن آلبومي از صفحات به هم پيوسته از آثار هنري است. در اين ساختار، رقعه‌ها به گونه‌اي متصل مي‌گردند كه رقعه نخست و قطعه پاياني به طبله‌هاي جلد مي‌چسبند و در هنگام گشودن، همه رقعه‌ها در يك راستا و در صف منظم ديده مي‌شوند. هنگامي كه اين رقعه‌ها در نور ديده شوند همانند كتابي به نظر مي‌رسند.
+مرقّع در اصطلاح خوشنویسی و نسخه‌پردازی، به مجموعه‌ای از قطعات هنری خوشنویسان، نقاشان، تصویرگران و مذهّبان گفته می‌شود كه به شكل رقعه رقعه (= پاره پاره) به یكدیگر پیوسته و شیرازه بسته و به‌ صورت كتاب یا بیاض تجلید شده‌اند. در واقع ماحصل آن آلبومی از صفحات به هم پیوسته از آثار هنری است. در این ساختار، رقعه‌ها به گونه‌ای متصل می‌گردند كه رقعه نخست و قطعه پایانی به طبله‌های جلد می‌چسبند و در هنگام گشودن، همه رقعه‌ها در یك راستا و در صف منظم دیده می‌شوند. هنگامی كه این رقعه‌ها در نور دیده شوند همانند كتابی به نظر می‌رسند.
-مرقع گاه به كاغذ يا هر چيز ديگري نيز اطلاق مي‌شود كه با خط "رقاع" بر آن نوشته باشند. در ساختن مرقع و آرايه‌هاي آن از هنرهاي گوناگوني بهره مي‌گيرند. از يك‌سو مي‌توان نمونه‌هايي نفيس از هنرهاي تجليد، وصالي، قطاعي، حاشيه‌سازي، متن و حاشيه را در ساختار آن متجلي يافت و از سوي ديگر، آثاري همچون خوشنويسي، نقاشي، تذهيب و تشعيرسازي در متن مرقعات جلوه‌گري مي‌كنند.
+همچنین مرقّع، گاهی به كاغذ یا هر چیز دیگری نیز اطلاق می‌شود كه با "[[خط رقاع]]" بر آن نوشته باشند.
-==پيدايش و سير تحول==
+در ساختن مرقع و آرایه‌های آن از هنرهای گوناگونی بهره می‌گیرند. از یك‌سو می‌توان نمونه‌هایی نفیس از هنرهای تجلید، وصّالی، قطّاعی، حاشیه‌سازی، متن و حاشیه را در ساختار آن متجلی یافت و از سوی دیگر، آثاری همچون خوشنویسی، نقاشی، [[تذهیب]] و تشعیرسازی در متن مرقعات جلوه‌گری می‌كنند.
-آنچه مسلم است مرقع را نسخه‌پردازان ايراني از چينيان تقليد كرده‌اند، چه از ديرباز در كشور چين ديوارهايي كوچك و چوبين وجود داشته كه همانند مرقع باز و بسته مي‌شده است. به هر حال مرقع در ايران و بعدها در آسياي صغير و شبه‌قاره هند رواج يافت.
+==پیدایش و سیر تحول مرقّع==
-از نيمه دوم قرن نهم هجري، قطعه‌نويسي در ميان خوشنويسان متداول شد. بدين صورت كه آنان آيات [[قرآن]] و [[احاديث]] و گزيده‌هاي اشعار را بر روي قطعه‌هايي مستقل تحرير مي‌كردند. نيز در همين اوان كه نقاشان، آثارشان را به شكل مجزا ــ خارج از محدوده كتاب ــ بر روي رقعه‌ها و قطعه‌هاي كاغذ ترسيم مي‌كردند، مرقع‌سازي و وصالي اين اوراق پراكنده در ايران رواج يافت. وصالان و صحافان از گردآوري آثار مختلف هنري و به‌هم پيوسته كردن آنها، كتابي نفيس فراهم مي‌آوردند و آن را در ميان دفّتين قرار مي‌دادند.
+آنچه مسلم است مرقع را نسخه‌پردازان ایرانی از چینیان تقلید كرده‌اند، چه از دیرباز در كشور چین دیوارهایی كوچك و چوبین وجود داشته كه همانند مرقع باز و بسته می‌شده است. به هر حال مرقع در [[ایران]] و بعدها در آسیای صغیر و شبه‌قاره هند رواج یافت.
-مرقعات براي اهل فن از نظر تاريخي و فرهنگي ارزش فراوان دارند. زيرا با تجزيه و تحليل آنها، مي‌توان درباره خاستگاه، سير تحول و تطور آثار، مكتب‌ها و شيوه‌ها، شناخت هنرمندان و روحيات آنها و نيز ويژگي‌هاي اجتماعي و سياسي و اقليمي اطلاعات مفيدي بدست آورد.
+از نیمه دوم قرن نهم هجری، قطعه‌نویسی در میان خوشنویسان متداول شد. بدین صورت كه آنان آیات [[قرآن]] و [[احادیث]] و گزیده‌های اشعار را بر روی قطعه‌هایی مستقل تحریر می‌كردند. نیز در همین اوان كه نقاشان، آثارشان را به شكل مجزا ـ خارج از محدوده كتاب ـ بر روی رقعه‌ها و قطعه‌های كاغذ ترسیم می‌كردند، مرقع‌سازی و وصّالی این اوراق پراكنده در ایران رواج یافت. وصّالان و صحافان از گردآوری آثار مختلف هنری و به‌هم پیوسته كردن آنها، كتابی نفیس فراهم می‌آوردند و آن را در میان دفّتین قرار می‌دادند.
-تعداد زيادي از مرقعات بر جاي مانده، زينت‌بخش كتابخانه و موزه‌هاي ايران و جهان است و برخي هم در سير ايام دستخوش حوادث گشته و نشاني از آنها در دست نيست. چند نمونه از مرقعات ارزشمند ايران عبارتند از:
+مرقعات برای اهل فن از نظر تاریخی و فرهنگی ارزش فراوان دارند. زیرا با تجزیه و تحلیل آنها، می‌توان درباره خاستگاه، سیر تحول و تطور آثار، مكتب‌ها و شیوه‌ها، شناخت هنرمندان و روحیات آنها و نیز ویژگی‌های اجتماعی و سیاسی و اقلیمی اطلاعات مفیدی بدست آورد.
-# مرقع منسوب به اميرعليشيرنوايي كه شايد نخستين مرقع باشد و در 897 ق. ساخته شده است. عبدالله مرواريد در شرفنامه خود از آن ياد مي‌كند و مقدمه‌اش به قلم خود وي است. ظاهراً اميرعليشير نوايي دستور داده بود از كتابخانه‌ها و اطراف و اكناف آثار نفيس هنري را جمع نمايند و با هم پيوند دهند و مرقعي بسازند. متأسفانه از اين مرقع فعلا نشاني در دست نيست.
+تعداد زیادی از مرقعات بر جای مانده، زینت‌بخش كتابخانه و موزه‌های ایران و جهان است و برخی هم در سیر ایام دستخوش حوادث گشته و نشانی از آنها در دست نیست. چند نمونه از مرقعات ارزشمند ایران عبارتند از:
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
 ==منابع==
-* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%91%D9%8E%D8%B9.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "مُرَقَّع" از رضا خاني‌پور]، بازیابی: 16 مرداد 1392.
+* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%91%D9%8E%D8%B9.aspx دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، مدخل "مُرَقَّع" از رضا خانی‌پور]، بازیابی: ۱۶ مرداد ۱۳۹۲.
-[[رده:ابزار تاریخی نگارش]]
+[[رده:ابزار تاریخی نگارش]][[رده:نگاشته ها]][[رده:هنرهای اسلامی]][[رده:اصطلاحات فرهنگ و تمدن]]