موقعیت جغرافیائی غدیر خم - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۵ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۴۶

2026-06-05T11:46:20Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۳۴

2025-05-07T11:34:26Z

مهدی موسوی: ویرایش

2019-08-28T12:37:18Z

ویرایش

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی در ‏۷ مارس ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۰۵

2018-03-07T10:05:37Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۸ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۰:۱۸

2013-01-28T10:18:19Z

نمایش تغییرات

Saeed zamani: ایجاد

2013-01-26T11:23:37Z

ایجاد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
بسيارى از لغتدانان، جغرافيدانان و مورّخان، تصريح كرده اند كه غدير خم در ميان مكّه و مدينه واقع است. در لسان العرب، ذيل مادّه «خمم» آمده است :
و خُم، گودالى معروف، ميان مكّه و مدينه است. ۳
ابن اثير نيز در همان مادّه (خمم) آورده است:
غدير خم، جايى ميان مكّه و مدينه است. ۴
در معجم البلدان [ آمده است] :

1.معجم البلدان : ج ۲ ص ۳۸۹ .

2.معجم ما استعجم : ج ۲ ص ۳۶۸ .

3.لسان العرب : ماده «خمم» .

4.النهاية : ماده «خمم» .

حازمى مى گويد : خم، وادى اى ميان مكّه و مدينه است. ۱
و در همان كتاب است:
زمخشرى گفته است كه خم، نام مردى رنگرز است كه آبگير ميان مكّه و مدينه، به او نسبت داده شده است.
از اين همه، آشكار مى گردد كه ميان دانشمندان ، درباره واقع بودن غدير خم در بين مكّه و مدينه، اختلافى نيست. تنها، اختلافى كوچك در تعيين مكان دقيق غدير خم وجود دارد، كه بيشتر معتقدند آن، در «جُحْفه» واقع است، ۲ از جمله : ابن منظور در لسان العرب در مادّه «خمم» :
خَم، گودالى معروف ميان مكّه و مدينه، در جحفه است. آن ، همان غدير خَم است. ۳
فيروزآبادى در القاموس المحيط در مادّه «خمّ» مى گويد:
غدير خم، جايى در سه ميلى جحفه، ميان دو حرم (مكّه و مدينه) است. ۴
زَمَخشَرى در متنى كه پيش تر گذشت و حَمَوى، آن را در معجم البلدان نقل كرده است، مى گويد:
خُم، نام مردى رنگرز است كه آبگير ميان مكّه و مدينه [ واقع] در جحفه، به او نسبت داده شده است. ۵
در حديث [ موجود] در سيره ابن كثير، كه پيش تر آورديم، [ چنين آمده است] :
مطّلب بن زياد، از عبد اللّه بن محمّد بن عقيل نقل مى كند كه شنيده است

1.معجم البلدان : ج ۲ ص ۳۸۹ .

2.منظورشان از «في الجحفة» يا «بالجحفة» همان وادى جحفه است، چنان كه خواهد آمد.

3.لسان العرب : ماده «خمم» .

4.القاموس المحيط : ماده «خمم» .

5.معجم البلدان : ج ۲ ص ۳۸۹ .

جابر بن عبد اللّه مى گويد : ما در جحفه، در غدير خم بوديم... . ۱
همان گونه كه گفتيم، منظور همگى اينان از «جحفه» در اين جا، وادى جحفه است، نه آبادى جحفه كه ميقات حج است ، به اين قرينه كه آنان، مقدار فاصله ميان غدير خم و جحفه را ذكر مى كنند و اين مى فهماند كه غدير خم، غير از آبادى جحفه است ؛ زيرا وادى جحفه از غدير آغاز مى شود و تا درياى سرخ، امتداد مى يابد. پس غدير، جزئى از آن مى شود و بنا بر اين، معنا ندارد كه كسى فاصله ميان غدير و وادى اى را كه غدير، جزئى از آن است، بيان كند.
[ در مقابل نظر بيشتر دانشمندان،] تنها حِمْيرى در الروض المعطار، موقعيّت غدير را ميان جحفه و عسفان تعيين كرده و گفته است:
و غدير خم، ميان جحفه و عسفان است. ۲
و اين بدون شك، توهّمى بيش نيست، بويژه آن كه اين مكان را در سه ميلى جحفه و سمت چپ جاده دانسته است كه در اين فاصله (ميان جحفه و عسفان) مكانى به اين نام نيست. ظاهرا او عبارت : «سه ميلى جحفه، سمت چپ جاده» را از كتاب معجم ما استعجم نقل كرده است ؛ ولى توجّه نكرده كه منظور بكرى از «سمت چپ جاده» نسبت به كسى است كه از مدينه به سوى مكّه مى رود، نه از مكّه به مدينه. از اين رو دچار اين توهّم شده است.
بكرى در معجم ما استعجم مى گويد:
غدير خم، در سه ميلى جحفه و سمت چپ جاده است. ۳
و همان گونه كه گفتيم، منظورش از سمت چپ، سمت چپ كسى است كه از

1.السيرة النبويّة ، ابن كثير : ج ۴ ص ۴۲۴ .

2.الروض المعطار : ص ۱۵۶ .

3.معجم ما استعجم : ج ۲ ص ۳۶۸.

مدينه به سوى مكّه مى رود و اين، از توضيحاتى به دست مى آيد كه او در بيان منازل ميان مكّه و مدينه و تعيين فاصله هاى آنها، ذكر نموده است. او در بيان راه مكّه و مدينه از طريق «عقيق» مى گويد:
راه مدينه به سوى مكّه از طريق عقيق : از مدينه تا ذوحُلَيفه... . ۱
[ در اين جا] مى توانيم چنين نتيجه بگيريم كه غدير خم، در وادى جحفه و در سمت چپ راه حج گزارانِ به راه افتاده از مدينه و نيز در آغاز وادى جحفه و انتهاى وادى خرّار، واقع است و از اين جاست كه برخى آن را «خرّار» ناميده اند ـ همان گونه كه گذشت ـ و شايد، علّت استظهار سمهودى در كتابش وفاء الوفا كه گفته : «خرّار در جحفه است»، ۲ اين باشد كه غدير خم، در ابتداى وادى جحفه واقع است كه دقيقا انتهاى وادى خرّار مى شود. گفته زبير (نقل شده در معجم ما استعجم)، اين نظر را تأييد مى كند. پيش تر گفتيم كه او مى گويد:
آن ( خرّار )، وادى اى در حجاز است كه [ آبش] به جحفه مى ريزد.
و حَمَوى، در معجم البلدان به اين قول، اشاره كرده است:
خرّار، ... موضعى در حجاز است و گفته مى شود كه آن، نزديك جحفه است. ۳
و عبارت عرّام كه در پى مى آيد، تأكيد مى كند كه غدير، جزو جحفه است. حموى در معجم البلدان از او نقل مى كند:
پايين تر از جحفه، به فاصله يك ميلى، غدير خم است و آب آن به دريا مى ريزد. ۴
و منظور از «آب آن»، آب وادى جحفه است ؛ زيرا آنچه به دريا مى ريزد، آب

1.معجم ما استعجم : ج ۳ ص ۹۵۴.

2.وفاء الوفا : ج ۴ ص ۱۲۰۰ .

3.معجم البلدان : ج ۲ ص ۳۵۰ .

4.معجم البلدان : ج ۲ ص ۳۸۹ .

وادى جحفه است كه تا دريا امتداد دارد.
امّا فاصله ميان غدير خم تا آبادى جحفه ـ كه ميقات حاجيان است ـ در برخى منابع، معيّن شده است، كه در پى مى آيد:
ـ بكرى، در معجم ما استعجم، آن را سه ميل ۱ دانسته است و از زمخشرى «دو ميل» نقل كرده و آن را ضعيف دانسته است. ۲
ـ حموى، در معجم البلدان، فاصله ميان اين دو را دو ميل مى داند:
غدير خم، ميان مكّه و مدينه است و ميان آن و [ آبادىِ] جحفه، دو ميل راه است. ۳
ـ فيروزآبادى، در القاموس (مادّه «خمّ») آن را سه ميل دانسته است:
غدير خُم، مكانى ميان دو حرم (مكّه و مدينه) و در سه ميلى [ آبادى] جحفه است. ۴
ـ نصر ۵ و عرّام ۶ هر دو، آن را يك ميل گفته اند. در تاج العروس (مادّه «خمّ») آمده است:
و نصر گفته است : [ آن،] در نزديكى [ آبادى ]جحفه به فاصله يك ميل، و در ميان دو حرم شريف (مكّه و مدينه) [ واقع ]است. ۷

1.هر ميل ، معادل يك سومِ فرسنگ و برابر با دو هزار متر است .

2.معجم ما استعجم : ج ۲ ص ۳۶۸ .

3.معجم البلدان : ج ۴ ص ۱۸۸.

4.القاموس المحيط : ماده «خمم» .

5.نصر بن عبد الرحمان اسكندرى (م ۵۶۱ ق). او كتابى به نام الأمكنة والمياه والجبال والآثار ونحوها دارد (الأعلام، زِرِكلى : ج ۸ ص ۲۴) .

6.عرّام بن اصبغ سلمى (م ۲۷۵ ق). او صاحب كتاب أسماء جبال تهامة وسكّانها وما فيها من القرى وما ينبت عليها من الأشجار وما فيها من المياه است (الأعلام، زِرِكلى : ج ۴ ص ۲۲۳).

7.تاج العروس : ماده «خمم» .

و در معجم البلدان آمده است:
عرّام گفته است : در نزديكى [ آبادى] جحفه به فاصله يك ميل، غدير خم واقع است... . ۱
و اين تفاوتِ در فاصله از يك تا سه ميل، امرى عادى است ؛ زيرا راه ها گوناگون است، بويژه آن كه وادى جحفه، پس از غدير، عريض مى شود و در آبادى جحفه پهن تر مى شود و در نزديكى دريا كاملاً گسترده مى گردد و بسيار مى شود كه شخصى از كناره كوه برود و يك ميل بپيمايد ، و يا از ميانه وادى برود و دو ميل بپيمايد و يا كسى از راه دشت برود و راهش سه ميل گردد.

1.معجم البلدان : ج ۲ ص ۳۸۹.

== منبع ==

[http://www.hadith.net/n293-e2585-p411.html محمدی ری شهری، محمد، دانش نامه اميرالمؤمنين (ع) بر پايه قرآن، حديث و تاريخ ج2، مدخل"بحثى درباره مكان غدير"، بخش: موقعیت جغرافیائی غدیر]، بازیابی:7 بهمن 1391

[[رده:غدیر]]
[[رده:اماکن تاریخی]]

@@ سطر ۶: / سطر ۶: @@
 از این همه آشکار مى گردد که میان دانشمندان درباره واقع بودن غدیرخم در بین مکه و مدینه، اختلافى نیست. تنها، اختلافى کوچک در تعیین مکان دقیق غدیرخم وجود دارد که بیشتر معتقدند آن در «[[جحفه‌|جُحْفه]]» واقع است،<ref>منظورشان از «فی الجحفة» یا «بالجحفة» همان وادى جحفه است، چنان که خواهد آمد.</ref> از جمله: [[ابن منظور]] در لسان العرب در مادّه «خمم» گوید: خَم، گودالى معروف میان مکه و مدینه، در جحفه است. آن همان غدیر خَم است.<ref>لسان العرب: ماده «خمم».</ref>
-فیروزآبادى در القاموس المحیط در ماده «خمّ» مى گوید: غدیر خم، جایى در سه میلى جحفه، میان دو حرم (مکه و مدینه) است.<ref>القاموس المحیط: ماده «خمم».</ref> زَمَخشَرى در متنى که پیش تر گذشت و حَمَوى، آن را در معجم البلدان نقل کرده است، مى گوید:
+فیروزآبادى در القاموس المحیط در ماده «خمّ» مى گوید: غدیر خم، جایى در سه میلى جحفه، میان دو حرم (مکه و مدینه) است.<ref>القاموس المحیط: ماده «خمم».</ref> زَمَخشَرى در متنى که پیش تر گذشت و [[یاقوت حموی]]، آن را در معجم البلدان نقل کرده است، مى گوید:
 خُم، نام مردى رنگرز است که آبگیر میان مکه و مدینه (واقع) در جحفه، به او نسبت داده شده است.<ref>معجم البلدان: ج۲، ص۳۸۹.</ref>
-در حدیث (موجود) در سیره ابن کثیر که پیش تر آوردیم، (چنین آمده است): مطلب بن زیاد از عبداللّه بن محمد بن عقیل نقل مى کند که شنیده است: [[جابر ابن عبدالله انصاری|جابر بن عبداللّه]] مى گوید: ما در جحفه، در غدیرخم بودیم... .<ref>السیرة النبویة، ابن کثیر: ج۴، ص۴۲۴.</ref>
+در حدیث موجود در سیره ابن کثیر که پیش تر آوردیم، (چنین آمده است): مطلب بن زیاد از عبداللّه بن محمد بن عقیل نقل مى کند که شنیده است: [[جابر ابن عبدالله انصاری|جابر بن عبداللّه]] مى گوید: ما در جحفه، در غدیرخم بودیم... .<ref>السیرة النبویة، ابن کثیر: ج۴، ص۴۲۴.</ref>
 همان گونه که گفتیم، منظور همگى اینان از «جحفه» در اینجا وادى جحفه است، نه آبادى جحفه که [[میقات|میقات حج]] است، به این قرینه که آنان مقدار فاصله میان غدیرخم و جحفه را ذکر مى کنند و این مى فهماند که غدیرخم غیر از آبادى جحفه است، زیرا وادى جحفه از غدیر آغاز مى شود و تا دریاى سرخ، امتداد مى یابد. پس غدیر جزئى از آن مى شود و بنابراین معنا ندارد که کسى فاصله میان غدیر و وادى اى را که غدیر جزئى از آن است، بیان کند.
@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 (در مقابل نظر بیشتر دانشمندان،) تنها حِمْیرى در الروض المعطار، موقعیت غدیر را میان جحفه و عسفان تعیین کرده و گفته است: و غدیر خم میان جحفه و عسفان است.<ref>الروض المعطار: ص۱۵۶.</ref> و این بدون شک توهمى بیش نیست به ویژه آن که این مکان را در سه میلى جحفه و سمت چپ جاده دانسته است که در این فاصله (میان جحفه و عسفان) مکانى به این نام نیست. ظاهرا او عبارت: «سه میلى جحفه، سمت چپ جاده» را از کتاب معجم «ما استعجم» نقل کرده است ولى توجه نکرده که منظور بکرى از «سمت چپ جاده» نسبت به کسى است که از [[مدینه]] به سوى [[مکه]] مى رود، نه از مکه به مدینه. از این رو دچار این توهم شده است. بکرى در معجم ما استعجم مى گوید: غدیرخم در سه میلى جحفه و سمت چپ جاده است.<ref>معجم ما استعجم: ج۲، ص۳۶۸.</ref> و همان گونه که گفتیم منظورش از سمت چپ، سمت چپ کسى است که از مدینه به سوى مکه مى رود و این از توضیحاتى بدست مى آید که او در بیان منازل میان مکه و مدینه و تعیین فاصله هاى آنها، ذکر نموده است. او در بیان راه [[مکه]] و [[مدینه]] از طریق «عقیق» مى گوید: راه مدینه به سوى مکه از طریق عقیق: از مدینه تا [[ذو الحلیفه|ذوحُلَیفه]]...<ref>معجم ما استعجم: ج۳، ص۹۵۴.</ref>
-(در این جا) مى توانیم چنین نتیجه بگیریم که غدیرخم در وادى جحفه و در سمت چپ راه [[حج]] گزارانِ به راه افتاده از [[مدینه]] و نیز در آغاز وادى جحفه و انتهاى وادى خرّار واقع است و از این جاست که برخى آن را «خرّار» نامیده اند ـ همان گونه که گذشت ـ و شاید علت استظهار سمهودى در کتابش وفاء الوفا که گفته: «خرّار در جحفه است»،<ref>وفاءالوفا: ج۴، ص۱۲۰۰.</ref> این باشد که غدیرخم در ابتداى وادى جحفه واقع است که دقیقاً انتهاى وادى خرّار مى شود. گفته زبیر (نقل شده در معجم ما استعجم)، این نظر را تأیید مى کند. پیش تر گفتیم که او مى گوید: آن (خرّار) وادى اى در حجاز است که (آبش) به جحفه مى ریزد. و حَمَوى در معجم البلدان به این قول، اشاره کرده است: خرّار، ...موضعى در [[حجاز]] است و گفته مى شود که آن، نزدیک جحفه است.<ref>معجم البلدان: ج۲، ص۳۵۰.</ref>
+(در این جا) مى توانیم چنین نتیجه بگیریم که غدیرخم در وادى جحفه و در سمت چپ راه [[حج]] گزارانِ به راه افتاده از [[مدینه]] و نیز در آغاز وادى جحفه و انتهاى وادى خرّار واقع است و از این جاست که برخى آن را «خرّار» نامیده اند ـ همان گونه که گذشت ـ و شاید علت استظهار سمهودى در کتابش وفاء الوفا که گفته: «خرّار در جحفه است»،<ref>وفاءالوفا: ج۴، ص۱۲۰۰.</ref> این باشد که غدیرخم در ابتداى وادى جحفه واقع است که دقیقاً انتهاى وادى خرّار مى شود. گفته زبیر (نقل شده در معجم ما استعجم)، این نظر را تأیید مى کند. پیش تر گفتیم که او مى گوید: آن (خرّار) وادى اى در حجاز است که (آبش) به جحفه مى ریزد. و [[یاقوت حموی]] به این قول، اشاره کرده است: خرّار، ...موضعى در [[حجاز]] است و گفته مى شود که آن، نزدیک جحفه است.<ref>معجم البلدان: ج۲، ص۳۵۰.</ref>
-و عبارت عرّام که در پى مى آید، تأکید مى کند که غدیر جزو جحفه است. حموى در معجم البلدان از او نقل مى کند: پایین تر از جحفه، به فاصله یک میلى غدیرخم است و آب آن به دریا مى ریزد.<ref>معجم البلدان: ج۲، ص۳۸۹.</ref> و منظور از «آب آن»، آب وادى جحفه است؛ زیرا آنچه به دریا مى ریزد، آب وادى جحفه است که تا دریا امتداد دارد.
+و عبارت عرّام که در پى مى آید، تأکید مى کند که غدیر جزو جحفه است. حموى در [[معجم البلدان (کتاب)|معجم البلدان]] از او نقل مى کند: پایین تر از جحفه، به فاصله یک میلى غدیرخم است و آب آن به دریا مى ریزد.<ref>معجم البلدان: ج۲، ص۳۸۹.</ref> و منظور از «آب آن»، آب وادى جحفه است؛ زیرا آنچه به دریا مى ریزد، آب وادى جحفه است که تا دریا امتداد دارد.
 اما فاصله میان غدیر خم تا آبادى جحفه ـ که میقات حاجیان است ـ در برخى منابع، معین شده است که در پى مى آید: ـ بکرى، در معجم ما استعجم آن را سه میل<ref>هر میل، معادل یک سومِ فرسنگ و برابر با دو هزار متر است.</ref> دانسته است و از زمخشرى «دو میل» نقل کرده و آن را ضعیف دانسته است.<ref>معجم ما استعجم: ج۲، ص۳۶۸.</ref> ـ حموى در معجم البلدان، فاصله میان این دو را دو میل مى داند: غدیر خم، میان مکه و مدینه است و میان آن و (آبادىِ) جحفه، دو میل راه است.<ref>معجم البلدان: ج۴، ص۱۸۸.</ref>
@@ سطر ۲۹: / سطر ۲۹: @@
 ==منابع==
-* [http://www.hadith.net/n293-e2585-p411.html محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه اميرالمؤمنين علیه السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ ج2، مدخل "بحثى درباره مكان غدير"، بخش: موقعیت جغرافیائی غدیر]، بازیابی: 7 بهمن 1391.
+*[[دانشنامه امیرالمومنین علیه السلام (کتاب)|دانشنامه اميرالمؤمنين علیه‌السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ]]، محمد محمدی ری‌شهری، ج۲.
 [[رده:غدیر]]
 [[رده:اماکن تاریخی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مارس ۲۰۱۸، ساعت ۱۰:۰۵
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{خوب}}
	بسيارى از لغتدانان، جغرافيدانان و مورّخان تصريح كرده اند كه غديرخم در ميان [[مكه]] و [[مدينه]] واقع است. در لسان العرب، ذيل مادّه «خمم» آمده است: و خُم، گودالى معروف ميان مكه و مدينه است.<ref>لسان العرب: ماده «خمم».</ref>		بسيارى از لغتدانان، جغرافيدانان و مورّخان تصريح كرده اند كه غديرخم در ميان [[مكه]] و [[مدينه]] واقع است. در لسان العرب، ذيل مادّه «خمم» آمده است: و خُم، گودالى معروف ميان مكه و مدينه است.<ref>لسان العرب: ماده «خمم».</ref>