Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T11:44:26Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T14:38:07Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''موالات''' در اصطلاح دینی به دوستی، پیوند و سرپرستی‌پذیری مؤمنان نسبت به خدا، [[پیامبر اسلام|پیامبر صلی الله علیه وآله]]، امامان علیهم السلام و یکدیگر گفته می‌شود و در برابر «تبری»، یعنی بیزاری از دشمنان دین، قرار می‌گیرد. این واژه از ریشهٔ «و-ل-ی» است و در [[قرآن]] با مشتقات «ولی» و «اولیاء» آمده است. موالات دو سطح دارد: موالات با اولیای الهی که در آموزهٔ [[امامت]] و [[ولايت|ولایت]] ریشه دارد، و موالات میان مؤمنان که در [[اخلاق اجتماعی]] و احکام اسلامی بازتاب یافته است. در روایات، دوستی برای خدا و دشمنی برای خدا از استوارترین پایه‌های [[ایمان]] شمرده شده است. در [[فقه]] نیز «موالات» اصطلاحی مستقل است و به پیوستگی افعال در عباداتی مانند [[وضو]] و [[نماز]] اشاره دارد.

==معنا==

واژهٔ «موالات» مصدر باب مفاعله از ریشهٔ «و-ل-ی» و در لغت به معنای پیوستگی و نزدیکی بی‌فاصله است. [[راغب اصفهانی]] می‌نویسد: «الْوَلَاءُ وَالتَّوَالِي أَنْ يَحْصُلَ شَيْئَانِ فَصَاعِدًا حُصُولًا لَيْسَ بَيْنَهُمَا مَا لَيْسَ مِنْهُمَا»؛ «ولاء و توالی آن است که دو چیز یا بیشتر چنان پیاپی باشند که میان آنها چیزی که از آن دو نیست، فاصله نشود».<ref>راغب اصفهانی، المفردات، مادهٔ «ولی».</ref> از همین ریشه، «ولی» به معنای دوست، یار و نیز سرپرست و سزاوارتر به تصرف به کار می‌رود. در کاربرد دینی، موالات دو مؤلفه دارد: محبت قلبی و التزام عملی به یاری و پیروی؛ در برابر آن، «تبری» به بیزاری از کفر و ستم گفته می‌شود.

==موالات در قرآن==

در آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «همانا ولی شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵.</ref>

[[طبرسی]] در [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] ذیل این آیه، روایاتی را نقل می‌کند که مصداق «الذین آمنوا» (مؤمنان) را کسی می‌داند که در حال رکوع زکات داده است؛ بر پایهٔ این روایات، مفسران [[شیعه]] او را [[امام علی علیه السلام]] دانسته‌اند. در منابع اهل سنت این گزارش در کنار دیدگاهی که خطاب را عام می‌داند، آمده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده؛ طبری، جامع البیان، ذیل همان آیه؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل همان آیه.</ref>

اختلاف اصلی در معنای «ولی» است. [[امامیه|متکلمان امامیه]] آن را به «سزاوارتر به تصرف» و سرپرستی تفسیر می‌کنند و از آن، امامت امام علی علیه السلام را نتیجه می‌گیرند. در برابر، بسیاری از مفسران اهل سنت «ولی» را به دوستی و نصرت معنا کرده و دلالت آیه بر امامت را نپذیرفته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل همان آیه.</ref>

==موالات مؤمنان==

قرآن مؤمنان را دوست و ولی یکدیگر می‌خواند: {{متن قرآن|«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»}}؛ «مردان و زنان مؤمن دوستان یکدیگرند؛ به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند». و در جای دیگر: {{متن قرآن|«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»}}؛ «همانا مؤمنان برادران یکدیگرند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۷۱؛ سورهٔ حجرات، آیهٔ ۱۰.</ref>

پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: {{متن حدیث|«لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»}}؛ «هیچ‌یک از شما [به ایمان کامل] ایمان نمی‌آورد تا آنچه برای خود می‌پسندد برای برادرش بپسندد».<ref>بخاری، صحیح، کتاب الإیمان؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان.</ref>

[[شیخ کلینی|کلینی]] در [[الکافی (کتاب)|الکافی]] از [[امام صادق علیه السلام]] روایت کرده است: {{متن حدیث|«مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ»}}؛ «هر کس صبح کند و به کارهای مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان نیست».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، ج۲.</ref> موالات مؤمنان تنها احساسی قلبی نیست؛ یاری مظلوم و رسیدگی به نیاز مؤمن را نیز در بر می‌گیرد.

==موالات با اهل بیت==

قرآن، مودت خویشان پیامبر صلی الله علیه وآله را پاداش رسالت می‌شمارد: {{متن قرآن|«قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»}}؛ «بگو برای این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان».<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref> بسیاری از مفسران شیعه «قربی» را خویشان پیامبر و مصداق کامل آن را [[اهل البیت]] علیهم السلام دانسته‌اند.

در [[واقعه غدیر]]، پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ امام علی علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»}}؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست». امینی این حدیث را در [[الغدیر (کتاب)|الغدیر]] با طرق متعدد آورده و متواتر شمرده است.<ref>احمد بن حنبل، المسند؛ امینی، الغدیر، ج۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة.</ref>

متکلمان شیعه، «مولی» در این حدیث را به سرپرست و سزاوارتر به تصرف تفسیر می‌کنند و آن را در کنار آیهٔ ۵۵ دلیل بر امامت امام علی علیه السلام می‌شمارند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.</ref> در فهم شیعه، مودت اهل البیت علیهم السلام تنها محبت عاطفی نیست، بلکه پذیرش ولایت را نیز در بر می‌گیرد.

==مرزهای موالات==

موالات مؤمنان به معنای دوستی با هر کس و هر آیین نیست. قرآن در آیهٔ ۹ سورهٔ ممتحنه می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»}}؛ «خداوند شما را تنها از کسانی باز می‌دارد که در دین با شما جنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند و بر بیرون راندن شما همدستی کردند؛ از اینکه با آنان دوستی کنید. و هر کس با آنان دوستی کند، آنان همان ستمکاران‌اند». آیهٔ پیش از آن، نیکی و عدالت نسبت به کسانی را که با مسلمانان نجنگیده‌اند مجاز می‌شمارد: {{متن قرآن|«لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»}}؛ «خداوند شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون نراندند، از نیکی و عدالت با آنان باز نمی‌دارد». پس تبری بیزاری از کفر و ستم است، نه توهین به پیروان دیگر ادیان.<ref>قرآن کریم، سورهٔ ممتحنه، آیات ۸ و ۹.</ref>

در روایات، این مرزبندی با تعبیر «دوستی و دشمنی برای خدا» بیان شده است. امام صادق علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«مِنْ أَوْثَقِ عُرَى الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَتُبْغِضَ فِي اللَّهِ»}}؛ «از استوارترین دستاویزهای ایمان آن است که برای خدا دوستی ورزی و برای خدا دشمنی کنی».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، باب الحب فی الله والبغض فی الله.</ref>

==موالات در فقه==

در [[فقه]]، «موالات» به پیوستگی و پیاپی بودن افعال گفته می‌شود. به باور مشهور فقهای شیعه، در [[وضو]] غسل‌ها و مسح‌ها باید پیاپی انجام شوند؛ اگر فاصله به حدی برسد که رطوبت عضو پیشین خشک شود، وضو باطل است. در [[نماز]] نیز پیوستگی اجزا لازم است و فاصلهٔ بسیار طولانی مبطل شمرده شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة، بحث الوضوء؛ کتاب الصلاة.</ref>

==دیدگاه اهل سنت==

عالمان اهل سنت نیز دوستی با مؤمنان و بیزاری از کفر را می‌پذیرند و حدیث محبت برای برادر دینی، که گذشت، در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] نقل شده است. اختلاف آنان با شیعه بیشتر در تفسیر «ولی» در آیهٔ ۵۵ و «مولی» در حدیث غدیر است. در خوانش سلفی، این آموزه «الولاء و البراء» (دوستی و بیزاری) نامیده می‌شود. برخی عالمان سلفی، مانند [[ابن تیمیه]]، دلالت این دو را بر امامت نپذیرفته و «مولی» را به محبت و نصرت تفسیر کرده‌اند.<ref>بخاری، صحیح، کتاب الإیمان؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان؛ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.</ref> متکلمان شیعه در پاسخ، «مولی» را با قرائن لفظی و روایی به سرپرستی تفسیر می‌کنند.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
* احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
* امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
* بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
* حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
* طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
* طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۰ق.
* فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۲.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
* نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.

{{اعتقادات شیعه}}
[[رده:اعتقادات]]
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
[[رده:اخلاق اجتماعی]]
[[رده:امامت]]
[[رده:اصطلاحات فقهی]]

موالات - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه