Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: معاذ بن جبل

2026-11-10T12:48:47Z

ایجاد مقالهٔ تازه: معاذ بن جبل

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = معاذ بن جبل بن عمرو بن اوس خزرجی
|تصویر =
|زادروز = نامعلوم
|زادگاه = [[مدینه]]
|وفات = ۱۸ق؛ گفته شده ۱۷ق
|مدفن = عمواس در [[شام]] (گفته شده)؛ برخی منابع «قصیر خالد» در غور [[اردن]] را محل قبر دانسته‌اند
|آثار = کتابی به او نسبت داده نشده است
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = صحابی [[انصار|انصاری]] از [[خزرج]]، آموزگار [[قرآن]]، فرستادهٔ [[پیامبر اسلام|پیامبر (ص)]] به [[یمن]] و مشهور به «آگاه‌ترین امت به [[حلال]] و [[حرام]]»
}}

'''معاذ بن جبل بن عمرو بن اوس خزرجی''' (درگذشت ۱۸ق) با کنیهٔ '''ابوعبدالرحمن'''، از [[صحابی|صحابهٔ]] [[انصار|انصاری]] و از [[خزرج|خزرجیان]] [[مدینه]] بود. او پیش از هجرت اسلام آورد و در [[بیعت عقبه|بیعت عقبهٔ دوم]] در شمار هفتاد انصاری بود.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref> بیشتر منابع کهن او را در [[غزوه بدر|بدر]] و دیگر غزوات [[پیامبر اسلام|پیامبر (ص)]] همراه آن حضرت دانسته‌اند.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۵-۳۹۷.</ref> پیامبر (ص) در سال دهم هجری او را به [[یمن]] فرستاد تا مردم را [[قرآن]] و [[احکام شرعی|احکام]] بیاموزد و میان آنان [[قضاوت]] کند.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۰.</ref> منابع [[اهل سنت]] او را آگاه‌ترین امت به [[حلال]] و [[حرام]] خوانده‌اند و در منابع [[شیعه]] نیز در شمار اصحاب پیامبر (ص) آمده است.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۹؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۴۶.</ref> او در طاعون عمواس در [[شام]] درگذشت.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref>

==نام و نسب==
نسب کامل او را چنین نوشته‌اند: معاذ بن جبل بن عمرو بن اوس بن عائذ بن عدی بن کعب بن عمرو بن اُدَی بن سعد بن علی بن اسد بن ساردة بن تَزید بن جشم بن خزرج. او از تیرهٔ بنی‌جشم بن خزرج بود.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۳-۳۹۴.</ref>

در نسب او اختلاف هست. ابن‌اسحاق او را در بنی‌سلمه آورده و توضیح داده است که بنی‌سلمه او را به خود ملحق کردند، زیرا برادر مادری یکی از مردان ایشان بود؛ کلبی او را از بنی‌اُدَی دانسته است. ابن‌عساکر این اختلاف‌ها را گرد آورده و یادآور شده که در برخی نسخه‌ها «اوس» نیامده است.<ref>همان، ج۵۸، ص۳۹۳ و ۳۹۵.</ref>

مادرش هند دختر سهل از جهینه بود و برادرِ مادری‌اش عبدالله بن جد بن قیس از اهل بدر بود.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۵۷۱.</ref> گزارش‌ها دربارهٔ فرزندان او یکسان نیست؛ یکی از گزارش‌های کهن می‌گوید فرزندی نداشت و در برابر، از درگذشت پسرش عبدالرحمن در طاعون عمواس سخن گفته شده است.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۴؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref>

==اسلام آوردن==
بر پایهٔ گزارش‌های کهن، معاذ هنگام اسلام آوردن هجده سال داشت.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۴؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref> او پیش از هجرت مسلمان شد و در بیعت عقبهٔ دوم در شمار هفتاد انصاری بود که با پیامبر (ص) بیعت کردند.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۵.</ref> گفته شده است او از کسانی بود که بت‌های بنی‌سلمه را شکستند.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref> پیامبر (ص) میان او و [[عبدالله بن مسعود]] پیمان برادری بست.<ref>همان.</ref>

==حضور در غزوات==
بیشتر منابع کهن او را از اهل [[غزوه بدر|بدر]] و حاضر در [[غزوه احد|احد]] و دیگر مشاهد شمرده‌اند و سن او را در بدر بیست یا بیست‌ویک سال نوشته‌اند.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۵-۳۹۷؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref>

دربارهٔ [[غزوه حنین|حنین]]، بر پایهٔ روایتی که به واقدی می‌رسد، پیامبر (ص) هنگام حرکت به سوی حنین، عتاب بن اسید را در [[مکه]] برای امامت نماز گماشت و معاذ را برای آموزش قرآن و فقه در مکه نهاد؛ بر این اساس، حضور او در حنین ثابت نیست.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۵۸۵ (به نقل ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۰۷).</ref> در فهرست کسانی که در روزگار پیامبر (ص) [[فتوا]] می‌دادند، نام او در کنار [[ابی بن کعب]] و زید بن ثابت آمده است.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref>

==اعزام به یمن==
در سال دهم هجری، پس از [[حجة الوداع]]، پیامبر (ص) کارگزاران یمن را تقسیم کرد و معاذ را برای آموزش مردم یمن و حضرموت فرستاد.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۰.</ref> بر پایهٔ گزارشی، او همراه [[ابوموسی اشعری]] به یمن رفت و از سوی پیامبر (ص) بر ناحیهٔ «جُند» گماشته شد.<ref>بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب بعث أبی موسی و معاذ إلی الیمن قبل حجة الوداع؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۳.</ref>

بر اساس گزارشی، پیامبر (ص) پیاده در کنار مرکب او راه می‌رفت و فرمود: «لعلّک أن لا تلاقینی بعد عامی هذا»؛ شاید پس از این سال مرا دیگر نبینی. معاذ گریست.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۲ (به نقل از بیهقی، دلائل النبوة).</ref> در وصیتی بلندتر، پیامبر (ص) او را به تقوا، پرهیز از داوری بدون علم، مشورت با آگاهان و آموزش قرآن سفارش کرد و فرمود اگر کاری بر او مشتبه شد، درنگ کند تا روشن شود یا به پیامبر (ص) بنویسد.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۰.</ref> مشهورترین بخش این وصیت، گفت‌وگو دربارهٔ شیوهٔ داوری است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">«کَیْفَ تَقْضِی إِنْ عَرَضَ قَضَاءٌ؟» قَالَ: «أَقْضِی بِمَا فِی کِتَابِ اللَّهِ». قَالَ: «فَإِنْ لَمْ یَکُنْ فِی کِتَابِ اللَّهِ؟» قَالَ: «أَقْضِی بِمَا قَضَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ». قَالَ: «فَإِنْ لَمْ یَکُنْ قَضَی بِهِ الرَّسُولُ؟» قَالَ: «أَجْتَهِدُ رَأْیِی وَ لَا آلُو». قَالَ: «فَضَرَبَ صَدْرِی وَ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَفَّقَ رَسُولَ اللَّهِ لِمَا یُرْضِی رَسُولَ اللَّهِ».</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">[پیامبر (ص) فرمود:] «چگونه داوری می‌کنی اگر داوری‌ای پیش آید؟» گفت: «به آنچه در کتاب خداست داوری می‌کنم». فرمود: «اگر در کتاب خدا نبود؟» گفت: «به آنچه پیامبر خدا داوری کرده است داوری می‌کنم». فرمود: «اگر پیامبر داوری نکرده بود؟» گفت: «اجتهاد می‌کنم و کوتاهی نمی‌کنم». [راوی می‌گوید:] پس دست بر سینهٔ من زد و فرمود: «سپاس خدایی را که فرستادهٔ پیامبرش [معاذ] را به آنچه پیامبر خدا را خشنود می‌کند، توفیق داد».</div>
</div>
</div>

این گفت‌وگو در سنن ابوداود و ترمذی نیز آمده است.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۱۲؛ ابوداود، سنن، کتاب الأقضیة؛ ترمذی، سنن، کتاب الأحکام، باب ما جاء فی القاضی کیف یقضی.</ref>

==آموزش قرآن==
معاذ از حافظان و آموزگاران قرآن بود. در روایتی از عبدالله بن مسعود، پیامبر (ص) فرمود: {{متن حدیث|خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ: مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ، وَ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَ سَالِمٍ مَوْلَی أَبِی حُذَیْفَةَ}}؛ «قرآن را از چهار تن فراگیرید: از عبدالله بن مسعود، ابی بن کعب، معاذ بن جبل و سالم آزادشدهٔ ابوحذیفه».<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۹.</ref>

از [[انس بن مالک]] نیز نقل شده است که چهار تن، همه از انصار، در روزگار پیامبر (ص) قرآن را [[جمع قرآن|گرد آوردند]]: ابی بن کعب، معاذ بن جبل، زید بن ثابت و ابو زید.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۷؛ بخاری، صحیح، کتاب فضائل القرآن، باب القراء من أصحاب النبی (ص).</ref>

==پس از رحلت پیامبر (ص)==
معاذ هنگام رحلت پیامبر (ص) در یمن بود و در ماجرای [[واقعه سقیفه بنی ساعده|سقیفه]] که در مدینه رخ داد، حضور نداشت.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref> بر پایهٔ گزارش‌ها، او در سال‌های بعد در [[شام]] بود و منابع او را از فقیه‌ترین مردمان شام شمرده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۰، ص۱۲۷.</ref>

[[عمر بن خطاب]] گفت که اگر معاذ را درمی‌یافت، او را جانشین خود می‌کرد و می‌گفت از پیامبر (ص) شنیده است معاذ در روز قیامت پیشاپیش دانشمندان است.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۰۳-۴۰۴؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref> ابن‌عساکر یادآور شده است که یکی از راویان این سخن، شهر بن حوشب، عمر را درک نکرده است.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۴۰۵.</ref>

==وفات==
معاذ در طاعون عمواس در شام درگذشت. بیشتر منابع ۱۸ق را درست‌تر دانسته و ۱۷ق را نیز گفته‌اند؛ او در خلافت عمر درگذشت.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۷.</ref> سن او را ۳۸ سال نوشته‌اند و ۳۳، ۳۴ و ۲۸ سال نیز گفته شده است؛ ابن‌اثیر گزارش ۲۸ سال را با حضور او در عقبه ناسازگار شمرده و بعید دانسته است.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref>

بر پایهٔ گزارشی، او در آغاز طاعون از خدا خواست سهم خانواده‌اش را از این بلا بگیرد؛ دو همسر و پسرش عبدالرحمن درگذشتند و سپس خود او بیمار شد.<ref>همان.</ref> دربارهٔ محل دفن او اختلاف است؛ بیشتر منابع درگذشت او را در عمواس می‌دانند، اما برخی قبر او را در «قصیر خالد» در غور [[اردن]] دانسته‌اند.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۲۵، ص۴۹۱.</ref>

==جایگاه و ارزیابی==
در منابع اهل سنت، معاذ از برجسته‌ترین اصحاب پیامبر (ص) است. روایتی از انس بن مالک او را «آگاه‌ترین امت به حلال و حرام» می‌خواند و این روایت به صورت‌ها و سندهای گوناگون آمده است.<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵۸، ص۳۹۹-۴۰۲؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷.</ref> [[عبدالله بن مسعود]] آیهٔ ۱۲۰ سورهٔ نحل را دربارهٔ او خواند: {{متن قرآن|إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ حَنِیفًا وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ}}؛ «به راستی ابراهیم پیشوایی فرمانبردار خدا و یکتاپرست بود و از مشرکان نبود». او می‌گفت معاذ نیز چنین بود: نیکی را آموزش می‌داد و به او اقتدا می‌شد.<ref>ابن اثیر، اسد الغابة، ج۵، ص۱۸۷؛ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۲۰ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

در منابع رجالی شیعه، [[شیخ طوسی]] او را در شمار اصحاب پیامبر (ص) آورده و تعبیر نکوهشی دربارهٔ او نیاورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۴۶.</ref> با این حال، برخی منابع شیعی گزارش‌هایی نقادانه دربارهٔ او نقل کرده‌اند. دیلمی در «إرشاد القلوب» به نقل از عبدالرحمن بن غنم آورده است که معاذ در بیماری مرگ، از همراهی خود با [[ابوبکر]] و عمر در برابر [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] اظهار پشیمانی کرد و از سرانجام خویش بیمناک بود؛ مجلسی این گزارش را در بحار الأنوار آورده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۰، ص۱۲۷ (به نقل از دیلمی، إرشاد القلوب).</ref> این گزارش خبر واحدی است که تنها در برخی منابع شیعی نقل شده است.<ref>همان.</ref>

محور دیگر نقد، همان روایت مشهوری است که در آن پیامبر (ص) به معاذ اجازهٔ [[اجتهاد]] و رأی می‌دهد. این روایت در سنن ابوداود و ترمذی نقل شده و در [[قیاس در فقه|قیاس]] به آن استناد می‌شود.<ref>ابوداود، سنن، کتاب الأقضیة؛ ترمذی، سنن، کتاب الأحکام، باب ما جاء فی القاضی کیف یقضی.</ref> صحت آن مورد اختلاف است: بخاری در تاریخ خود آن را «لا یصح» (صحیح نیست) خوانده، ابن‌حزم به سبب مجهول بودن حارث بن عمرو رد کرده و دارقطنی سند مرسل را درست‌تر دانسته است. در برابر، ابن‌قیم در «إعلام الموقعین» از آن دفاع کرده و خطیب بغدادی سند عبادة بن نسی از عبدالرحمن بن غنم را متصل و راویانش را ثقه شمرده است.<ref>مبارکفوری، تحفة الأحوذي، ج۴، ص۴۶۴-۴۶۵.</ref>

کراجکی، متکلم شیعهٔ سدهٔ پنجم، این روایت را از اخبار آحاد شمرده است که راویانش مجهول‌اند و در الفاظ آن اختلاف دارند؛ به گفتهٔ او برخی راویان آورده‌اند که پیامبر (ص) فرمود: «لا، أَحَبُّ إِلَیَّ أَنْ أَکْتُبَ إِلَیْکَ»؛ نه، دوست‌تر دارم که [حکم را] برای تو بنویسم.<ref>کراجکی، کنز الفوائد، ج۱، ص۲۹۶.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* ابن اثیر، علی؛ ''اسد الغابة فی معرفة الصحابة''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۵.
* ابن سعد، محمد؛ ''الطبقات الکبری''، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن عساکر، علی؛ ''تاریخ مدینة دمشق''، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق؛ ج۲۵ و ۵۸.
* ابوداود، سلیمان؛ ''سنن أبی داود''، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
* بخاری، محمد بن اسماعیل؛ ''صحیح البخاری''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
* ترمذی، محمد؛ ''سنن الترمذی''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
* طوسی، محمد؛ ''رجال الطوسی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* کراجکی، محمد؛ ''کنز الفوائد''، قم: دار الذخائر، ۱۴۱۰ق؛ ج۱.
* مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۰.
* مبارکفوری، عبدالرحمن؛ ''تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۴.

[[رده:اصحاب پیامبر]]
[[رده:راویان حدیث]]
[[رده:محدثان]]
[[رده:علمای قرن اول]]
[[رده:قاریان قرآن]]

معاذ بن جبل - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: معاذ بن جبل