مشروطیت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۲ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۷

2025-02-22T13:27:37Z

مهدی موسوی در ‏۹ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۰:۵۵

2021-09-09T10:55:49Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: ویرایش

2021-09-09T07:48:40Z

ویرایش

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۸ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۱:۵۵

2021-09-08T11:55:31Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۸ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۰:۵۷

2021-09-08T10:57:12Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی «درباره مشروطه‌خواهی ایرانیان، دلایل مختلفی را بر شمرده‌اند، از خواست تاسی...» ایجاد کرد

2021-09-08T10:23:45Z

صفحه‌ای تازه حاوی «درباره مشروطه‌خواهی ایرانیان، دلایل مختلفی را بر شمرده‌اند، از خواست تاسی...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-«انقلاب مشروطه» انقلابی [[عدالت|عدالت‌]]<nowiki/>خواه، ضد [[ظلم]] و استبداد و خواهان استقرار قانون بود که در نتیجۀ پیوند روشنفکران ملی و روحانیون آزادی‌خواه به دست آمد. درخواست تأسیس عدالتخانه، ایجاد مجلس، محدود کردن اختیارات شاه و حتی کوتاه کردن دست بیگانگان را، از دلایل مشروطه‌خواهی مردم [[ایران]] برشمرده‌اند.
+'''«انقلاب مشروطه»''' انقلابی [[عدالت|عدالت‌]]<nowiki/>خواه، ضد [[ظلم]] و استبداد و خواهان استقرار قانون در [[ایران]] بود که در نتیجۀ پیوند روشنفکران ملی و روحانیون آزادی‌خواه به دست آمد. درخواست تأسیس عدالتخانه، ایجاد مجلس، محدود کردن اختیارات شاه و حتی کوتاه کردن دست بیگانگان را، از دلایل مشروطه‌خواهی مردم ایران برشمرده‌اند.
 [[پرونده:مشروطه.jpg|بندانگشتی|برخی از علمای نهضت مشروطه]]
@@ سطر ۵۰: / سطر ۵۰: @@
 وجود گرایشهای غرب گرایانه و تمایل سكولاریستی در تدوین قانون اساسی و متمم آن باعث شد كه آیت‌الله [[شیخ فضل الله نوری]] به مخالفت با مشروطه بپردازد چرا كه تصور شیخ از مشروطه آن بود كه دستورهای [[شرع]] به رویه قانونی تبدیل شود و ظلم حاكمان كاهش یابد، ولی روند تدوین قانون اساسی نشان می‌داد كه مشروطه به سوی اروپایی شدن گام برمی‌دارد.
-قائلان به گفتمان مشروعه‌خواهی، با نقد سه مؤلفه مشروطه‌خواهان، یعنی برابری، آزادی و قانون‌گذاری، بین این دو رویکرد تمایز قائل شدند. شیخ فضل‌الله نوری برخلاف روحانیون و مراجع حامی مشروطه، بدون ملاحظه و تعارف، ضدیت برخی اصول مشروطه مدنظر روشنفکران غرب‌زده با اصل دینی را بیان می‌کرد و حكومت مشروطه را غیر شرعی می‌دانست، که سرانجام جان خود را نیز در این مسیر گذاشت. نقدهای تند شیخ فضل‌الله به تلقی مشروطه‌خواهان از آزادی و مساوات، تلنگری بود تا از انحراف حرکت اصیل مردم رنج‌دیده به سمت هرج‌ومرج، استبداد و افتادن به دام تفکرات بیگانه جلوگیری شود؛ وضعیتی که با اتفاقات دهه‌های بعد به واقعیت پیوست و آرمان‌های مشروطه را کاملا به حاشیه برد.<ref>سایت ایرنا.</ref>
+قائلان به گفتمان مشروعه‌خواهی، با نقد سه مؤلفه مشروطه‌خواهان، یعنی برابری، آزادی و قانون‌گذاری، بین این دو رویکرد تمایز قائل شدند. شیخ فضل‌الله نوری برخلاف روحانیون و مراجع حامی مشروطه، بدون ملاحظه و تعارف، ضدیت برخی اصول مشروطه مدنظر روشنفکران غرب‌زده با اصل دینی را بیان می‌کرد و حكومت مشروطه را غیر شرعی می‌دانست، که سرانجام جان خود را نیز در این مسیر گذاشت. نقدهای تند شیخ فضل‌الله به تلقی مشروطه‌خواهان از آزادی و مساوات، تلنگری بود تا از انحراف حرکت اصیل مردم رنج‌دیده به سمت هرج‌ومرج، استبداد و افتادن به دام تفکرات بیگانه جلوگیری شود؛ وضعیتی که با اتفاقات دهه‌های بعد به واقعیت پیوست و آرمان‌های مشروطه را کاملا به حاشیه برد.<ref>سایت ایرنا.</ref>
-به هر حال، تداوم نهضت مشروطه با مرگ مظفرالدین شاه و به قدرت رسیدن پسرش محمدعلی میرزا كه از مخالفان سرسخت مشروطه بود، به مخاطره افتاد، چرا كه او بعد از رسیدن به قدرت به مخالفت با قانون اساسی پرداخت و در 1325 قمری دستور انحلال مجلس تازه تأسیس را صادر كرد كه با مقاومت مردم روبرو شد و این دستور به اجرا درنیامد. او یك سال بعد زمانی كه از یك ترور مشكوك جان سالم به در برد، به كلنل لیاخوف روسی فرمانده بریگاد قزاق در تیرماه 1287 شمسی دستور داد تا مجلس را به توپ ببندد و به دنبال آن آزادیخواهان و مشروطه طلبان دستگیر، زندانی، تبعید و یا اعدام شدند. این اقدامات به مدت یك سال، ایران را به استبداد ننگینی فرو برد كه از آن به استبداد صغیر یاد می‌كنند اما با هجوم همه جانبه آزادیخواهان كه از آذربایجان، گیلان و [[اصفهان]] و نقاط دیگر به طرف تهران حركت كرده بودند، با تصرف آن در 23 تیر 1288، محمدعلی شاه مجبور به پناهندگی نزد سفارت روسیه شد و استبداد صغیر به پایان رسید. فاتحان تهران اگر چه توانستند در پرتو تلاش مردم، استبداد محمد علی شاه را از بین ببرند، ولی با محاكمه و اعدام شیخ فضل الله نوری به بیراهه رفتند.
+به هر حال، تداوم نهضت مشروطه با مرگ مظفرالدین شاه و به قدرت رسیدن پسرش محمدعلی میرزا كه از مخالفان سرسخت مشروطه بود، به مخاطره افتاد، چرا كه او بعد از رسیدن به قدرت به مخالفت با قانون اساسی پرداخت و در ۱۳۲۵ قمری دستور انحلال مجلس تازه تأسیس را صادر كرد كه با مقاومت مردم روبرو شد و این دستور به اجرا درنیامد. او یك سال بعد زمانی كه از یك ترور مشكوك جان سالم به در برد، به كلنل لیاخوف روسی فرمانده بریگاد قزاق در تیرماه ۱۲۸۷ شمسی دستور داد تا مجلس را به توپ ببندد و به دنبال آن آزادیخواهان و مشروطه طلبان دستگیر، زندانی، تبعید و یا اعدام شدند. این اقدامات به مدت یك سال، ایران را به استبداد ننگینی فرو برد كه از آن به استبداد صغیر یاد می‌كنند اما با هجوم همه جانبه آزادیخواهان كه از آذربایجان، گیلان و [[اصفهان]] و نقاط دیگر به طرف تهران حركت كرده بودند، با تصرف آن در ۲۳ تیر ۱۲۸۸، محمدعلی شاه مجبور به پناهندگی نزد سفارت روسیه شد و استبداد صغیر به پایان رسید. فاتحان تهران اگر چه توانستند در پرتو تلاش مردم، استبداد محمد علی شاه را از بین ببرند، ولی با محاكمه و اعدام شیخ فضل الله نوری به بیراهه رفتند.
 در نهایت، نهال آزادی و حقوق ملت که در انقلاب مشروطیت کاشته شده بود پیش از اینکه بتواند آنچنان که شایسته جامعه ایران است به بار بنشیند، خشکید و با کودتای ۱۲۹۹ شمسی تمام تلاش های مردم از دست رفت و مقدمه دوره حکومت خودکامه رضاخان در ایران شد. مجلس بیشتر کارکردهای خود را از دست داد و نتوانست از حقوق شهروندی دفاع کند و این حقوق به عنوان یک مسأله برای جامعه ایرانی تبدیل شد.
@@ سطر ۵۸: / سطر ۵۸: @@
 به گفته برخی محققان، ناکامی مشروطیت و بازتولید حکومت استبداد در قالب مشروطیت، به چند عامل مهم برمی‌گردد:
-۱- ضعف [[فرهنگ]] عمومی مردم در شناخت کامل از ماهیت و مضمون انقلاب مشروطیت و در نتیجه فقدان اراده و انگیزه در حمایت همه‌جانبه از اهداف و آرمان‌های انقلاب؛
+* ضعف [[فرهنگ]] عمومی مردم در شناخت کامل از ماهیت و مضمون انقلاب مشروطیت و در نتیجه فقدان اراده و انگیزه در حمایت همه‌جانبه از اهداف و آرمان‌های انقلاب.
-۲- اختلاف عمده و مهلک در سطح رهبری روحانی انقلاب؛ هنوز سال اول انقلاب طی نشده بود که در سطح رهبران روحانی ایران بر سر مسائل و مفاهیم و عملکرد کارگزاران و قانونگذاران پارلمان اختلافات چشمگیر و فلج‌کننده‌ای رخ داد. مرحوم [[شیخ فضل الله نوری|شیخ فضل‌الله نوری]] از جبهه انقلابیون و علمای مشروطه‌خواه کناره‌گیری کرد و به مخالفت با آنان پرداخت و تحقیقا همین امر به تضعیف جبهه متحد و واحد انقلابیون انجامید. به اعتقاد عده ای، اختلاف و درگیری بین علمای مشروطه‌خواه و ضدمشروطه بیش از همه عوامل دیگر در ناکامی مشروطیت تاثیر گذاشت. این نکته‌ای است که رهبر فقید انقلاب اسلامی ایران نیز اختلاف بین علما را عامل اصلی در انحراف و ناکامی مشروطیت معرفی کرده است.
+* اختلاف عمده و مهلک در سطح رهبری روحانی انقلاب؛ هنوز سال اول انقلاب طی نشده بود که در سطح رهبران روحانی ایران بر سر مسائل و مفاهیم و عملکرد کارگزاران و قانونگذاران پارلمان اختلافات چشمگیر و فلج‌کننده‌ای رخ داد. مرحوم [[شیخ فضل الله نوری|شیخ فضل‌الله نوری]] از جبهه انقلابیون و علمای مشروطه‌خواه کناره‌گیری کرد و به مخالفت با آنان پرداخت و تحقیقا همین امر به تضعیف جبهه متحد و واحد انقلابیون انجامید. به اعتقاد عده ای، اختلاف و درگیری بین علمای مشروطه‌خواه و ضدمشروطه بیش از همه عوامل دیگر در ناکامی مشروطیت تاثیر گذاشت. این نکته‌ای است که رهبر فقید انقلاب اسلامی ایران نیز اختلاف بین علما را عامل اصلی در انحراف و ناکامی مشروطیت معرفی کرده است.
-۳- عامل سوم عدم درک عمیق از شرایط داخلی ایران از سوی بعضی روشنفکران و قلم به دستان روزنامه‌جات آن روز بود. بعضی از این قلمداران در روزنامه‌های آن روز به بهانه مخالفت با ارتجاع و استبداد، روحانیت و پادشاه وقت آن روز را به حملات شدید و براندازانه گرفته به طوری که بخشی از روحانیت همچون شیخ فضل‌الله و یارانش را از روند مشروطه‌خواهی ناامید ساختند.
+* عامل سوم، عدم درک عمیق از شرایط داخلی ایران از سوی بعضی روشنفکران و قلم به دستان روزنامه‌جات آن روز بود. بعضی از این قلمداران در روزنامه‌های آن روز به بهانه مخالفت با ارتجاع و استبداد، روحانیت و پادشاه وقت آن روز را به حملات شدید و براندازانه گرفته به طوری که بخشی از روحانیت همچون شیخ فضل‌الله و یارانش را از روند مشروطه‌خواهی ناامید ساختند.
-۴- عامل چهارم نقش خارجی و اجنبی را باید عاملی جدی و پراهمیت در ناکامی انقلاب مشروطت تلقی کرد. آنچه مسلم است روس و انگلیس از نفوذ گسترده علمای دین در جهان اسلام و به ویژه ایران، بیمناک بودند و با دخالت‌های گسترده و با ابزار نظامی و سیاسی و مالی سعی در فلج کردن انقلاب مشروطیت و بی‌اعتبار کردن رهبری روحانی آن و در نتیجه ناامیدی مردم از نظام مشروطیت داشتند، در این خصوص باید اذعان داشت که آن‌ها به نتایج دلخواه خود رسیدند و کار را به جایی رساندند که حتی روحانیت نیز چندان علاقه و رغبتی به حضور در فعالیت‌های سیاسی از خود نشان نمی‌داد. اینچنین بود که کودتای سوم اسفند با خونسردی و بی‌تفاوتی قشر کثیری از روحانیت و روشنفکران روبه‌رو شد و آب از آب تکان نخورد.
+* عامل چهارم، یعنی نقش خارجی و اجنبی را باید عاملی جدی و پراهمیت در ناکامی انقلاب مشروطت تلقی کرد. آنچه مسلم است روس و انگلیس از نفوذ گسترده علمای دین در جهان اسلام و به ویژه ایران، بیمناک بودند و با دخالت‌های گسترده و با ابزار نظامی و سیاسی و مالی سعی در فلج کردن انقلاب مشروطیت و بی‌اعتبار کردن رهبری روحانی آن و در نتیجه ناامیدی مردم از نظام مشروطیت داشتند، در این خصوص باید اذعان داشت که آن‌ها به نتایج دلخواه خود رسیدند و کار را به جایی رساندند که حتی روحانیت نیز چندان علاقه و رغبتی به حضور در فعالیت‌های سیاسی از خود نشان نمی‌داد. اینچنین بود که کودتای سوم اسفند با خونسردی و بی‌تفاوتی قشر کثیری از روحانیت و روشنفکران روبه‌رو شد و آب از آب تکان نخورد.
 ==دستاوردهای مشروطه==
-مشروطه در کنار ناکامی و ضعف‌های خود دستاورد‌های بزرگی داشت:
+مشروطه در کنار ناکامی و ضعف‌های خود، دستاورد‌های بزرگی داشت:
-۱- [[ایران]] بعد از ژاپن در آسیا دومین کشوری بود که علیه استبداد به [[عدالت|عدالت‌]]<nowiki/>خواهی برخاست و دومین کشوری بود که در آسیا به نظام پارلمانی رسید.
+* [[ایران]] بعد از ژاپن در آسیا دومین کشوری بود که علیه استبداد به [[عدالت|عدالت‌]]<nowiki/>خواهی برخاست و دومین کشوری بود که در آسیا به نظام پارلمانی رسید.
-۲- ایرانیان پس از ۲۵۰۰ سال حکومت شاهنشاهی و استبداد مطلقه، حکومت مشروطه و پارلمانی را تجربه کردند. آنان که همیشه به عنوان رعیت به هیچ شمرده می‌شدند، برای نخستین بار در قاعده هرم قدرت حضور پیدا کردند و نه‌تنها اختیارات مطلقه شاه را محدود ساختند بلکه نسبت به فعالیت و نفوذ اجنبی نظارت و حساسیت نشان می‌دادند.
+* ایرانیان پس از ۲۵۰۰ سال حکومت شاهنشاهی و استبداد مطلقه، حکومت مشروطه و پارلمانی را تجربه کردند. آنان که همیشه به عنوان رعیت به هیچ شمرده می‌شدند، برای نخستین بار در قاعده هرم قدرت حضور پیدا کردند و نه‌تنها اختیارات مطلقه شاه را محدود ساختند بلکه نسبت به فعالیت و نفوذ اجنبی نظارت و حساسیت نشان می‌دادند.
-۳- بعد از جنگ‌های ایران و روس، برای نخستین بار نسبت به دخالت اجنبی در کشور اعتماد به نفس بالا پیدا کردند و در جنبش تنباکو و مشروطیت و اولتیماتوم روس به ایران، با اتکا بر حمایت مردم و اعتماد به رهبری علما راست قامت ایستادند.
+* بعد از جنگ‌های ایران و روس، برای نخستین بار نسبت به دخالت اجنبی در کشور اعتماد به نفس بالا پیدا کردند و در جنبش تنباکو و مشروطیت و اولتیماتوم روس به ایران، با اتکا بر حمایت مردم و اعتماد به رهبری علما راست قامت ایستادند.
-۴- تجربه قانون‌گرایی و قانون‌نویسی سرمایه بزرگی بود که برای ایرانیان حاصل شد. این تجربه آنقدر گران‌بها بود که بعد‌ها برای شخصیت‌هایی همچون مهاتما گاندی و جواهر لعل نهرو مورد الگو‌گیری قرار گرفت و این دو شخصیت بزرگ از ایرانیان به عنوان ملتی هوشمند و آگاه و مجاهد نام می‌بردند.
+* تجربه قانون‌گرایی و قانون‌نویسی سرمایه بزرگی بود که برای ایرانیان حاصل شد. این تجربه آنقدر گران‌بها بود که بعد‌ها برای شخصیت‌هایی همچون مهاتما گاندی و جواهر لعل نهرو مورد الگو‌گیری قرار گرفت و این دو شخصیت بزرگ از ایرانیان به عنوان ملتی هوشمند و آگاه و مجاهد نام می‌بردند.
-۵- تجربه مقاومت منفی با هدف تحریم کالا‌های خارجی برای نخستین بار در ایران و در کنار کشور‌های منطقه رخ می‌داد که محققان از این مبارزه به عنوان مبارزه منفی و موثر نام می‌برند. این شیوه‌ای بود که گاندی بعد‌ها در مبارزات ضدانگلیسی و تحریم کالاهای انگلیسی از آن سود برد و آن را مدیون مبارزات ایرانیان می‌دانست.<ref>روزنامه اعتماد.</ref>
+* تجربه مقاومت منفی با هدف تحریم کالا‌های خارجی برای نخستین بار در ایران و در کنار کشور‌های منطقه رخ می‌داد که محققان از این مبارزه به عنوان مبارزه منفی و موثر نام می‌برند. این شیوه‌ای بود که گاندی بعد‌ها در مبارزات ضدانگلیسی و تحریم کالاهای انگلیسی از آن سود برد و آن را مدیون مبارزات ایرانیان می‌دانست.<ref>روزنامه اعتماد.</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
@@ سطر ۸۴: / سطر ۸۴: @@
 *مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی
 *پایگاه اطلاع‌رسانی هیأت رزمندگان اسلام