مسجد جامع - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Akbari در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۰۳

2020-06-30T10:03:57Z

Akbari در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۰۲

2020-06-30T10:02:18Z

Akbari در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۰۷:۲۳

2020-06-30T07:23:34Z

نمایش تغییرات

Akbari در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۳۷

2020-06-30T06:37:16Z

Akbari در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۳۶

2020-06-30T05:36:48Z

Akbari در ‏۳۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۰۴:۵۱

2020-06-30T04:51:30Z

Akbari در ‏۲۹ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۱:۳۹

2020-06-29T11:39:45Z

نمایش تغییرات

Akbari در ‏۲۹ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۴۵

2020-06-29T10:45:17Z

Zamani: برداشتن لینک غیر فعال

2020-06-20T12:45:39Z

برداشتن لینک غیر فعال

Zamani: Zamani صفحهٔ مسجدجامع را به مسجد جامع که تغییرمسیر بود منتقل کرد

2020-06-20T12:45:11Z

Zamani صفحهٔ مسجدجامع را به مسجد جامع که تغییرمسیر بود منتقل کرد

@@ سطر ۲۰۳: / سطر ۲۰۳: @@
 ==منبع==
-*احمد بادکوبه هزاوه، مدخل«جامع» در دانشنامه جهان اسلام، جلد9.
+*احمد بادکوبه هزاوه، مدخل«جامع» در دانشنامه جهان اسلام(با تلخیص)، جلد9.
 [[رده:اماکن مذهبی]]
 [[رده:مساجد]]

@@ سطر ۱۰۲: / سطر ۱۰۲: @@
 * همو، الکامل فی التاریخ ، بیروت 1385ـ1386/ 1965ـ1966، چاپ افست بیروت 1399ـ1402/ 1979ـ1982؛
 * ابن ادریس حلّی ، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی ، قم 1410ـ1411؛
-* ابن بابویه ، علل الشرایع ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
+* ابن بابویه ، علل الشرایع ، نجف 1386/1966، چاپ افست قم ( بی تا.) ؛
 * همو، عیون اخبارالرضا ، چاپ حسین اعلمی ، بیروت 1404/1984؛
 * همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1414؛
@@ سطر ۱۲۵: / سطر ۱۲۵: @@
 * ابن میثم ، شرح نهج البلاغة ، قم 1362 ش ؛
 * ابوالصلاح حلبی ، الکافی فی الفقه ، چاپ رضا استادی ، اصفهان ?( 1362 ش ) ؛
-* عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه ، الروضتین فی اخبار الدولتین ، چاپ ابوالسعود، قاهره 1287ـ 1288، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
+* عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه، الروضتین فی اخبار الدولتین ، چاپ ابوالسعود، قاهره 1287ـ1288، چاپ افست بیروت (بی تا.) ؛
 * احمدبن عبداللّه ابونعیم ، کتاب ذکر اخبار اصبهان ، چاپ سون ددرینگ ، لیدن 1931ـ1934، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
 * ملکه ابیض ، «تنظیم التعلیم فی المسجد الجامع بدمشق قبل نشوءالمدارس »، التراث الشعبی ، ش 22 (جمادی الاولی 1406)؛
@@ سطر ۱۵۷: / سطر ۱۵۷: @@
 * همو، البیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
 * همو، المبسوط فی الفقه الامامیة ، ج 8 ، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران 1351 ش ؛
-* طه ابوسدیره ، الحرکة العلمیة فی جامع عمروبن العاص فی عصر الولاة : 21 ه ـ 254 ه ، قاهره 1410/1990؛
+* طه ابوسدیره، الحرکة العلمیة فی جامع عمروبن العاص فی عصر الولاة : 21 ه ـ 254 ه ، قاهره 1410/1990؛
 * عبداللطیف طیباوی ، دراسات عربیة و اسلامیة ، دمشق 1403/1983؛
 * عبدالجلیل حسن عبدالمهدی ، «المؤسسات التعلیمیة و الثقافیة فی بلاد الشام فی العصرین الایوبی و المملوکی »، در التربیة العربیة : مؤسسات و ممارسات ، ج 2، ( عمان : مؤسسة آل البیت ، 1989 ) ؛
@@ سطر ۱۸۷: / سطر ۱۸۷: @@
 * احمدبن محمد مقّری ، نفح الطیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت 1388/ 1968؛
 * احمدبن علی مقریزی ، السلوک لمعرفة دول الملوک ، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت 1418/1997؛
-* همو، کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، المعروف بالخطط المقریزیة ، بولاق 1270، چاپ افست
+* همو، کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، المعروف بالخطط المقریزیة ، بولاق 1270، چاپ افست قاهره ( بی تا. ) ؛
 * آر. دی . مک چسنی ، «احداث اصفهان عباسی در متون صفوی »، ترجمة مهرداد محمودزاده ، رواق ، سال 1، ش 1 (پاییز 1377)؛ منیرالدین احمد، «دورالمجالس الاسلامیة ، مؤسسات و ممارسات »،
 * در التربیة العربیة الاسلامیة ، ج 1، عمان : مؤسسة آل البیت ، ( بی تا. ) ؛
@@ سطر ۱۹۵: / سطر ۱۹۴: @@
 * حسن بن علی نظام الملک ، سیرالملوک ( سیاست نامه )، چاپ هیوبرت دارک ، تهران 1340 ش ؛
 * عبدالقادربن محمد نعیمی دمشقی ، الدّارس فی تاریخ المدارس ، بیروت 1410/1990؛
-* حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل
+* حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، قم 1407ـ 1408؛
 * احمدبن عبدالوهاب نویری ، نهایة الارب فی فنون الادب ، قاهره ( 1923 ) ـ1990؛
 * یاقوت حموی ، کتاب معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ 1866ـ 1873 ، چاپ افست تهران 1965؛
-* همو، معجم الادباء ، مصر
+* همو، معجم الادباء ، مصر 1355ـ 1357/ 1936ـ 1938، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
 * یعقوبی ، تاریخ ؛
 * George Makdisi, The rise of colleges: institutions of learning in Islam and the West, Edinburgh 1981

@@ سطر ۶۰: / سطر ۶۰: @@
 عامل دیگر ساخت چند جامع در یک شهر، تغییر مرکز سیاسی شهر در پی تغییر حکومتها بود؛ بدین ترتیب با ساخت جامع در شهر جدید یا محله دیگری در شهر، جامع پیشین از رونق می افتاد. مثلاً در مصر ساخت جامع در فسطاط، العسکر، قطایع و بالاخره در قاهره در دوره های مختلف حکومتها سبب بی رونقی جامعهای قدیمی شد و تنها جامع عمروعاص در همه ادوار موقعیت خود را حفظ کرد.<ref>مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، 1270، ج2، ص244ـ245.</ref>
-در شهر [[مراکش]] نیز با سیطرة بربرهای مَصامده (قرن ششم)، جامع یوسف بن تاشفین <ref>حک: 453ـ500.</ref> تعطیل و جامع جدیدی ساخته شد.<ref>ادریسی، ج1، ص234.</ref> در [[اصفهان]] دوره [[صفویه|صفوی]] نیز به دنبال تغییر مرکزیت سیاسی در شهر، ساخت مسجد جامع جدید در میدان نقش جهان ضروری نمود.<ref>رجوع کنید به مک چسنی، ص80.</ref>
+در شهر [[مراکش]] نیز با سیطرة بربرهای مَصامده (قرن ششم)، جامع یوسف بن تاشفین(حک: 453ـ500.) تعطیل و جامع جدیدی ساخته شد.<ref>ادریسی، نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق، ج1، ص234.</ref> در [[اصفهان]] دوره [[صفویه|صفوی]] نیز به دنبال تغییر مرکزیت سیاسی در شهر، ساخت مسجد جامع جدید در میدان نقش جهان ضروری نمود.<ref>رجوع کنید به مک چسنی، The rise of colleges، ص80.</ref>
-ساخت جامعها به شهرهای بزرگ محدود نمی شد. در شهرهای کوچک، شهرکهای حومه شهرهای بزرگ و قریه های بزرگ نیز جامع ساخته می شد. در بیشتر قریه های دمشق مساجد جامعی احداث شده بود که در میان آنها، جامعِ قریه مِزه (بزرگترین قریة دمشق)، عظمت و شکوه بسیار داشت.<ref>رجوع کنید به ابن بطوطه، ص119.</ref> در افریقیه ([[تونس]] امروزی) نیز قریه های پرجمعیتی بود که مسجد جامع داشت.<ref>مانند قریه مُنَسْتیر رجوع کنید به یاقوت حموی، 1965، ج4، ص661.</ref>
+ساخت جامعها به شهرهای بزرگ محدود نمی شد. در شهرهای کوچک، شهرکهای حومه شهرهای بزرگ و قریه های بزرگ نیز جامع ساخته می شد. در بیشتر قریه های دمشق مساجد جامعی احداث شده بود که در میان آنها، جامعِ قریه مِزه (بزرگترین قریة دمشق)، عظمت و شکوه بسیار داشت.<ref>رجوع کنید به ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة ، ص119.</ref> در افریقیه ([[تونس]] امروزی) نیز قریه های پرجمعیتی بود که مسجد جامع داشت.<ref>مانند قریه مُنَسْتیر رجوع کنید به یاقوت حموی، معجم البلدان، 1965، ج4، ص661.</ref>
-ساخت مسجد جامع در میان اقلیت های مسلمانِ سرزمینهای غیراسلامی نیز رواج داشته است. ادریسی<ref>ج2، ص918.</ref> از مسجد جامع مسلمانان بلغار نام برده است که در آن شهر، مسیحیان با مسلمانان زندگی می کردند. مسلمانانی که در کنار نهرِاتِل با خزرها می زیستند، همچنین مسلمانانی که در شهرهای نواحی سند با اکثریت هندوان می زیستند، مسجد جامع داشتند.<ref>ابن حوقل، ص324.</ref><ref>یاقوت حموی، 1965، ج1، ص723.</ref>
+ساخت مسجد جامع در میان اقلیت های مسلمانِ سرزمینهای غیراسلامی نیز رواج داشته است. ادریسی<ref>ادریسی، نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق، ج2، ص918.</ref> از مسجد جامع مسلمانان بلغار نام برده است که در آن شهر، مسیحیان با مسلمانان زندگی می کردند. مسلمانانی که در کنار نهرِاتِل با خزرها می زیستند، همچنین مسلمانانی که در شهرهای نواحی سند با اکثریت هندوان می زیستند، مسجد جامع داشتند.<ref>ابن حوقل، ص324.</ref><ref>یاقوت حموی، معجم البدان، 1965، ج1، ص723.</ref>
-به نوشته ابن بطوطه<ref>ص564ـ565.</ref> مسلمانان مناطق دورافتاده جزایر اقیانوس هند در جزیره «سَندابور» جامع بزرگی داشتند که شبیه مساجد بغداد بود. مسجد جامع یکی از مشخصه های اصلی شهرهای اسلامی بوده است.
+به نوشته ابن بطوطه<ref>ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ص564ـ565.</ref> مسلمانان مناطق دورافتاده جزایر اقیانوس هند در جزیره «سَندابور» جامع بزرگی داشتند که شبیه مساجد بغداد بود. مسجد جامع یکی از مشخصه های اصلی شهرهای اسلامی بوده است.
 ==اداره مساجد جامع==
-جامعها معمولاً با نظارت خلیفه یا نائبان وی اداره می شد. اولین خلیفگان به پیروی از [[سنت]] [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله بر مسجد اصلی یا جامع به طور مستقیم نظارت داشتند. آنان خود خطبه می خواندند و نماز جمعه و جماعت به پا می داشتند.<ref>ابن کثیر، ج6، جزء11، ص196.</ref><ref>ابن خلدون، ج1: مقدمه، ص274.</ref> و حتی بر امور آموزشی و فرهنگی آن نیز نظارت می کردند. در دوره های بعد، این وظیفه را خلیفه به دیگران واگذاشته خود فقط به مناسبت های خاص همچون نماز عیدین در جامع شهر حضور پیدا می کرد.<ref>ابن طولون، قسم1، ص116ـ117.</ref><ref>نیز رجوع کنید به قلقشندی، 1383، ج4، ص39.</ref>
+جامعها معمولاً با نظارت خلیفه یا نائبان وی اداره می شد. اولین خلیفگان به پیروی از [[سنت]] [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله بر مسجد اصلی یا جامع به طور مستقیم نظارت داشتند. آنان خود خطبه می خواندند و نماز جمعه و جماعت به پا می داشتند.<ref>ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج6، جزء11، ص196؛ ابن خلدون، ج1: مقدمه، ص274.</ref> و حتی بر امور آموزشی و فرهنگی آن نیز نظارت می کردند. در دوره های بعد، این وظیفه را خلیفه به دیگران واگذاشته خود فقط به مناسبت های خاص همچون نماز عیدین در جامع شهر حضور پیدا می کرد.<ref>ابن طولون، القلائد الجوهریة فی تاریخ الصالحیة، قسم1، ص116ـ117؛ نیز رجوع کنید به قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعة الانشا، 1383، ج4، ص39.</ref>
-از آن پس مساجد جامع را قاضی عالم دینی شرطه یا وزیر اداره می کردند. خلیفه طی فرمانی امام و خطیب جمعه مساجد جامعِ مرکز خلافت را منصوب می کرد.<ref>رجوع کنید به ابن جوزی، ج14، ص383، ج15، ص351.</ref> خلیفه همچنین بر امور آموزش در جامع ها که در بالاترین سطوح ارائه می شد، نظارت عالی داشت چنانکه [[خطیب بغدادی]] برای املای حدیث در جامع منصور از خلیفه اجازه خواست و خلیفه نیز به نقیب النقباء فرمان داد تا به خطیب اجازه تدریس دهد.
+از آن پس مساجد جامع را قاضی عالم دینی شرطه یا وزیر اداره می کردند. خلیفه طی فرمانی امام و خطیب جمعه مساجد جامعِ مرکز خلافت را منصوب می کرد.<ref>رجوع کنید به ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج14، ص383، ج15، ص351.</ref> خلیفه همچنین بر امور آموزش در جامع ها که در بالاترین سطوح ارائه می شد، نظارت عالی داشت چنانکه [[خطیب بغدادی]] برای املای حدیث در جامع منصور از خلیفه اجازه خواست و خلیفه نیز به نقیب النقباء فرمان داد تا به خطیب اجازه تدریس دهد.
 ==ساختمان جامع ها و مؤسسات جانبی آنها==
-مساجد جامع همواره باشکوه ساخته می شده اند و نمونه های عالی معماری اسلامی به شمار می آیند. مأذنه (مناره یا صومعه)، صحن و رواق، منبر، مقصوره، [[محراب]] و گاه قبة بیت المال و صحن از مهمترین اجزای معماری مساجد جامع محسوب می شدند. ساخت مناره ها و مقصوره ها به دهه های اولیه سده نخست بازمی گردد.<ref>رجوع کنید به یعقوبی، ج2، ص468.</ref> <ref>مونس، ص129ـ131.</ref> البته مساجدی هم بودند که برخی از این اجزا را نداشتند مانند مسجد فاریاب که مناره نداشت.<ref>رجوع کنید به ادریسی، ج1، ص478.</ref> بعضی از آنها به مرور زمان و با نوسازی و توسعه بناهایشان دارای چند محراب شدند، مانند جامع اموی دمشق، الازهر و ابن طولون.<ref>رجوع کنید به مونس، ص203.</ref> بعضی جامع ها بخشهای دیگری نیز داشتند، مانند جامع ابن طولون که داروخانه ای داشت و طبیبی در آنجا مستقر بود تا در حوادث پیش بینی نشده روز جمعه به یاری نمازگزاران بشتابد.<ref>رجوع کنید به ابن دقماق، قسم1، ص123.</ref><ref>مقریزی، 1270، ج2، ص266.</ref> جامعها معمولاً دارای بخشها و مؤسسات جانبی نیز بودند؛ مثلاً قایماز، والی نورالدین زنگی در حومه شهر موصل جامعی ساخت که در کنار آن، مدرسه، رباط و بیمارستان نیز تأسیس شد.<ref>رجوع کنید به ابوشامه، ج1، ص270.</ref>
+مساجد جامع همواره باشکوه ساخته می شده اند و نمونه های عالی معماری اسلامی به شمار می آیند. مأذنه (مناره یا صومعه)، صحن و رواق، منبر، مقصوره، [[محراب]] و گاه قبة بیت المال و صحن از مهمترین اجزای معماری مساجد جامع محسوب می شدند. ساخت مناره ها و مقصوره ها به دهه های اولیه سده نخست بازمی گردد.<ref>رجوع کنید به یعقوبی، تاریخ، ج2، ص468؛ مونس، المساجد، ص129ـ131.</ref> البته مساجدی هم بودند که برخی از این اجزا را نداشتند مانند مسجد فاریاب که مناره نداشت.<ref>رجوع کنید به ادریسی، نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق، ج1، ص478.</ref> بعضی از آنها به مرور زمان و با نوسازی و توسعه بناهایشان دارای چند محراب شدند، مانند جامع اموی دمشق، الازهر و ابن طولون.<ref>رجوع کنید به مونس، المساجد، ص203.</ref> بعضی جامع ها بخشهای دیگری نیز داشتند، مانند جامع ابن طولون که داروخانه ای داشت و طبیبی در آنجا مستقر بود تا در حوادث پیش بینی نشده روز جمعه به یاری نمازگزاران بشتابد.<ref>رجوع کنید به ابن دقماق، الانتصار لواسطة عقدالامصار، قسم1، ص123؛ مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، 1270، ج2، ص266.</ref> جامعها معمولاً دارای بخشها و مؤسسات جانبی نیز بودند؛ مثلاً قایماز، والی نورالدین زنگی در حومه شهر موصل جامعی ساخت که در کنار آن، مدرسه، رباط و بیمارستان نیز تأسیس شد.<ref>رجوع کنید به ابوشامه، الروضتین فی اخبار الدولتین، ج1، ص270.</ref>
-از مراکز پژوهشی وابسته به مساجد جامع، کتابخانه هایی بود که برخی از آنها تا به امروز شهرت خود را حفظ کرده اند، مانند کتابخانه جامع صنعاء و جامع قیروان و زاویه های جامع دمشق. بیشتر کتابهای این کتابخانه ها را صاحب منصبان و عالمان دینی وقف می کردند.<ref>رجوع کنید به عِش، ص228ـ235.</ref> <ref>عبدالمهدی، ص626ـ628.</ref> به گزارش یاقوت حموی<ref> 1965، ج4، ص509.</ref> در هر دو جامع شهر مرو که یکی به [[حنفی]] ها و دیگری به [[شافعی]] ها تعلق داشت، کتابخانه ای بزرگ بود. در ایران نیز نمونه های فراوانی از کتابخانه های مساجد جامع وجود داشته است.<ref>رجوع کنید به کریمیان سردشتی، ص66، 71، 75، 86 و جاهای دیگر.</ref>
+از مراکز پژوهشی وابسته به مساجد جامع، کتابخانه هایی بود که برخی از آنها تا به امروز شهرت خود را حفظ کرده اند، مانند کتابخانه جامع صنعاء و جامع قیروان و زاویه های جامع دمشق. بیشتر کتابهای این کتابخانه ها را صاحب منصبان و عالمان دینی وقف می کردند.<ref>رجوع کنید به عِش، دورالکتب العربیة العامة ، ص228ـ235؛ عبدالمهدی، المؤسسات التعلیمیة و الثقافیة، ص626ـ628.</ref> به گزارش یاقوت حموی، <ref>یاقوت حموی، معجم البلدان،1965، ج4، ص509.</ref> در هر دو جامع شهر مرو که یکی به [[حنفی]] ها و دیگری به [[شافعی]] ها تعلق داشت، کتابخانه ای بزرگ بود. در ایران نیز نمونه های فراوانی از کتابخانه های مساجد جامع وجود داشته است.<ref>رجوع کنید به کریمیان سردشتی، تاریخ کتابخانه های مساجد ایران، ص66، 71، 75، 86 و جاهای دیگر.</ref>
 ==کارکردهای مساجد جامع==
@@ سطر ۸۶: / سطر ۸۶: @@
 مساجد جامع تنها مکان اجتماع حاکمان و مردم در مراسم عبادی و سیاسی در هر هفته بود و بنابراین جامع بهترین جایگاه را برای فعالیت های سیاسی و اِعمال سیاستهای مذهبی حکومت فراهم می آورد و از سوی دیگر، حضور مردم و بزرگان شهر در آن، بهترین نشانه وفاداری به حکومت تلقی می شد.
-[[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] علیه السلام پس از [[جنگ جمل]] فرمان داد تا مردم سه روز برای نماز جماعت در جامع بصره جمع شوند.<ref>ابن میثم، ج1، ص289.</ref> شاید بتوان گفت که حضرت علی می خواست ضمن سخن گفتن و اعلان مواضع خود برای مردم بصره از اطاعت آنان نسبت به خویش اطمینان پیدا کند. فعالیتهای اداری و درس و بحث نیز در مساجد جامع برگزار می گردید.
+[[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] علیه السلام پس از [[جنگ جمل]] فرمان داد تا مردم سه روز برای نماز جماعت در جامع بصره جمع شوند.<ref>ابن میثم، شرح نهج البلاغة، ج1، ص289.</ref> شاید بتوان گفت که حضرت علی می خواست ضمن سخن گفتن و اعلان مواضع خود برای مردم بصره از اطاعت آنان نسبت به خویش اطمینان پیدا کند. فعالیتهای اداری و درس و بحث نیز در مساجد جامع برگزار می گردید.
-آنچه از فعالیت های آموزشی در سطور پیشین یاد شد، بیشتر به طبقه طالبان علم اختصاص داشت که عامه مردم بهره چندانی از آن نداشتند. در عوض نوع دیگری از آموزش عمومی در مساجد جامع که جنبه تبلیغی و ترویجی داشت بیشتر بکار عامة مردم می آمد و آن مجالس قصه پردازان (قُصاص) و نیز مجالس وعظ و ارشاد بود.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، ج14، ص385، ج17، ص130ـ132، ج18، ص49.</ref> <ref>مقریزی، 1270، ج2، ص253ـ254.</ref><ref>طاشکوپری زاده، ص362؛ طه ابوسدیره، ص31ـ35.</ref> <ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج3، ص266.</ref>
+آنچه از فعالیت های آموزشی در سطور پیشین یاد شد، بیشتر به طبقه طالبان علم اختصاص داشت که عامه مردم بهره چندانی از آن نداشتند. در عوض نوع دیگری از آموزش عمومی در مساجد جامع که جنبه تبلیغی و ترویجی داشت بیشتر بکار عامة مردم می آمد و آن مجالس قصه پردازان (قُصاص) و نیز مجالس وعظ و ارشاد بود.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج14، ص385، ج17، ص130ـ132، ج18، ص49؛ مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، 1270، ج2، ص253ـ254؛ طاشکوپری زاده، الشقائق النعمانیة فی علماء الدولة العثمانیة، ص362؛ طه ابوسدیره، الحرکة العلمیة، ص31ـ35؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج3، ص266.</ref>
 ==فعالیت های آموزشی امامیه در مساجد جامع==

@@ سطر ۴۲: / سطر ۴۲: @@
 در [[ایران]] بسیاری از آتشکده ها مسجد جامع شدند. بنا به گزارش محمد بن احمد مقدسی<ref>مقدسی، ص436.</ref> مسجد جامع استخر، مرکز ایالت فارس دارای ستونهای گرد و سرستونهایی همانند سرگاو بود که ظاهراً در مکان یک آتشکده بنا گردیده بود.<ref> برای نمونه ای دیگر رجوع کنید به مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ص77.</ref> در مناطق شرقی تر نیز معابد و بتکده ها را مسجد جامع کردند. به گزارش [[ابن بطوطه]]<ref>ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ص428.</ref> جامع دهلی بر بنای بتخانه ای استوار شده بود.<ref>برای نمونه ای دیگر رجوع کنید به بارتولد، گزیدة مقالات تحقیقی ، ص116ـ117.</ref> در دوره عثمانی نیز در فتح قسطنطنیه (استانبول) و سپس دیگر شهرهای اروپایی معابد را تبدیل به مسجد جامع کردند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به فرید، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، ص236.</ref>
-تبدیل معابد غیرمسلمانان به مسجد، در دوره فتوحات و اقتدار سیاسی و نظامی مسلمانان رخ می داد؛ اما گاه با ضعف خلافت اسلامی عکس آن اتفاق می افتاد، مثلاً رومیان در حمله به ارمنستان در 316 شهر خلاط را تصرف کردند، منبر را از جامع شهر بیرون بردند و به جای آن صلیب آویختند.<ref>نویری، ج23، ص88.</ref> در حمله های نظامی گاه جامع شهرها را ویران یا آنها را به اصطبل تبدیل می کردند.<ref>رجوع کنید به خلیفة بن خیاط، ص331.</ref><ref>نویری، ج23، ص194.</ref> علاوه بر هتک حرمت از جوامع و کشتار مردم در آنها در جریانِ هجوم غیرمسلمانان به سرزمینهای اسلامی،<ref>به ویژه در حملات مغولان رجوع کنید به مقریزی، 1418، ج6، ص41ـ42.</ref><ref>ابن تغری بردی، ج7، ص299.</ref> گاه در نزاعهای داخلی بین قدرتهای مسلمان نیز برخی جوامع ویران، غارت یا تعطیل می شدند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، ج17، ص309، ج18، ص114-117.</ref><ref>ابن کثیر، ج6، جزء11، ص161، جزء12، ص253.</ref>
+تبدیل معابد غیرمسلمانان به مسجد، در دوره فتوحات و اقتدار سیاسی و نظامی مسلمانان رخ می داد؛ اما گاه با ضعف خلافت اسلامی عکس آن اتفاق می افتاد، مثلاً رومیان در حمله به ارمنستان در 316 شهر خلاط را تصرف کردند، منبر را از جامع شهر بیرون بردند و به جای آن صلیب آویختند.<ref>نویری، نهایة الارب فی فنون الادب، ج23، ص88.</ref> در حمله های نظامی گاه جامع شهرها را ویران یا آنها را به اصطبل تبدیل می کردند.<ref>رجوع کنید به خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص331؛ نویری، نهایة الارب فی فنون الادب، ج23، ص194.</ref> علاوه بر هتک حرمت از جوامع و کشتار مردم در آنها در جریانِ هجوم غیرمسلمانان به سرزمینهای اسلامی،<ref>به ویژه در حملات مغولان رجوع کنید به مقریزی، السلوک لمعرفة دول الملوک، 1418، ج6، ص41ـ42؛ ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة ، ج7، ص299.</ref> گاه در نزاعهای داخلی بین قدرتهای مسلمان نیز برخی جوامع ویران، غارت یا تعطیل می شدند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج17، ص309، ج18، ص114-117؛ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج6، جزء11، ص161، جزء12، ص253.</ref>
 ==گسترش جامع ها==
@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 در سده های نخستین با وجود ساخته شدن هزاران مسجد در شهرها و روستاها، معمول آن بود که هر شهر فقط یک مسجد جامع داشته باشد تا مظهر وحدت مردم شهر در فعالیت های اجتماعی و عبادی و نیز نشانه پیوند مردم با حاکم باشد.
-فزونی جمعیت شهرها و کمیِ فضای جوامعِ اولیه حاکمان مسلمان را بر آن داشت که به جای ساخت چندین مسجد جامع در یک شهر به بازسازی و توسعه مسجد اصلی شهر توجه کنند، چنانکه تا نیمة قرن دوم هجری، جمعه ها در هر یک از شهرهای مدینه، مکه، کوفه، بصره، فسطاط، [[بغداد]] و دمشق تنها یک نماز جمعه در مسجد جامع برگزار می شد. گسترش و نوسازی مساجد جامع در دوره [[ولید بن عبدالملک]]<ref>حک: 86ـ96.</ref> نمونه ای از این نوع نگاه به توسعه جامعها بوده است. در دوره های بعد نیز خلفا و سلاطین و امیران به توسعه جامع های پیشین و کهن اهتمام داشتند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، ج9، ص198، ج12، ص334.</ref><ref>ابن کثیر، ج5، جزء10، ص136.</ref>
+فزونی جمعیت شهرها و کمیِ فضای جوامعِ اولیه حاکمان مسلمان را بر آن داشت که به جای ساخت چندین مسجد جامع در یک شهر به بازسازی و توسعه مسجد اصلی شهر توجه کنند، چنانکه تا نیمة قرن دوم هجری، جمعه ها در هر یک از شهرهای مدینه، مکه، کوفه، بصره، فسطاط، [[بغداد]] و دمشق تنها یک نماز جمعه در مسجد جامع برگزار می شد. گسترش و نوسازی مساجد جامع در دوره [[ولید بن عبدالملک]](حک: 86ـ96.) نمونه ای از این نوع نگاه به توسعه جامعها بوده است. در دوره های بعد نیز خلفا و سلاطین و امیران به توسعه جامع های پیشین و کهن اهتمام داشتند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج9، ص198، ج12، ص334؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج5، جزء10، ص136.</ref>
 از سده دوم هجری به بعد، به جای توسعه مساجد جامعِ اولیه در شهرهای بزرگ، ساخت چندین جامع در یک شهر معمول شد که از مهمترین عوامل آن، گسترش و نفوذ [[اسلام]] در شهرهای فتح شده، رشد سریع جمعیت شهری، وجود فِرَق و مذاهب گوناگون در یک شهر، ملاحظات امنیتی و سیاسی حاکمان و نیز تغییر خاندانهای حکومتگر بود. مثلاً گسترش اسلام و مسلمانی در مرو که اولین جامعِ آن در شارستان بنا شده بود، موجب شد تا دو جامع دیگر نیز در آنجا احداث شود.<ref>رجوع کنید به ابن حوقل، ص434.</ref>
-همچنین [[بغداد]]، [[قاهره]] و [[دمشق]] نمونه هایی از شهرهای بزرگی بودند که به سرعت دارای چندین جامع شدند. در بغداد پس از ساخت جامع منصور که در نقشه اولیه شهر طراحی شده بود، در سال 159 جامع رُصافه یا جامع [[مهدی (خلیفه عباسی)|مهدی عباسی]] ساخته شد و سپس با گسترش شهر به دو نیمه شرقی و غربی در کنار قصر خلیفه، مکتفی در 289 مسجد جامعی ساخته شد که به جامع قصر و جامع خلیفه شهرت یافت و در قرن چهارم نیز [[مسجد براثا|جامع بَراثا]] بر جوامع بغداد افزوده شد. به گزارش برخی منابع <ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، ج13، ص5ـ6.</ref><ref>ابن جبیر، ص201.</ref><ref>ابن کثیر، ج6، جزء11، ص332.</ref> در شهر بغداد در چندین مسجد نماز جمعه برگزار می شد. به رغم ویرانی این شهر در حملات مغول این روند همچنان ادامه یافت به گونه ای که به گزارش ابن بطوطه<ref>ص233.</ref> در قرن هفتم در یازده مسجد این شهر (هشت مسجد در جانب غربی و سه مسجد در جانب شرقی) نماز جمعه برگزار می شد.
+همچنین [[بغداد]]، [[قاهره]] و [[دمشق]] نمونه هایی از شهرهای بزرگی بودند که به سرعت دارای چندین جامع شدند. در بغداد پس از ساخت جامع منصور که در نقشه اولیه شهر طراحی شده بود، در سال 159 جامع رُصافه یا جامع [[مهدی (خلیفه عباسی)|مهدی عباسی]] ساخته شد و سپس با گسترش شهر به دو نیمه شرقی و غربی در کنار قصر خلیفه، مکتفی در 289 مسجد جامعی ساخته شد که به جامع قصر و جامع خلیفه شهرت یافت و در قرن چهارم نیز [[مسجد براثا|جامع بَراثا]] بر جوامع بغداد افزوده شد. به گزارش برخی منابع <ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج13، ص5ـ6؛ ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ص201؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج6، جزء11، ص332.</ref> در شهر بغداد در چندین مسجد نماز جمعه برگزار می شد. به رغم ویرانی این شهر در حملات مغول این روند همچنان ادامه یافت به گونه ای که به گزارش ابن بطوطه<ref>ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ص233.</ref> در قرن هفتم در یازده مسجد این شهر (هشت مسجد در جانب غربی و سه مسجد در جانب شرقی) نماز جمعه برگزار می شد.
-رشد جمعیت شهری تنها عامل ساخت جامع ها نبود؛ به نظر می رسد پیدایش فرقه ها و گرایشهای گوناگون مذهبی در شهرها در ساخت جامعهای متعدد در یک شهر بی تأثیر نبوده است. گویا این امر تدبیری بود تا از درگیریها و ناآرامی های احتمالی شهر تا حدودی جلوگیری کند. در بغداد [[حنبلی|حنبلیان]] بیشتر به جامع منصور می رفتند و از مطرح شدن سخنان مخالف مذهب خویش، جلوگیری می کردند و گاه اعتراضهای ایشان به بلوا می انجامید و خطیبان و واعظان تنها با حمایت شرطه می توانستند بر منبر بنشینند.<ref>برای نمونه ها رجوع کنید به جورج مقدسی، ص15ـ16.</ref> جامع براثا در محله کرخ بغداد، محل تجمع [[شیعه|شیعیان]] بود و گاه مرکز ناآرامیهای اجتماعی و مذهبی می شد تا آنکه در سال 451 نماز جمعه آن تعطیل و این جامع به مسجدی عادی تبدیل شد.<ref>ابن کثیر، ج6، جزء11، ص332.</ref><ref>جورج مقدسی، ص14.</ref> به گزارش ابن حوقل<ref>ص312.</ref> شهر بم در کرمان سه مسجد جامع داشت که در یکی از آنها [[خوارج]] جمع می شدند.
+رشد جمعیت شهری تنها عامل ساخت جامع ها نبود؛ به نظر می رسد پیدایش فرقه ها و گرایشهای گوناگون مذهبی در شهرها در ساخت جامعهای متعدد در یک شهر بی تأثیر نبوده است. گویا این امر تدبیری بود تا از درگیریها و ناآرامی های احتمالی شهر تا حدودی جلوگیری کند. در بغداد [[حنبلی|حنبلیان]] بیشتر به جامع منصور می رفتند و از مطرح شدن سخنان مخالف مذهب خویش، جلوگیری می کردند و گاه اعتراضهای ایشان به بلوا می انجامید و خطیبان و واعظان تنها با حمایت شرطه می توانستند بر منبر بنشینند.<ref>برای نمونه ها رجوع کنید به جورج مقدسی، ص15ـ16.</ref> جامع براثا در محله کرخ بغداد، محل تجمع [[شیعه|شیعیان]] بود و گاه مرکز ناآرامیهای اجتماعی و مذهبی می شد تا آنکه در سال 451 نماز جمعه آن تعطیل و این جامع به مسجدی عادی تبدیل شد.<ref>ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج6، جزء11، ص332؛ جورج مقدسی، ص14.</ref> به گزارش ابن حوقل<ref>ابن حوقل، ص312.</ref> شهر بم در کرمان سه مسجد جامع داشت که در یکی از آنها [[خوارج]] جمع می شدند.
-ملاحظات سیاسی و امنیتی دیگر عامل ساخت چند جامع در یک شهر بود. [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] در 157 تصمیم گرفت بازارهای شهر مُدَوّر بغداد را به بیرون شهر به محله کرخ منتقل سازد تا از آشوبهای احتمالی بازاریان و مردم در امان باشد. در پی این تصمیم مسجد جامع دیگری ساخت تا مردم عادی به جامع منصور که به قصر چسبیده بود، نروند.<ref>ابن کثیر، ج5، جزء10، ص106.</ref> بنابراین جای تعجب نیست که حاکمان در نزدیکی مقر حکومتی خود جامعی بنا می کردند تا برای حضور در [[نماز جمعه]] به مکان دور نروند. گاه نیز به سبب بی رغبتی به حضور در میان مردم چنین تدبیری می اندیشیدند.<ref>رجوع کنید به ابن جوزی، ج13، ص5ـ6.</ref><ref>جبرتی، ج3، ص428.</ref>
+ملاحظات سیاسی و امنیتی دیگر عامل ساخت چند جامع در یک شهر بود. [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] در 157 تصمیم گرفت بازارهای شهر مُدَوّر بغداد را به بیرون شهر به محله کرخ منتقل سازد تا از آشوبهای احتمالی بازاریان و مردم در امان باشد. در پی این تصمیم مسجد جامع دیگری ساخت تا مردم عادی به جامع منصور که به قصر چسبیده بود، نروند.<ref>ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج5، جزء10، ص106.</ref> بنابراین جای تعجب نیست که حاکمان در نزدیکی مقر حکومتی خود جامعی بنا می کردند تا برای حضور در [[نماز جمعه]] به مکان دور نروند. گاه نیز به سبب بی رغبتی به حضور در میان مردم چنین تدبیری می اندیشیدند.<ref>رجوع کنید به ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج13، ص5ـ6؛ جبرتی، تاریخ عجائب الا´ثار فی التراجم و الاخبار، ج3، ص428.</ref>
-عامل دیگر ساخت چند جامع در یک شهر، تغییر مرکز سیاسی شهر در پی تغییر حکومتها بود؛ بدین ترتیب با ساخت جامع در شهر جدید یا محله دیگری در شهر، جامع پیشین از رونق می افتاد. مثلاً در مصر ساخت جامع در فسطاط، العسکر، قطایع و بالاخره در قاهره در دوره های مختلف حکومتها سبب بی رونقی جامعهای قدیمی شد و تنها جامع عمروعاص در همه ادوار موقعیت خود را حفظ کرد.<ref>مقریزی، 1270، ج2، ص244ـ245.</ref>
+عامل دیگر ساخت چند جامع در یک شهر، تغییر مرکز سیاسی شهر در پی تغییر حکومتها بود؛ بدین ترتیب با ساخت جامع در شهر جدید یا محله دیگری در شهر، جامع پیشین از رونق می افتاد. مثلاً در مصر ساخت جامع در فسطاط، العسکر، قطایع و بالاخره در قاهره در دوره های مختلف حکومتها سبب بی رونقی جامعهای قدیمی شد و تنها جامع عمروعاص در همه ادوار موقعیت خود را حفظ کرد.<ref>مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، 1270، ج2، ص244ـ245.</ref>
 در شهر [[مراکش]] نیز با سیطرة بربرهای مَصامده (قرن ششم)، جامع یوسف بن تاشفین <ref>حک: 453ـ500.</ref> تعطیل و جامع جدیدی ساخته شد.<ref>ادریسی، ج1، ص234.</ref> در [[اصفهان]] دوره [[صفویه|صفوی]] نیز به دنبال تغییر مرکزیت سیاسی در شهر، ساخت مسجد جامع جدید در میدان نقش جهان ضروری نمود.<ref>رجوع کنید به مک چسنی، ص80.</ref>

@@ سطر ۴۰: / سطر ۴۰: @@
 نمونه های فراوانی از تغییر معابد غیرمسلمانان به مسجد جامع، در منابع گزارش شده است. در فتح [[دمشق]] مسلمانان [[کلیسا|کلیسای]] بزرگ شهر را به دو بخش تقسیم و نیمة شرقی آن را به مسجد جامع تبدیل کردند و در حمص یک چهارم کنیسة یوحنّا، به مسجد جامع تبدیل شد.<ref>بلاذری، ص179.</ref> [[مسجد قرطبه|جامع قرطبه]] در [[اندلس]] نیز در اصل نیمی از کلیسای بزرگ شهر بود. بعدها که دیگر گنجایش این جامع برای انبوه نمازگزاران کفایت نمی کرد، عبدالرحمانِ داخل در 168 نیمه دیگر کلیسا را نیز به مسجد افزود.<ref>مقری، نفح الطیب، ج1، ص560ـ561.</ref>
-در [[ایران]] بسیاری از آتشکده ها مسجد جامع شدند. بنا به گزارش محمد بن احمد مقدسی<ref>ص436.</ref> مسجد جامع استخر، مرکز ایالت فارس دارای ستونهای گرد و سرستونهایی همانند سرگاو بود که ظاهراً در مکان یک آتشکده بنا گردیده بود.<ref> برای نمونه ای دیگر رجوع کنید به مخلصی، ص77.</ref> در مناطق شرقی تر نیز معابد و بتکده ها را مسجد جامع کردند. به گزارش [[ابن بطوطه]]<ref>ص428.</ref> جامع دهلی بر بنای بتخانه ای استوار شده بود.<ref>برای نمونه ای دیگر رجوع کنید به بارتولد، ص116ـ117.</ref> در دوره عثمانی نیز در فتح قسطنطنیه (استانبول) و سپس دیگر شهرهای اروپایی معابد را تبدیل به مسجد جامع کردند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به فرید، ص236.</ref>
+در [[ایران]] بسیاری از آتشکده ها مسجد جامع شدند. بنا به گزارش محمد بن احمد مقدسی<ref>مقدسی، ص436.</ref> مسجد جامع استخر، مرکز ایالت فارس دارای ستونهای گرد و سرستونهایی همانند سرگاو بود که ظاهراً در مکان یک آتشکده بنا گردیده بود.<ref> برای نمونه ای دیگر رجوع کنید به مخلصی، آثار تاریخی سمنان، ص77.</ref> در مناطق شرقی تر نیز معابد و بتکده ها را مسجد جامع کردند. به گزارش [[ابن بطوطه]]<ref>ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ص428.</ref> جامع دهلی بر بنای بتخانه ای استوار شده بود.<ref>برای نمونه ای دیگر رجوع کنید به بارتولد، گزیدة مقالات تحقیقی ، ص116ـ117.</ref> در دوره عثمانی نیز در فتح قسطنطنیه (استانبول) و سپس دیگر شهرهای اروپایی معابد را تبدیل به مسجد جامع کردند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به فرید، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، ص236.</ref>
 تبدیل معابد غیرمسلمانان به مسجد، در دوره فتوحات و اقتدار سیاسی و نظامی مسلمانان رخ می داد؛ اما گاه با ضعف خلافت اسلامی عکس آن اتفاق می افتاد، مثلاً رومیان در حمله به ارمنستان در 316 شهر خلاط را تصرف کردند، منبر را از جامع شهر بیرون بردند و به جای آن صلیب آویختند.<ref>نویری، ج23، ص88.</ref> در حمله های نظامی گاه جامع شهرها را ویران یا آنها را به اصطبل تبدیل می کردند.<ref>رجوع کنید به خلیفة بن خیاط، ص331.</ref><ref>نویری، ج23، ص194.</ref> علاوه بر هتک حرمت از جوامع و کشتار مردم در آنها در جریانِ هجوم غیرمسلمانان به سرزمینهای اسلامی،<ref>به ویژه در حملات مغولان رجوع کنید به مقریزی، 1418، ج6، ص41ـ42.</ref><ref>ابن تغری بردی، ج7، ص299.</ref> گاه در نزاعهای داخلی بین قدرتهای مسلمان نیز برخی جوامع ویران، غارت یا تعطیل می شدند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، ج17، ص309، ج18، ص114-117.</ref><ref>ابن کثیر، ج6، جزء11، ص161، جزء12، ص253.</ref>

@@ سطر ۷: / سطر ۷: @@
 ==واژه شناسی مسجد جامع==
-جامع، اسم فاعل از جمع به معنای پیوستن اجزا به یکدیگر و گردآوردن است.<ref>خلیل بن احمد، ذیل «جمع».</ref><ref>ابن درید، ج1، ص483.</ref> در [[قرآن]] واژه جامع به مثابه اسمی از اسامی [[الله|حق تعالی]] بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به الجامع.</ref> کلمة جامع در قرآن تنها یک بار به معنای لغوی (در ترکیب «امرٍ جامعٍ») بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به [[سوره نور]]: 62.</ref> در این آیه توضیح داده شده که مؤمنان واقعی که برای کار مهمی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گرد آمده اند،
+جامع، اسم فاعل از جمع به معنای پیوستن اجزا به یکدیگر و گردآوردن است.<ref>خلیل بن احمد، العین، ذیل «جمع»؛ابن درید، جمهرة اللغة، ج1، ص483.</ref> در [[قرآن]] واژه جامع به مثابه اسمی از اسامی [[الله|حق تعالی]] بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به طبری، الجامع.</ref> کلمة جامع در قرآن تنها یک بار به معنای لغوی (در ترکیب «امرٍ جامعٍ») بکار رفته است.<ref>رجوع کنید به [[سوره نور]]: 62.</ref> در این آیه توضیح داده شده که مؤمنان واقعی که برای کار مهمی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گرد آمده اند،
-نباید بی اجازة حضرت، ایشان را ترک کنند.<ref>رجوع کنید به طبری؛ طوسی، التبیان، ذیل آیه.</ref>
+نباید بی اجازة حضرت، ایشان را ترک کنند.<ref>رجوع کنید به طبری، جامع؛ طوسی، التبیان، ذیل آیه.</ref>
-ترکیب واژة جامع با [[مسجد]] به صورتِ وصفی «المسجد الجامع» و اضافی «مسجد الجامع» در متون عربی آمده است. در شکل اول، مقصود مسجدی است که مردم را برای ادای [[نماز]] به ویژه [[نماز جمعه]] گرد آورده است و در شکل دوم می توان برای کلمة جامع موصوفی مانند «امر»، «وقت» یا «یوم» در تقدیر گرفت.<ref>رجوع کنید به راغب اصفهانی، ذیل «جمع».</ref><ref>ابن منظور، ج2، ص355.</ref> کلمة [[جمعه‌‌‌‌|جُمعه]] نیز که پیوند معنایی نزدیکی با جامع دارد، از آن روی جمعه نامیده شده است که مسلمانان برای نماز این روز اجتماع ویژه ای برپا می کنند و ازاین رو مسجد جامع را مسجد جمعه نیز گویند. جامع صورت ساده شده مسجد جامع و جمع آن «جوامع»، فراوان بکار رفته است. تعابیر دیگری نیز بکار برده شده مانند «مسجد جماعت» در روایات و گزارش های سده دوم هجری<ref>برای نمونه رجوع کنید به کلینی، ج4، ص176.</ref> <ref>ابن قدامه، ج12، ص115.</ref> و «مسجد اعظم» که گاه به جای مسجد جامع آمده است.<ref>رجوع کنید به ماوردی، ص164.</ref><ref>مقّری، ج1، ص560.</ref> «مسجد آدینه» نیز در زبان فارسی از روزگاری دور کاربرد داشته است.<ref>رجوع کنید به ناصرخسرو، ص74ـ75.</ref>
+ترکیب واژة جامع با [[مسجد]] به صورتِ وصفی «المسجد الجامع» و اضافی «مسجد الجامع» در متون عربی آمده است. در شکل اول، مقصود مسجدی است که مردم را برای ادای [[نماز]] به ویژه [[نماز جمعه]] گرد آورده است و در شکل دوم می توان برای کلمة جامع موصوفی مانند «امر»، «وقت» یا «یوم» در تقدیر گرفت.<ref>رجوع کنید به راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن ، ذیل «جمع»؛ابن منظور، ج2، ص355.</ref> کلمة [[جمعه‌‌‌‌|جُمعه]] نیز که پیوند معنایی نزدیکی با جامع دارد، از آن روی جمعه نامیده شده است که مسلمانان برای نماز این روز اجتماع ویژه ای برپا می کنند و ازاین رو مسجد جامع را مسجد جمعه نیز گویند. جامع صورت ساده شده مسجد جامع و جمع آن «جوامع»، فراوان بکار رفته است. تعابیر دیگری نیز بکار برده شده مانند «مسجد جماعت» در روایات و گزارش های سده دوم هجری<ref>برای نمونه رجوع کنید به کلینی، ج4، ص176؛ ابن قدامه، المغنی، ج12، ص115.</ref> و «مسجد اعظم» که گاه به جای مسجد جامع آمده است.<ref>رجوع کنید به ماوردی، الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیة، ص164؛ مقّری، نفح الطیب، ج1، ص560.</ref> «مسجد آدینه» نیز در زبان فارسی از روزگاری دور کاربرد داشته است.<ref>رجوع کنید به ناصرخسرو، سفرنامة ناصرخسرو، ص74ـ75.</ref>
 مسجد جامع را نباید با «مصلّا»، «مسجد کبیر» و «مسجد اعظم» درآمیخت. مصلّا مکان وسیع و روبازی بوده که در حاشیة شهرها، ظاهراً فقط برای برگزاری نمازهای [[عید فطر]] و [[عید قربان|قربان]] آماده می شده است و پیشینه آن به زمان زندگی [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله در [[مدینه]] بازمی گردد.<ref>رجوع کنید به ابن شبّه نمیری، ج1، ص133ـ143.</ref><ref>کاسانی، ج2، ص19.</ref> مساجد جامع با مساجد بزرگ یا کبیر در شهرها نیز تفاوت داشتند؛ مساجد جامع به سبب برپایی نماز جمعه بدین نام خوانده می شدند نه به سبب وسعت و بزرگی. از سوی دیگر، مساجد بزرگی در شهرها بود که نماز جمعه در آنها اقامه نمی شد؛ از این رو گاه میان این دو نوع مسجد فرق گذاشته شده و فضیلت مساجد بزرگ در مرتبه بعد از فضیلت جوامع قرار گرفته است.<ref>رجوع کنید به کاسانی، ج2، ص113.</ref><ref>برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به مصدقی امینی، ص222ـ226.</ref>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۴۵
(بدون تفاوت)