مستقلات عقلیه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی: ویرایش

2019-06-08T12:56:13Z

ویرایش

Zamani: رده

2015-08-26T11:15:42Z

رده

Heidariyan47 در ‏۱۴ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۶:۴۵

2015-05-14T06:45:47Z

Heidariyan47: صفحه‌ای جدید حاوی 'در کنار کتاب و سنت و اجماع، عقل انسان نیز بشر را در رسیدن به احکام شرعی یاری می ر...' ایجاد کرد

2015-05-14T06:40:30Z

صفحه‌ای جدید حاوی 'در کنار کتاب و سنت و اجماع، عقل انسان نیز بشر را در رسیدن به احکام شرعی یاری می ر...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

در کنار کتاب و سنت و اجماع، عقل انسان نیز بشر را در رسیدن به احکام شرعی یاری می رساند . حال سوال این است که آیا عقل بشر به صورت مستقل می تواند حکم شرع را برای او تبیین کند ؟ این سوالی است که منجر به تقسیم کارآئی عقل به مستقل و غیر مستقل شده است .
==مستقلات عقلیه==

از دیدگاه شیعه عقل یکی از منابع چهارگانه دستیابی به حکم شرع می¬باشد. اما از آنجا که عقل یک ابزار بشری محسوب می¬شود در مقابل قرآن و سنت که ابزار الهی و وحی هستند، این پرسش مطرح است که همانگونه که ابزار های الهی، مستقلاً فقیه را به حکم شرعی می¬رسانند آیا این ابزار بشری هم می¬تواند بدون واسطه به حکم شرع دست یابد یا آنکه نیازمند واسطه است؟ قبلاً ذکر شد که عقل در حوزه احکام و استنباط احکام شرعی، دو کارآیی دارد.

==اقسام کارآیی عقل:==

1.کارآیی استقلالی 2.کارآیی غیر استقلالی
کارآیی استقلالی یا عقل منبعی، یعنی عقل در ردیف و در کنار منابع دیگر (قرآن و سنت) یک منبع مستقل است برای استخراج حکم، و کارایی غیر استقلالی یا عقل ابزاری یعنی عقل به عنوان ابزاری برای استخراج حکم از منابع دیگر است.

کارآیی استقلالی عقل خود به دو نوع است: الف) مستقلات عقلیه ب) غیر مستقلات عقلیه<ref> میرزای قمی، ابوالقاسم، قوانین الاصول، مكتبه العلميه الاسلاميه، قم، بي تا، ج 2، ص20. </ref>

==مستقلات عقلیه:==

مستقلات عقلیه یعنی احکامی که عقل بدون دخالت و کمک گرفتن از شرع، درک کرده و صغری و کبرای قیاس، هر دو عقلی هستند مثل حکم به حسن عدل.
صغری: عدل عقلاً نیکوست.
کبری: آنچه عقلاً لازم است، شرع آن را واجب می¬سازد.
نتیجه: عدل واجب شرعی است.

==غیر مستقلات عقلیه:==

غیر مستقلات عقلیه یعنی احکامی که عقل با توجه به حکم شارع آنها را درک وبیان می¬کند و به عبارتی صغرای قیاس، شرعی و کبرای قیاس، عقلی است مثل وجوب مقدمه .
صغرا: نماز واجب شرعی است .
کبرا: هر عملی که واجب شرعی است مقدماتش هم شرعاً واجب است.
نتیجه: مقدمات نماز شرعاً واجب است .
برای برسی نقش عقل در استنباط احکام، ابتدا باید موضع و جایگاه بحث را معین نمود.

==جایگاه عقل در استدلالات:==

جایگاه بحث اولاً در مورد کارایی استقلالی عقل یعنی عقل منبعی است چون کارایی غیر استقلالی عقل ـ كه همان كاركرد ابزاری عقل است ـ مورد پذیرش همگان حتی مخالفان عقل نیز می¬باشد از اين رو از محل بحث خارج است . ثانیاً در صغرا و کبرای مستقلات عقلی و کبرای غیر مستقلات عقلی است. اما از آنجا که در غیر مستقلات عقلی نیز عقل با کمک شرع (صغرای قضیه) به حکم دست یافته است و از طرفی محل بحث در مورد جایی است که عقل به عنوان منبع مستقل به احکام دست یابد، لذا این موضع نیز خارج از بحث است. در نتیجه موضوع بحث مستقلات عقلیه است .<ref> عبادی نیک، فاطمه، نقش عقل در استنباط احكام، نشریه الکترونیکی جامعه الزهراء(س)http://intjz.net. </ref>
البته با دقت در مستقلات عقلیه و غیر مستقلات عقلیه در می¬یابیم که استنباط و احکام شرع به وسیله عقل در هر دو بخش، مستلزم پذیرش یک قاعده به نام قاعده «ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع» می¬باشد.

==ملازمه عقل وشرع:==

اجمالا تعريف اين قاعده به صورت زير است: اصوليون از قاعده ملازمه با عبارت «کل ما حکم به العقل، حکم به الشرع» ياد كردهاند. مقصود از قاعده ملازمه این است که هر آنچه عقل بدان حکم کند، شرع نیز بدان حکم می¬نماید و کبرای قیاس در مستقلات عقلیه در مقام این است که هر گاه عقل وجود مصلحت حتمی و یا مفسده حتمی در انجام عملی یا ترک فعلی را کشف کند، و فاعل فعل یا تارک آن را مستحق ثواب یا عقاب ببینید، شرع مقدس نیز به وجوب یا حرمت آن عمل حکم میدهد.<ref> عابدی، سید غلامحسین، چیستی و ویژگی های عقل به عنوان منبع استنباط احکام شرعی، مجتمع آموزشي امام خميني(ره)، قم، 1388ش، ص262. </ref>

اما آنچه در فقه اهل سنت به عنوان عقل به آن توجه مي شود نه دقيقا خود عقل بلكه قياس فقهي است كه در منطق به آن تمثيل گفته مي شود. قیاس(در اصطلاح فقهی آن) عبارت است از سرایت دادن حکم از موضوعی به موضوع دیگر به ملاک (ظنی) مشترک بین این دو.<ref> جناتی، محمد ابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، كيهان، تهران، 1370ش، ص 365. </ref>

گفتيم كه از نظر علماء شيعه حکم عقل در صورتی حجت است که یقینی و قطعی بوده و احتمال خلاف در بین نباشد. اگر عقل با این استحکام به یک حکم شرعی رسید آن حکم عقل حجت و نافذ خواهد بود در حاليكه در قياس به حكم اينكه آن صرفا پيروى از ظن و گمان و خيال است و به حكم اينكه كلياتى كه از طرف شارع مقدس اسلام و جانشينان او رسيده است وافى به جوابگوئى است، رجوع به قياس به هيچ وجه جايز نيست. در مقابل اين نظر مورد تاييد كامل حنفي هاست و شافعي ها هم به آن گرايش دارند و البته مالكي ها و مخصوصا حنبلي ها آن را كاملا رد مي كنند و به هيچ وجه به امور عقلي بها نمي دهند.

==پانویس==
{{پانویس}}

{{فقه/اصول فقه}}

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-در کنار کتاب و سنت و اجماع، عقل انسان نیز بشر را در رسیدن به احکام شرعی یاری می رساند . حال سوال این است که آیا عقل بشر به صورت مستقل می تواند حکم شرع را برای او تبیین کند ؟ این سوالی است که منجر به تقسیم کارآئی عقل به مستقل و غیر مستقل شده است .
+در کنار [[قرآن|کتاب]] و [[سنت]] و [[اجماع]]، [[عقل]] انسان نیز بشر را در رسیدن به [[احکام شرعی]] یاری می رساند. حال سوال این است که آیا عقل بشر به صورت مستقل می تواند حکم شرع را برای او تبیین کند؟ این سوالی است که منجر به تقسیم کارآئی عقل به مستقل و غیر مستقل شده است.
-==مستقلات عقلیه==
+==اقسام کارآیی عقل==
-از دیدگاه شیعه عقل یکی از منابع چهارگانه دستیابی به حکم شرع می¬باشد. اما از آنجا که عقل یک ابزار بشری محسوب می¬شود در مقابل قرآن و سنت که ابزار الهی و وحی هستند، این پرسش مطرح است که همانگونه که ابزار های الهی، مستقلاً فقیه را به حکم شرعی می¬رسانند آیا این ابزار بشری هم می¬تواند بدون واسطه به حکم شرع دست یابد یا آنکه نیازمند واسطه است؟ قبلاً ذکر شد که عقل در حوزه احکام و استنباط احکام شرعی، دو کارآیی دارد.
+از دیدگاه [[شیعه]] عقل یکی از منابع چهارگانه دستیابی به حکم شرع می باشد. اما از آنجا که عقل یک ابزار بشری محسوب می¬شود در مقابل [[قرآن]] و [[سنت]] که ابزار الهی و [[وحی]] هستند، این پرسش مطرح است که همانگونه که ابزار های الهی، مستقلاً [[فقیه]] را به حکم شرعی می¬رسانند، آیا این ابزار بشری هم می¬تواند بدون واسطه به حکم شرع دست یابد یا آنکه نیازمند واسطه است؟ قبلاً ذکر شد که عقل در حوزه احکام و استنباط احکام شرعی، دو کارآیی دارد.
-==اقسام کارآیی عقل:==
+۱. کارآیی استقلالی ۲. کارآیی غیر استقلالی.
 کارآیی استقلالی یا عقل منبعی، یعنی عقل در ردیف و در کنار منابع دیگر (قرآن و سنت) یک منبع مستقل است برای استخراج حکم، و کارایی غیر استقلالی یا عقل ابزاری یعنی عقل به عنوان ابزاری برای استخراج حکم از منابع دیگر است.
-کارآیی استقلالی عقل خود به دو نوع است: الف) مستقلات عقلیه ب) غیر مستقلات عقلیه<ref> میرزای قمی، ابوالقاسم، قوانین الاصول، مكتبه العلميه الاسلاميه، قم، بي تا، ج 2، ص20. </ref>
+کارآیی استقلالی عقل، خود به دو نوع است: الف) مستقلات عقلیه، ب) غیر مستقلات عقلیه.<ref> میرزای قمی، ابوالقاسم، قوانین الاصول، مکتبه العلمیه الاسلامیه، قم، بی تا، ج ۲، ص۲۰. </ref>
-==مستقلات عقلیه:==
+'''الف. مستقلات عقلیه:'''
 صغری: عدل عقلاً نیکوست.
 کبری: آنچه عقلاً لازم است، شرع آن را واجب می¬سازد.
 نتیجه: عدل واجب شرعی است.
-==غیر مستقلات عقلیه:==
+'''ب. غیر مستقلات عقلیه:'''
 کبرا: هر عملی که واجب شرعی است مقدماتش هم شرعاً واجب است.
-==جایگاه عقل در استدلالات:==
+نتیجه: مقدمات نماز شرعاً واجب است.
-جایگاه بحث اولاً در مورد کارایی استقلالی عقل یعنی عقل منبعی است چون کارایی غیر استقلالی عقل ـ كه همان كاركرد ابزاری عقل است ـ مورد پذیرش همگان حتی مخالفان عقل نیز می¬باشد از اين رو از محل بحث خارج است . ثانیاً در صغرا و کبرای مستقلات عقلی و کبرای غیر مستقلات عقلی است. اما از آنجا که در غیر مستقلات عقلی نیز عقل با کمک شرع (صغرای قضیه) به حکم دست یافته است و از طرفی محل بحث در مورد جایی است که عقل به عنوان منبع مستقل به احکام دست یابد، لذا این موضع نیز خارج از بحث است. در نتیجه موضوع بحث مستقلات عقلیه است .<ref> عبادی نیک، فاطمه، نقش عقل در استنباط احكام، نشریه الکترونیکی جامعه الزهراء(س). </ref>
+برای برسی نقش عقل در استنباط احکام، ابتدا باید موضع و جایگاه بحث را معین نمود. جایگاه بحث اولاً در مورد کارایی استقلالی عقل یعنی عقل منبعی است، چون کارایی غیر استقلالی عقل ـ که همان کارکرد ابزاری عقل است ـ مورد پذیرش همگان حتی مخالفان عقل نیز می¬باشد؛ از این رو از محل بحث خارج است. ثانیاً در صغرا و کبرای مستقلات عقلی و کبرای غیر مستقلات عقلی است. اما از آنجا که در غیر مستقلات عقلی نیز عقل با کمک شرع (صغرای قضیه) به حکم دست یافته است و از طرفی محل بحث در مورد جایی است که عقل به عنوان منبع مستقل به احکام دست یابد، لذا این موضع نیز خارج از بحث است. در نتیجه موضوع بحث مستقلات عقلیه است.<ref> عبادی نیک، فاطمه، نقش عقل در استنباط احکام، نشریه الکترونیکی جامعه الزهراء(س). </ref>
-==ملازمه عقل وشرع:==
+البته با دقت در مستقلات عقلیه و غیر مستقلات عقلیه در می¬یابیم که استنباط احکام شرع به وسیله عقل در هر دو بخش، مستلزم پذیرش یک قاعده به نام قاعده «ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع» می¬باشد.
-اجمالا تعريف اين قاعده به صورت زير است: اصوليون از قاعده ملازمه با عبارت «کل ما حکم به العقل، حکم به الشرع» ياد كردهاند. مقصود از قاعده ملازمه این است که هر آنچه عقل بدان حکم کند، شرع نیز بدان حکم می¬نماید و کبرای قیاس در مستقلات عقلیه در مقام این است که هر گاه عقل وجود مصلحت حتمی و یا مفسده حتمی در انجام عملی یا ترک فعلی را کشف کند، و فاعل فعل یا تارک آن را مستحق ثواب یا عقاب ببینید، شرع مقدس نیز به وجوب یا حرمت آن عمل حکم میدهد.<ref> عابدی، سید غلامحسین، چیستی و ویژگی های عقل به عنوان منبع استنباط احکام شرعی، مجتمع آموزشي امام خميني(ره)، قم، 1388ش، ص262. </ref>
+اجمالا تعریف این قاعده به صورت زیر است: اصولیون از قاعده ملازمه با عبارت «کل ما حکم به العقل، حکم به الشرع» یاد کرده اند. مقصود از قاعده ملازمه این است که هر آنچه عقل بدان حکم کند، شرع نیز بدان حکم می¬نماید و کبرای قیاس در مستقلات عقلیه در مقام این است که هر گاه عقل وجود مصلحت حتمی و یا مفسده حتمی در انجام عملی یا ترک فعلی را کشف کند، و فاعل فعل یا تارک آن را مستحق [[ثواب]] یا عقاب ببیند، شرع مقدس نیز به [[واجب|وجوب]] یا [[حرام|حرمت]] آن عمل حکم میدهد.<ref> عابدی، سید غلامحسین، چیستی و ویژگی های عقل به عنوان منبع استنباط احکام شرعی، مجتمع آموزشی امام خمینی(ره)، قم، ۱۳۸۸ش، ص۲۶۲. </ref>
-اما آنچه در فقه اهل سنت به عنوان عقل به آن توجه مي شود نه دقيقا خود عقل بلكه قياس فقهي است كه در منطق به آن تمثيل گفته مي شود. قیاس(در اصطلاح فقهی آن) عبارت است از سرایت دادن حکم از موضوعی به موضوع دیگر به ملاک (ظنی) مشترک بین این دو.<ref> جناتی، محمد ابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، كيهان، تهران، 1370ش، ص 365. </ref>
+اما آنچه در فقه [[اهل سنت]] به عنوان عقل به آن توجه می شود نه دقیقا خود عقل، بلکه [[قیاس در فقه|قیاس فقهی]] است که در [[منطق]] به آن تمثیل گفته می شود. قیاس (در اصطلاح فقهی آن) عبارت است از سرایت دادن حکم از موضوعی به موضوع دیگر به ملاک (ظنی) مشترک بین این دو.<ref> جناتی، محمد ابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، کیهان، تهران، ۱۳۷۰ش، ص ۳۶۵. </ref>
-گفتيم كه از نظر علماء شيعه حکم عقل در صورتی حجت است که یقینی و قطعی بوده و احتمال خلاف در بین نباشد. اگر عقل با این استحکام به یک حکم شرعی رسید آن حکم عقل حجت و نافذ خواهد بود در حاليكه در قياس به حكم اينكه آن صرفا پيروى از ظن و گمان و خيال است و به حكم اينكه كلياتى كه از طرف شارع مقدس اسلام و جانشينان او رسيده است وافى به جوابگوئى است، رجوع به قياس به هيچ وجه جايز نيست. در مقابل اين نظر مورد تاييد كامل حنفي هاست و شافعي ها هم به آن گرايش دارند و البته مالكي ها و مخصوصا حنبلي ها آن را كاملا رد مي كنند و به هيچ وجه به امور عقلي بها نمي دهند.
+گفتیم که از نظر علماء [[شیعه|شیعه]] حکم عقل در صورتی حجت است که یقینی و قطعی بوده و احتمال خلاف در بین نباشد. اگر عقل با این استحکام به یک حکم شرعی رسید آن حکم عقل حجت و نافذ خواهد بود، در حالیکه در قیاس به حکم اینکه آن صرفا پیروى از ظنّ و گمان و خیال است و به حکم اینکه کلیاتى که از طرف شارع مقدس [[اسلام]] و جانشینان او رسیده است وافى به جوابگوئى است، رجوع به قیاس به هیچ وجه جایز نیست. در مقابل، این نظر مورد تایید کامل [[حنفی|حنفی]] هاست و [[شافعی|شافعی]] ها هم به آن گرایش دارند و البته [[مالکی|مالکی]] ها و مخصوصا [[حنبلی|حنبلی]] ها آن را کاملا رد می کنند و به هیچ وجه به امور عقلی بها نمی دهند.
 ==پانویس==

@@ سطر ۳۸: / سطر ۳۸: @@
 گفتيم كه از نظر علماء شيعه حکم عقل در صورتی حجت است که یقینی و قطعی بوده و احتمال خلاف در بین نباشد. اگر عقل با این استحکام به یک حکم شرعی رسید آن حکم عقل حجت و نافذ خواهد بود در حاليكه در قياس به حكم اينكه آن صرفا پيروى از ظن و گمان و خيال است و به حكم اينكه كلياتى كه از طرف شارع مقدس اسلام و جانشينان او رسيده است وافى به جوابگوئى است، رجوع به قياس به هيچ وجه جايز نيست. در مقابل اين نظر مورد تاييد كامل حنفي هاست و شافعي ها هم به آن گرايش دارند و البته مالكي ها و مخصوصا حنبلي ها آن را كاملا رد مي كنند و به هيچ وجه به امور عقلي بها نمي دهند.
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
-{{فقه/اصول فقه}}
+[[رده:اصول فقه]]

@@ سطر ۲۸: / سطر ۲۸: @@
 ==جایگاه عقل در استدلالات:==
-جایگاه بحث اولاً در مورد کارایی استقلالی عقل یعنی عقل منبعی است چون کارایی غیر استقلالی عقل ـ كه همان كاركرد ابزاری عقل است ـ مورد پذیرش همگان حتی مخالفان عقل نیز می¬باشد از اين رو از محل بحث خارج است . ثانیاً در صغرا و کبرای مستقلات عقلی و کبرای غیر مستقلات عقلی است. اما از آنجا که در غیر مستقلات عقلی نیز عقل با کمک شرع (صغرای قضیه) به حکم دست یافته است و از طرفی محل بحث در مورد جایی است که عقل به عنوان منبع مستقل به احکام دست یابد، لذا این موضع نیز خارج از بحث است. در نتیجه موضوع بحث مستقلات عقلیه است .<ref> عبادی نیک، فاطمه، نقش عقل در استنباط احكام، نشریه الکترونیکی جامعه الزهراء(س)http://intjz.net. </ref>
+جایگاه بحث اولاً در مورد کارایی استقلالی عقل یعنی عقل منبعی است چون کارایی غیر استقلالی عقل ـ كه همان كاركرد ابزاری عقل است ـ مورد پذیرش همگان حتی مخالفان عقل نیز می¬باشد از اين رو از محل بحث خارج است . ثانیاً در صغرا و کبرای مستقلات عقلی و کبرای غیر مستقلات عقلی است. اما از آنجا که در غیر مستقلات عقلی نیز عقل با کمک شرع (صغرای قضیه) به حکم دست یافته است و از طرفی محل بحث در مورد جایی است که عقل به عنوان منبع مستقل به احکام دست یابد، لذا این موضع نیز خارج از بحث است. در نتیجه موضوع بحث مستقلات عقلیه است .<ref> عبادی نیک، فاطمه، نقش عقل در استنباط احكام، نشریه الکترونیکی جامعه الزهراء(س). </ref>
 البته با دقت در مستقلات عقلیه و غیر مستقلات عقلیه در می¬یابیم که استنباط و احکام شرع به وسیله عقل در هر دو بخش، مستلزم پذیرش یک قاعده به نام قاعده «ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع» می¬باشد.