محمد بن احمد جیهانی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۹ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۲۱

2023-09-19T12:21:42Z

مهدی موسوی: مهدی موسوی صفحهٔ احمد جیهانی را به محمد بن احمد جیهانی منتقل کرد

2023-09-19T11:14:47Z

مهدی موسوی صفحهٔ احمد جیهانی را به محمد بن احمد جیهانی منتقل کرد

مهدی موسوی در ‏۱۹ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۰۱

2023-09-19T11:01:31Z

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''جیهانی، ابوعبداللَّه احمد''' قرن: 4 (وف 385 ...' ایجاد کرد

2013-08-31T05:53:06Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''جیهانی، ابوعبداللَّه احمد''' قرن: 4 (وف 385 ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}

'''جیهانی، ابوعبداللَّه احمد'''

قرن: 4

(وف 385 ق). ادیب و جغرافیدان. اهل جیهان از توابع [[ماوراءالنهر]] بود و به مدت دو سال وزیر منصور بن نوح سامانى. ابوعبداللَّه كتابى در جغرافیا، نام: «المسالك والممالك» به عرب تألیف كرده كه مقدسى وصف مفصلى از آن كرده است. از دیگر آثار وى: «آیین»؛ «مقامات كتب العهود والخلفاء والامراء»؛ «كتاب الزیادات فى كتاب الناسى فى المقالات» و «رسائل».

==منابع==
* [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج2، ص220.

[[رده:ادیبان]]
[[رده:جغرافیدانان]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''«ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی»''' (م، پس از ۳۱۱ ق)، جغرافیدان برجسته مسلمان در قرن چهارم قمری و از وزیران دانشمند عهد سامانی است. جیهانی به‌ [[فلسفه‌]] و [[علم نجوم‌|نجوم‌]] و هیئت‌ آگاهی‌ داشت‌ و کتابهایی‌ تألیف‌ کرد که‌ مشهورترین آن «المسالک‌ و الممالک‌» بوده است.
+'''«ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی»''' (متوفای حدود ۳۱۱ ق)، جغرافیدان برجسته مسلمان در قرن چهارم قمری و از وزیران دانشمند عهد سامانی است. مورخان، ابوعبدالله جیهانی را به عنوان وزیری کاردان، دادگر و میانه‌رو ستوده‌اند. جیهانی به‌ [[فلسفه‌]] و [[علم نجوم‌|نجوم‌]] و هیئت‌ آگاهی‌ داشت‌ و کتابهایی‌ تألیف‌ کرد که‌ مشهورترین آن «المسالک‌ و الممالک‌» بوده است.
+{{شناسنامه عالم
-== زندگی‌نامه ==
+|نام کامل =  محمد بن احمد جیهانی
-[[خاندان جیهانی]] از دودمانهای وزارت‌پیشه و نام‌آور [[ایران]] در سدۀ ۴ قمری است. «جیهان» شهری در [[خراسان]] بر کرانۀ وادی هروز بود که مردم آن را جیحون می‌خواندند.
+|تصویر=
 ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی، نخستین شخصیت شناخته‌شدۀ دودمان جیهانی، پس از ابواحمد بن ابی‌بکر، وزارت احمد بن اسماعیل، دومین امیر سلسله سامانی را عهده‌دار شد؛ و ابواحمد (وزیر معزول) بیهوده به مخالفت برخاست. هنوز مدتی از وزارت جیهانی نگذشته بود که احمد بن اسماعیل به دست غلامانش به قتل رسید (۳۰۱ ق) و نصر بن احمد، فرزند ۸ سالۀ او به جای پدر نشست و جیهانی با موافقت رجال دربار سامانی زمام امور مملکت را عملاً در دست گرفت. او به زودی دشمنان شورشی بر ضد امیر خردسال را سرکوب، و پایه‌های حکومت نصر را استوار کرد.
@@ سطر ۱۲: / سطر ۲۲: @@
 آورده‌اند که جیهانی در آغاز دوران وزارت به فرمانروایان همۀ ممالک شناخته‌شدۀ آن روزگار نامه نوشت و از آنان خواست که آیین مملکت‌داری و شیوه‌های اداری و کشورداری خود را برای او بنویسند. چون پاسخها از ممالک روم، ترکستان، هند، چین، [[عراق]]، [[شام]]، [[مصر]]، زابل، کابل، سند و عرب رسید، جیهانی همه را به دقت مطالعه کرد و همۀ رسوم نیک را از میان آنها بیرون کشید و رعایت و اجرای آن را از اجزاء [[دیوان (تشکیلات اداری)|دیوان]] سامانی خواستار شد. به این ترتیب، همۀ کارها بر مداری درست قرار گرفت.
-از آنجا که پس از ۳۱۱ق، یادی از جیهانی در منابع ما دیده نشده، ظاهراً در این سال یا اندکی پس از آن درگذشته است. از این رو، نظر گردیزی و [[یاقوت حموی|یاقوت]] ـ که وفات او را در ۳۳۰ق. ضبط کرده‌اند ـ قطعاً اشتباه است.
+از پایان‌ وزارت‌ ابوعبداللّه‌ جیهانی‌ و انتصاب‌ [[ابوالفضل بلعمی|ابوالفضل‌ بلعمی‌]] به‌ جای‌ او اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌، اما احتمالاً وی‌ براثر فشار فقهای‌ بخارا و شاید به‌ اتهام‌ زندقه‌ و الحاد برکنار شده‌ است‌. از آنجا که پس از ۳۱۱ق، یادی از جیهانی در منابع ما دیده نشده، ظاهراً او در این سال یا اندکی پس از آن درگذشته است.
-== ویژگی‌های علمی و اخلاقی ==
+==ویژگی‌های علمی و اخلاقی==
-ابوعبدالله جیهانی را مورخان به عنوان شخصیتی برجسته و کاردان و مردم‌دار با اوصاف پسندیده، و به‌خصوص به دادگری و میانه‌روی و مقام علمی‌اش ستوده‌اند. وی عاداتی خاص و منحصر به خود داشت. گفته‌اند که به بیماری وسواس دچار شده بود.
+ابوعبدالله جیهانی را مورخان به عنوان شخصیتی برجسته و کاردان و مردم‌دار با اوصاف پسندیده، و به‌خصوص به دادگری و میانه‌روی و مقام علمی‌اش ستوده‌اند. وی عاداتی خاص و منحصر به خود داشت؛ گفته‌اند که به بیماری وسواس دچار شده بود.
 [[یاقوت‌ حموی]]، جیهانی‌ را در شمار جغرافیانویسان‌ متقدم‌ آورده‌ است‌. جیهانی در دوران وزارتش در آبادانی قلمرو سامانیان بسیار کوشید. نرشخی آورده است که [[مسجد جامع]] بخارا بر اثر حادثه‌ای در ۳۰۶ق. دومین‌بار تخریب شد و ۵ سال طول کشید تا جیهانی آن را از نو ساخت و منارۀ [[مسجد]] را از مال خویش بنا کرد. از این رو، اگر روایت را دقیق بدانیم، جیهانی دست‌کم تا ۳۱۱ق، یعنی سال اتمام بنای مسجد بخارا در مقام وزارت نصر بن احمد بوده است.
@@ سطر ۲۳: / سطر ۳۳: @@
 ابوعبدالله جیهانی با صاحبان عقاید گوناگون با تسامح رفتار می‌کرد؛ چندان‌که او را به داشتن تمایلات [[شیعه|شیعی]] و حتى ثنویت و مانویت متهم کردند. از آنچه دربارۀ [[فرهنگ]] و ادب او و به‌خصوص عدم معارضه‌اش با [[ترجمه قرآن|ترجمۀ]] فارسی [[قرآن کریم]] گفته‌اند، برمی‌آید که او با ادب و فرهنگ [[ایران]] کهن آشنایی عمیق داشته و به آن عشق می‌ورزیده است و به عرب و دستگاه خلافت روی خوش نشان نمی‌داده، و با مصلحت‌اندیشی با آنان رفتار می‌کرده است. ظاهراً در کتابهایش هم ـ که اکنون از میان رفته‌اند ـ به انتقاد از عربها می‌پرداخت و همین امر خشم کسانی چون [[ابوحیان توحیدی]] را برانگیخت. ابوحیان با اینکه جیهانی را شخصیتی بزرگ شمرده، و از او به نیکی یاد کرده، به سبب عرب‌ستیزی‌‌اش به انتقاد از او پرداخته و اظهار شگفتی کرده است که کسانی که از فضل و فرهنگ بهره دارند، از حقایق روی گردانند و به نکوهش قوم عرب می‌پردازند.
-== آثار و تألیفات ==
+==آثار و تألیفات==
 [[ابن ندیم]] در [[فهرست ابن ندیم (کتاب)|الفهرست]] خود، ۴ اثر از جیهانی را معرفی کرده است:
-# المسالک و الممالک؛ این کتاب ـ که شهرت جیهانی مدیون آن است ـ اکنون در دست نیست، مگر بخشها و قسمتهایی کوتاه از آن که در آثار دیگران بر جای مانده است. مسالک و ممالک در شمار نخستین آثار جغرافیایی در جهان اسلام است. به گفتۀ [[مسعودی]]، این کتاب مشتمل بوده است بر وصف عالم و اخبار آن و عجایب شهرها، رودها و مساکن، مملو از اخبار جدید و عجیب و حکایات دلپذیر. منابع اصلی مؤلف در تدوین آن، به‌جز اطلاعات مکتوب و موجود پیشینیان، اسناد و مدارک دیوانی در دستگاه اداری سامانیان و مهم‌تر از همه اطلاعاتی بود که خود جیهانی از مسافران بلاد دوردست، یا به وسیلۀ مکاتبه گرد آورده بوده است. او از هر مسافری که به بخارا وارد می‌شد، اطلاعات مربوط به شهرها، راهها، رودها و کوههای موطن او را می‌پرسید و در کتابش مندرج می‌ساخت. جیهانی در این کتاب جهان را به ۷ اقلیم تقسیم کرده است؛ اما موضوع اصلی آن شرح راهها و بیابانها ست و از تفصیل دربارۀ شهرها و روستاها خودداری کرده است. او برخلاف دیگر جغرافی‌نویسان، به جغرافیای سرزمینهای غیراسلامی نیز توجه داشته است.
+#المسالک و الممالک؛ این کتاب ـ که شهرت جیهانی مدیون آن است ـ اکنون در دست نیست، مگر بخشها و قسمتهایی کوتاه از آن که در آثار دیگران بر جای مانده است. مسالک و ممالک در شمار نخستین آثار جغرافیایی در جهان [[اسلام]] است. به گفتۀ [[مسعودی]]، این کتاب مشتمل بر وصف عالم و اخبار آن و عجایب شهرها، رودها و مساکن، مملو از اخبار جدید و عجیب و حکایات دلپذیر بوده است. منابع اصلی مؤلف در تدوین آن، به‌جز اطلاعات مکتوب و موجود پیشینیان، اسناد و مدارک دیوانی در دستگاه اداری سامانیان و مهم‌تر از همه اطلاعاتی بود که خود جیهانی از مسافران بلاد دوردست، یا به وسیلۀ مکاتبه گرد آورده بوده است. او از هر مسافری که به بخارا وارد می‌شد، اطلاعات مربوط به شهرها، راهها، رودها و کوههای موطن او را می‌پرسید و در کتابش مندرج می‌ساخت. جیهانی در این کتاب جهان را به ۷ اقلیم تقسیم کرده است؛ اما موضوع اصلی آن شرح راهها و بیابانهاست و از تفصیل دربارۀ شهرها و روستاها خودداری کرده است. او به جغرافیای سرزمینهای غیراسلامی نیز توجه داشته است.
-# آیین مقالات؛ شهرستانی، از مقالات او در باب آیین [[زردشت]] نقل کرده است.
+#آیین مقالات؛ شهرستانی، از مقالات او در باب آیین [[زردشت]] نقل کرده است.
-# کتب العهود للخلفاء و الامراء؛
+#کتب العهود للخلفاء و الامراء؛
-# الزیادات فی کتاب الناسی فی المقامات؛
+#الزیادات فی کتاب الناسی فی المقامات؛
-# رسائل.
+#رسائل.
 ==منابع==
@@ سطر ۳۶: / سطر ۴۸: @@
 *[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224676/%D8%AC%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 "جیهانی؛ خاندان"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی].
 *[https://rch.ac.ir/article/Details?id=7786 "جیهانی؛ خاندان"، دانشنامه جهان اسلام].
+[[رده:علمای قرن چهارم]][[رده:دولتمردان]]
 [[رده:ادیبان]]
 [[رده:جغرافیدانان]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۹ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۱۴
(بدون تفاوت)