مالک بن انس - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: افزودن ارجاع و ویرایش جزئی متن

2026-10-27T07:07:00Z

افزودن ارجاع و ویرایش جزئی متن

Zadhoosh: ویرایش زبانی مقدمه و تکمیل مشخصات یکی از منابع

2026-10-27T07:06:26Z

ویرایش زبانی مقدمه و تکمیل مشخصات یکی از منابع

Zadhoosh: اصلاح گسترهٔ جغرافیایی مذهب مالکی و تنظیم فهرست منابع

2026-10-27T07:05:43Z

اصلاح گسترهٔ جغرافیایی مذهب مالکی و تنظیم فهرست منابع

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ مالک بن انس؛ فقیه و محدث مدینه و بنیان‌گذار مذهب مالکی

2026-10-27T07:05:34Z

ایجاد مقالهٔ مالک بن انس؛ فقیه و محدث مدینه و بنیان‌گذار مذهب مالکی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی
|تصویر =
|زادروز = ۹۳ق (قول‌های دیگر: ۹۰ تا ۹۷ق)
|زادگاه = [[مدینه]]
|وفات = ۱۷۹ق
|مدفن = [[بقیع]]، [[مدینه]]
|اساتید = نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری، [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]]
|شاگردان = [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، لیث بن سعد، [[سفیان ثوری]]
|آثار = [[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]، رسالة فی القدر، تفسیر غریب القرآن
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] و مؤلف ''الموطّأ''، از امامان چهارگانهٔ فقه [[اهل سنت]]
}}

'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]]، یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]]، است.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>

==نام، نسب و ولادت==
نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.

مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ به گزارشی نیز در روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه زاده شد.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>

==تحصیل و استادان==
مالک در مدینه از محضر شمار زیادی از فقیهان و محدثان بهره گرفت. مهم‌ترین استادان او نافع، غلام عبدالله بن عمر، ربیعة بن ابی عبدالرحمان (ربیعة الرأی)، ابن شهاب زهری، یحیی بن سعید انصاری و ابوالزناد بودند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref> او سال‌ها در حلقهٔ ربیعه حاضر شد و از نافع، که از راویان برجستهٔ مدینه بود، بسیار روایت کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۲۱؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳.</ref>

مالک پس از درگذشت استادانش، در مدینه مجلس درس برپا کرد و به فتوا پرداخت. به گزارش منابع، حلقهٔ درس او چنان پررونق شد که جای استادش را گرفت و مردم مدینه او را پیشوای فقه خود دانستند و شاگردان بسیاری از شهرهای مختلف به آن روی آوردند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک و امام صادق (علیه‌السلام)==
شیخ طوسی مالک را در شمار اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] آورده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> مالک خود گفته است که به حضور امام می‌رسید و امام برای او بالش می‌گذاشت و می‌فرمود: «ای مالک، من تو را دوست دارم.»<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵.</ref> او امام را هیچ‌گاه جز در سه حال ندید: روزه‌دار، نمازگزار یا ذاکر خدا.<ref>شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵-۱۶۶.</ref> مالک در ادامهٔ همین گزارش، از خشوع امام در احرام و لرزش صدای او در گفتن «لبیک» سخن گفته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref>

مالک در ''الموطّأ'' نیز از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۹۴.</ref> ابن شهرآشوب نیز جمله‌ای در فضل امام از مالک نقل کرده است: «ما رأت عين ولا سمعت أذن ولا خطر على بال بشر بأفضل من جعفر بن محمد (عليه‌السلام)»؛ هرچند سند آن را ذکر نکرده است.<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۷۲.</ref> این گزارش‌ها از پیوند علمی و ارادت مالک به امام صادق (علیه‌السلام) حکایت می‌کند.

==شاگردان و جایگاه علمی==
از شاگردان نامدار مالک می‌توان به [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم، عبدالله بن وهب، معَن بن عیسی، عبدالله بن مبارک، [[سفیان ثوری]]، لیث بن سعد و محمد بن حسن شیبانی اشاره کرد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> شافعی مالک را استاد خود می‌دانست و او را بر بسیاری از فقیهان روزگار برتری می‌داد.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ شیرازی، طبقات الفقهاء، ص۶۸.</ref> مالک را در منابع اهل سنت «امام دار الهجرة» و «امام اهل المدینه» لقب داده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref>

==الموطّأ==
بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به آن رسیده‌اند، عمل می‌کنند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>

مالک کتاب را بر هفتاد فقیه مدینه عرضه کرد و چون همه با آن موافقت کردند، آن را «الموطّأ» (هموار و مورد توافق) نامید.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ''الموطّأ'' شامل احادیث مسند، مرسل، موقوف و مقطوع است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ابوبکر ابهری شمار روایات آن را ۱۷۲۰ دانسته است: ۶۰۰ مسند، ۲۲۲ مرسل، ۶۱۳ موقوف و ۲۸۵ مقطوع.<ref>ابهری، به نقل از: ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص۳۱۱.</ref>

از ''الموطّأ'' نسخه‌های متعددی برجای مانده است؛ مشهورترین آنها روایت یحیی بن یحیی لیثی است و روایت‌های ابومصعب، ابن وهب و محمد بن حسن شیبانی نیز شناخته‌شده‌اند.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۳.</ref> به شافعی نسبت داده‌اند که ''الموطّأ'' را صحیح‌ترین کتاب پس از قرآن دانسته است.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱؛ الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref>

==روش فقهی و اندیشه==
مالک در استنباط احکام به قرآن، سنت و اجماع و در مواردی به قیاس تکیه می‌کرد و در کنار آنها برای «عمل اهل مدینه» و مصالح مرسله جایگاه ویژه‌ای قائل بود.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۰.</ref> او از رأی و قیاس گسترده پرهیز داشت و بیشتر به حدیث و آثار فقیهان مدینه بسنده می‌کرد.<ref>ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج۶، ص۳۲۴-۳۲۶؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> همین روش، فقه او را از فقه اهل رأی در [[عراق]] متمایز کرد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

مالک در عقاید از بحث‌های کلامی دوری می‌جست و در برابر قدریه موضع گرفت. رساله‌ای در رد قدریه و نیز آثاری چون ''تفسیر غریب القرآن''، ''کتاب النجوم'' و نامه‌ای به [[هارون الرشید]] به او نسبت داده‌اند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۰؛ ابن فرحون، الدیباج المذهب، ص۱۲۴.</ref>

==سیاست و محنت==
مالک حدود چهل سال از عمر خود را در دورهٔ امویان و چهل‌وشش سال را در دورهٔ عباسیان گذراند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۰.</ref> به گزارش برخی پژوهش‌های تاریخی، او در آغاز با دعوت [[محمد نفس زکیه]] همراهی کرد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> این گزارش نشان می‌دهد که موضع سیاسی او یکدست نبوده است.

در سال ۱۴۶ یا ۱۴۷ق، جعفر بن سلیمان، والی مدینه، مالک را به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه زد.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> بنابر گزارش مشهور، او را هفتاد ضربه زدند تا آنجا که یکی از کتف‌هایش از جا دررفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۲.</ref> سبب دقیق این محنت روشن نیست؛ برخی منابع فتوای «بر شخص مجبور، طلاقی نیست» را سبب دانسته‌اند و برخی دیگر اتهام او را به نپذیرفتن بیعت با خلیفه ذکر کرده‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref>

پس از این ماجرا، منصور در سفر حج سال ۱۵۳ق از مالک عذرخواهی کرد و خواست او را همراه خود به بغداد ببرد، اما مالک نپذیرفت که مدینه را ترک کند.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۵-۵۲۶.</ref> منصور او را گرامی داشت و هدایایی به او داد.<ref>اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعة، ج۱، ص۵۲۶.</ref> [[هارون الرشید]] نیز با او دیدار کرد و از او اندرز خواست.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۲، ص۹۵.</ref>

==مذهب مالکی==
پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]]، [[سودان]]، [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] مذهب اکثریت است و در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا نیز پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>

ویژگی‌های فقه مالکی، تکیه بر عمل اهل مدینه، توجه به مصالح مرسله و پرهیز از تعمیم قیاس است.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> مذهب مالکی در مغرب و اندلس به مذهب غالب تبدیل شد و به یکی از ستون‌های فقه اهل سنت بدل گشت.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>

==مالک در نگاه شیعه==
عالمان شیعه مالک را محدث و فقیهی بزرگ می‌دانند و به او با احترام می‌نگرند. شیخ طوسی او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده و روایت او دربارهٔ عبادت امام را نقل کرده است.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸؛ شیخ صدوق، الخصال، باب ۳، ح۲۱۹.</ref> شیخ طوسی در کتاب ''الخلاف'' نزدیک به ۹۹۲ فتوا از مالک نقل کرده است.<ref>موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> این نشان می‌دهد که عالمان شیعه در مباحث فقهی به آرای او توجه داشته‌اند.

با این حال، مذهب مالکی در شیعه پیرو ندارد و فقه شیعه بر پایهٔ آموزه‌های امامان اهل بیت (علیهم‌السلام) است. برخی نویسندگان شیعه بر مالک نقدهایی دارند؛ از جمله اینکه او در ''الموطّأ'' از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و ابن عباس روایتی نیاورده است.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> در برابر، پاسخ مالک را چنین نقل کرده‌اند که آن دو در سرزمین او نبودند و او با راویانشان برخوردی نداشت؛ منتقدان این پاسخ را قانع‌کننده نمی‌دانند، زیرا امام علی (علیه‌السلام) سال‌ها در مدینه زندگی کرده بود.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref>

از سوی دیگر، خویی پس از نقل گزارش‌های مربوط به مالک یادآور می‌شود که سند شیخ طوسی به کتاب او ضعیف است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۶.</ref> این داوری رجالی، به معنای انکار جایگاه تاریخی مالک نیست. در مجموع، نگاه شیعه به او ترکیبی از احترام علمی و نقد فقهی و رجالی است.

==وفات==
مالک در سال ۱۷۹ق در مدینه درگذشت. سن او را در هنگام مرگ حدود هشتاد و شش سال نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸.</ref> والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم، بر پیکر او نماز گزارد و او در قبرستان [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> آرامگاه او در بقیع است.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی؛ المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق؛ ج۹.
* ابن حزم، علی بن احمد؛ جمهرة انساب العرب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۷م؛ ج۴.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی طالب، قم: انتشارات علامه، بی‌تا؛ ج۳.
* ابن فرحون، ابراهیم بن علی؛ الدیباج المذهب فی معرفة اعیان علماء المذهب، تحقیق محمد احمدی ابوالنور، قاهره: دار التراث، ۱۳۹۴ق.
* ابوریّه، محمود؛ اضواء علی السنة المحمدیه، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
* اسد حیدر؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م؛ ج۱.
* بخاری، محمد بن اسماعیل؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۸ق؛ ج۷.
* جواهری، حسن؛ دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، نسخهٔ الکترونیکی مکتبة مدرسة الفقاهة (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ج۱۵.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
* ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.
* زرکلی، خیرالدین؛ الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م؛ ج۵.
* سمعانی، عبدالکریم بن محمد؛ الانساب، تحقیق عبدالله عمر بارودی، بیروت: دار الجنان، ۱۴۰۸ق؛ ج۱.
* شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الخصال، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
* شیرازی، ابراهیم بن علی؛ طبقات الفقهاء، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الرائد العربی، ۱۹۸۱م.
* قاضی عیاض، عیاض بن موسی؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی و دیگران، مغرب: وزارة الاوقاف، ۱۹۸۱م؛ ج۱-۲.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰ق؛ ج۲۷.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۵ش؛ ج۱.
* مکارم شیرازی، ناصر؛ «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
* موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۱۸ق؛ ج۲.
* نووی، یحیی بن شرف؛ تهذیب الاسماء واللغات، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.
* مالک بن انس؛ الموطّأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق؛ ج۱ (مقدمه).

{{حدیث}}

[[رده:محدثان]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:مذاهب فقهی اهل سنت]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:حدیث]]
[[رده:مذاهب اسلامی]]

@@ سطر ۱۶: / سطر ۱۶: @@
 ==نام، نسب و ولادت==
-نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.
+نام و نسب مالک را چنین آورده‌اند: ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر بن عمرو بن حارث بن غیمان بن خثیل بن عمرو بن حارث اصبحی.<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۳۱۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> خاندان او از تیرهٔ اصبح، شاخه‌ای از حمیر یمن، بودند که در مدینه با قریش هم‌پیمان شدند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref> به همین سبب او را «اصبحی» و «حمیری» نیز می‌خوانند.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۷۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۳۶.</ref>
-مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ به گزارشی نیز در روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه زاده شد.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>
+مالک بنابر قول مشهور در سال ۹۳ق در مدینه زاده شد.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref> در سال ولادت او اختلاف است و برخی ۹۰، ۹۵ یا ۹۷ق را نوشته‌اند.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۵۷.</ref> زادگاه او را مدینه دانسته‌اند؛ برخی نیز زادگاهش را روستای «ذوالمروه» در شمال مدینه نوشته‌اند.<ref>مکارم شیرازی، «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت.</ref> خانواده‌اش وضع مالی مناسبی داشت و او از حدود ده‌سالگی به آموختن قرآن و حدیث پرداخت.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۹.</ref>
 ==تحصیل و استادان==
@@ سطر ۳۴: / سطر ۳۴: @@
 ==الموطّأ==
-بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به آن رسیده‌اند، عمل می‌کنند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>
+بر پایهٔ گزارش‌ها، [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]] از مالک خواست کتابی برای مسلمانان تدوین کند تا اختلاف فقهی میان شهرها را کاهش دهد.<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref> مالک ''الموطّأ'' را بر اساس ابواب فقهی و با تکیه بر احادیث و آثار مدینه نوشت.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> منصور خواست نسخه‌هایی از آن را به همهٔ شهرها بفرستد و مردم را به عمل به آن ملزم کند؛ اما مالک نپذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان، آیا چنین می‌کنی؟ مردم پیش از این سخنانی شنیده‌اند و هر گروهی به آنچه از اختلاف اصحاب رسول خدا (ص) به او رسیده است، عمل می‌کند. بازداشتن آنان از باورهایشان دشوار است؛ مردم را با آنچه هستند واگذار.»<ref>جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۲.</ref>
 مالک کتاب را بر هفتاد فقیه مدینه عرضه کرد و چون همه با آن موافقت کردند، آن را «الموطّأ» (هموار و مورد توافق) نامید.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ''الموطّأ'' شامل احادیث مسند، مرسل، موقوف و مقطوع است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴.</ref> ابوبکر ابهری شمار روایات آن را ۱۷۲۰ دانسته است: ۶۰۰ مسند، ۲۲۲ مرسل، ۶۱۳ موقوف و ۲۸۵ مقطوع.<ref>ابهری، به نقل از: ابوریّه، اضواء علی السنة المحمدیه، ص۳۱۱.</ref>

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 }}
-'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]]، یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]]، است.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>
+'''مالک بن انس''' با نام کامل '''ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن ابی عامر اصبحی''' (۹۳–۱۷۹ق)، فقیه و محدث نامدار [[مدینه]] و بنیان‌گذار مذهب [[مالکی]] است که یکی از چهار مذهب فقهی [[اهل سنت]] به شمار می‌رود.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۴۸-۵۰؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۵-۱۳۷.</ref> او بیشتر عمر خود را در مدینه گذراند و از استادانی چون نافع، ربیعة الرأی، ابن شهاب زهری و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] دانش آموخت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۱۰۳-۱۰۴؛ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۰۸.</ref> شاگردانی چون [[شافعی]]، عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب از مکتب او برخاستند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ سمعانی، الانساب، ج۱، ص۲۸۲.</ref> اثر مشهور او ''[[الموطّأ (کتاب)|الموطّأ]]'' از کهن‌ترین مجموعه‌های حدیثی برجای‌مانده از سدهٔ دوم هجری است.<ref>الموطّأ، مقدمه، ج۱، ص۴؛ جواهری، دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، ج۱، ص۶۱.</ref> مالک در دورهٔ [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور عباسی]]، بر پایهٔ یکی از گزارش‌ها، به سبب فتوایش دربارهٔ طلاق اکراهی تازیانه خورد و سپس مورد احترام خلفا قرار گرفت.<ref>ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۱۳۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۳۲۳.</ref> او در ۱۷۹ق در مدینه درگذشت و در [[بقیع]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، المنتظم، ج۹، ص۴۵؛ نووی، تهذیب الاسماء واللغات، ج۲، ص۷۹.</ref> عالمان شیعه او را از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) شمرده‌اند، اما فقه او را پیروی نمی‌کنند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۱۶۵؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۲، ص۴۷۶.</ref>
 ==نام، نسب و ولادت==
@@ سطر ۸۰: / سطر ۸۰: @@
 * بخاری، محمد بن اسماعیل؛ التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۹۸ق؛ ج۷.
 * جواهری، حسن؛ دعوة الی الاصلاح الدینی والثقافی، نسخهٔ الکترونیکی مکتبة مدرسة الفقاهة (lib.eshia.ir)؛ ج۱.
-* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ج۱۵.
+* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم: مؤسسة الخوئی الاسلامیة، بی‌تا؛ ج۱۵.
 * ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
 * ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۸.

@@ سطر ۵۳: / سطر ۵۳: @@
 ==مذهب مالکی==
-پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]]، [[سودان]]، [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] مذهب اکثریت است و در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا نیز پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>
+پس از درگذشت مالک، شاگردان او فقهش را در سرزمین‌های اسلامی گستردند. عبدالرحمن بن قاسم و عبدالله بن وهب آن را در [[مصر]]، اسد بن فرات و سحنون در افریقیه و یحیی بن یحیی لیثی در [[اندلس]] رواج دادند.<ref>قاضی عیاض، ترتیب المدارک، ج۱، ص۱۴۹-۱۵۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref> مذهب مالکی امروز در [[مراکش]]، [[الجزایر]]، [[تونس]]، [[لیبی]] و [[سودان]] مذهب اکثریت است و در [[کویت]]، [[بحرین]] و [[قطر]] نیز پیروان بسیاری دارد؛ در بخش‌هایی از مصر و غرب آفریقا هم پیروانی دارد.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref>
 ویژگی‌های فقه مالکی، تکیه بر عمل اهل مدینه، توجه به مصالح مرسله و پرهیز از تعمیم قیاس است.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰.</ref> مذهب مالکی در مغرب و اندلس به مذهب غالب تبدیل شد و به یکی از ستون‌های فقه اهل سنت بدل گشت.<ref>مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ص۱۴۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵.</ref>
@@ سطر ۹۰: / سطر ۹۰: @@
 * قاضی عیاض، عیاض بن موسی؛ ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی و دیگران، مغرب: وزارة الاوقاف، ۱۹۸۱م؛ ج۱-۲.
 * مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۰ق؛ ج۲۷.
 * مکارم شیرازی، ناصر؛ دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۵ش؛ ج۱.
 * مکارم شیرازی، ناصر؛ «معرفی مالک بن انس»، پایگاه آیین رحمت، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
 * موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام الصادق (ع)، ۱۴۱۸ق؛ ج۲.
 * نووی، یحیی بن شرف؛ تهذیب الاسماء واللغات، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲.
 {{حدیث}}