https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86 2026-11-13T02:45:30Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86&diff=170706&oldid=prev 2026-11-12T17:36:35Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: قزوین</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{شناسنامه مکان<br /> |تصویر =<br /> |کشور = ایران<br /> }}<br /> <br /> '''قزوین''' از شهرهای کهن [[ایران]] و از پایگاه‌های مرزی (ثغر) مسلمانان در برابر دیلمان بود. این شهر در منابع جغرافیایی اسلامی، در اقلیم چهارم و میان ری و ابهر جای گرفته است. ابن فقیه بنای آن را به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده است.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; این شهر در سدهٔ نخست هجری گشوده شد و در دورهٔ [[عباسیان]]، [[هارون الرشید]] [[مسجد جامع]] آن را بنا کرد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; قزوین در دورهٔ [[صفویان]]، پس از صلح آماسیه در ۹۶۲ هجری، به پایتختی برگزیده شد.&lt;ref&gt;استوارت، «نخستین شیخ الاسلام قزوین، پایتخت صفویه»، آیینه پژوهش، ش۸۰، ص۵.&lt;/ref&gt; قزوین امروزه از شهرهای ایران و مرکز استان قزوین است. راه‌آهن ایران و ترکیه و بزرگراه تهران–زنجان از آن می‌گذرد و شهر صنعتی بزرگی با حدود چهارصد کارخانه دارد.&lt;ref&gt;خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نام و موقعیت ==<br /> نام قزوین را در منابع کهن با فتح قاف، سکون زاء، کسر واو و سکون یاء ضبط کرده‌اند.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; «قزوینک» نیز تصغیر فارسی آن و نام روستایی در دینور بوده است.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; به گزارش یاقوت، فاصلهٔ قزوین تا ری ۲۷ فرسخ و تا ابهر ۱۲ فرسخ بود و شهر در اقلیم چهارم قرار داشت.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; ابن فقیه بنای نخستین شهر را به شاپور ذوالاکتاف نسبت داده و قلعهٔ آن را «کشرین» خوانده است.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; به نوشتهٔ او، میان قزوین و دیلم کوهی بود که پادشاهان در آن گروهی از اساوره را می‌گماشتند تا دیلمان را از حمله بازدارند و شهر را از راهزنان نگه دارند.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt; قزوین را «ثغر دیلم» نیز خوانده‌اند.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> روضات الجنات به نقل از تلخیص الآثار، قزوین را شهری مشهور در دشتی گسترده با خاک خوب و باغ‌های بسیار وصف می‌کند و می‌نویسد که شهر از دو بخش تشکیل می‌شد که یکی در میان دیگری قرار داشت.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیشینه و فتح اسلامی ==<br /> به گزارش یاقوت، [[عثمان بن عفان]] در سال ۲۴ هجری براء بن عازب را به حکومت ری گماشت. او از ری به ابهر رفت و آن را گشود و سپس آهنگ قزوین کرد. مردم قزوین صلح خواستند و براء همان شرایط ابهر را بر آنان عرضه کرد؛ همه را پذیرفتند جز جزیه. چون براء بر جزیه پای فشرد، مسلمان شدند و در جای خود ماندند و زمینشان عشریه گشت.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; براء پانصد تن از مسلمانان را در قزوین جای داد؛ از جمله طلحة بن خویلد اسدی و میسرة العائذی و گروهی از بنی‌تغلب، و زمین‌هایی به آنان بخشید. آنان در آنجا آبادانی کردند، نهرها را جاری ساختند و چاه‌ها کندند.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; گروهی از این مهاجران بعدها به کوفه رفتند و «حمراء دیلم» نام گرفتند.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> سپس سعید بن عاص بن امیه، هنگامی که پس از ولید بن عقبه به حکومت [[کوفه]] رسید، به دیلم لشکر کشید و به قزوین آمد. او قزوین را تمصیر کرد و آن را پایگاه غزو مردم کوفه به سوی دیلم قرار داد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; در دورهٔ امویان، [[حجاج بن یوسف]] میان [[واسط]] و قزوین برج‌های نگهبانی (مناظر) ساخت که با دود و آتش خبر می‌رساندند؛ یاقوت می‌گوید در آن زمان قزوین ثغر بود.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دورهٔ عباسی، موسی الهادی در کنار قزوین شهری ساخت که به «مدینة موسی» شناخته شد و زمینی به نام رستماباذ را برای نیازهای شهر وقف کرد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دورهٔ اسلامی و تشیع قزوین ==<br /> هارون الرشید در سفری که از همدان به سوی [[خراسان]] می‌رفت، با درخواست مردم قزوین روبه‌رو شد. آنان از موقعیت خود در برابر دشمن و تلاششان در جهاد گفتند و تخفیف عشرِ غلات خود را خواستند. هارون به قزوین رفت، [[مسجد جامع]] آن را بنا کرد، نام خود را بر سنگ سردر آن نوشت و دکان‌هایی خرید و وقف کرد. او خراج قزوین را به ده هزار درهم در سال مقاطعه بست و برای ساخت گنبد مسجد و باروی شهر نیز موقوفاتی تعیین کرد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; به گزارش تلخیص الآثار، هارون باروی شهر بزرگ را ساخت.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دربارهٔ فضیلت و نکوهش قزوین، روایات شیعه و اهل سنت یکسان نیست و روضات الجنات خود به اختلاف این روایات اشاره می‌کند.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt; این کتاب از قول [[امام صادق علیه السلام]] نقل می‌کند: {{متن حدیث|الرِّيُّ وَقَزْوِينُ وَسَاوَةُ مَلْعُونَاتٌ مَشْئُومَاتٌ}}؛ «ری و قزوین و ساوه لعنت‌شده و شوم‌اند.»&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt; در برابر، به نقل تاریخ گزیده، از [[امام رضا علیه السلام]] از پدرانش از [[امام علی علیه السلام]] روایت شده که [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) قزوین را دری از درهای بهشت خواند و فرمود که آن شهر به دست امینی پس از او گشوده خواهد شد.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علی بن ابی‌سهل حاتم بن ابی‌حاتم قزوینی از محدثان ثقهٔ [[امامیه]] بود که کتاب‌هایی در توحید، فقه و رد بر قرامطه نوشت.&lt;ref&gt;نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۶۳.&lt;/ref&gt; نجاشی او را ثقه می‌داند، هرچند می‌گوید از ضعیفان نیز روایت کرده است و از کتاب‌های او «الصفوة فی أسماء أمیرالمؤمنین» را نام می‌برد.&lt;ref&gt;نجاشی، رجال النجاشی، ص۲۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در دورهٔ صفوی، قزوین به پایتختی برگزیده شد. بر پایهٔ پژوهشی دربارهٔ نخستین شیخ الاسلام قزوین، شاه طهماسب پس از صلح آماسیه در ۹۶۲ هجری تصمیم گرفت پایتخت را از [[تبریز]] به قزوین منتقل کند.&lt;ref&gt;استوارت، «نخستین شیخ الاسلام قزوین، پایتخت صفویه»، آیینه پژوهش، ش۸۰، ص۵.&lt;/ref&gt; روضات الجنات نیز می‌نویسد که سلطان صفوی در قزوین مستقر بود و شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی، پدر [[شیخ بهایی]]، را به شیخ الاسلامی قزوین گماشت و او هفت سال این منصب را داشت.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == عالمان و محدثان ==<br /> محمد بن یزید بن ماجه، معروف به [[ابن ماجه]]، از [[محدث]]ان نامدار اهل سنت و صاحب [[سنن ابن ماجه|السنن]] است. یاقوت او را از «اعیان امامان اهل قزوین» می‌شمارد و می‌نویسد که در ۲۰۹ هجری زاده شد و در ۲۷۳ هجری درگذشت.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۴.&lt;/ref&gt; ابن ماجه سنن خود را بر ابو زرعه عرضه کرد و او گفت اگر این کتاب منتشر شود، جوامع حدیثی دیگر تعطیل خواهند شد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ملا خلیل قزوینی|خلیل بن غازی قزوینی]] از عالمان شیعهٔ سدهٔ یازدهم هجری است. او در ۱۰۰۱ هجری در قزوین زاده شد، نزد [[شیخ بهایی]] و [[میرداماد]] تحصیل کرد و شرحی فارسی بر [[الکافی]] به نام «الصافی» و شرحی عربی به نام «الشافی» نوشت.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۶۹.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۲.&lt;/ref&gt; او در ۱۰۸۹ هجری درگذشت و در مدرسهٔ منسوب به خود در قزوین به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بناها و مسجد جامع ==<br /> [[مسجد جامع]] قزوین را هارون الرشید بنا کرد و نام او بر لوحی سنگی بر درِ مسجد نوشته شد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt; پیش از آن، محمد بن حجاج بن یوسف که پدرش او را به غزو دیلم فرستاده بود، در قزوین مسجدی ساخت که به «مسجد الثور» شناخته می‌شد و در دروازهٔ دار بنی‌جنید قرار داشت؛ این مسجد تا زمان ساخت جامع هارون پابرجا بود.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به گزارش تلخیص الآثار، شهر دو بخش داشت که یکی در دیگری جای گرفته بود و مقصورهٔ مسجد جامع آن بسیار بلند و به شکل خربزه بود.&lt;ref&gt;خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt; موسی الهادی نیز شهری در کنار قزوین ساخت و مبارک ترکی در آنجا حصاری به نام «مبارکیه» بنا کرد.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وضعیت امروز ==<br /> قزوین امروزه از شهرهای ایران و مرکز استان قزوین است.&lt;ref&gt;خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt; بر پایهٔ گزارشی جغرافیایی از دههٔ ۱۳۷۰، استان قزوین سه شهرستان قزوین، بوئین‌زهرا و تاکستان داشت و با استان‌های گیلان، مازندران، [[تهران]]، زنجان، مرکزی و همدان همسایه بود.&lt;ref&gt;خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt; جمعیت استان در سرشماری ۱۳۷۵ حدود ۸۶۸٬۲۵۷ نفر بود.&lt;ref&gt;خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt; راه‌آهن ایران و ترکیه، بزرگراه تهران–زنجان و راه اصلی ایران به اروپا از این شهر می‌گذرد و در آن شهر صنعتی بزرگی با حدود چهارصد کارخانه وجود داشت.&lt;ref&gt;خدادادی، جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران، ج۱، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ ''معجم البلدان''، بیروت: دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م؛ ج۴ و ۵.<br /> * خوانساری، محمدباقر موسوی؛ ''روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات''، قم: اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش؛ ج۲ و ۳.<br /> * نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ص۲۶۳.<br /> * استوارت، دون. جی؛ «نخستین شیخ الاسلام قزوین، پایتخت صفویه؛ تحلیلی از رساله العقد الحسینی»، ترجمهٔ محمدکاظم رحمتی، ''آیینه پژوهش''، ش۸۰، ص۵.<br /> * خدادادی، اسماعیل؛ ''جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران''، ج۱، ص۶۱.<br /> <br /> [[رده:شهرهای ایران]]<br /> [[رده:شهرهای اسلامی]]<br /> [[رده:شهرهای تاریخی]]<br /> [[رده:اماکن تاریخی]]</div>

Zadhoosh