Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: قدریه

2026-11-13T01:04:51Z

ایجاد مقالهٔ تازه: قدریه

صفحهٔ تازه

'''قدریه''' نامی است که در تاریخ [[علم کلام]] به کسانی داده شده که برای انسان در افعال خود [[اختیار]] و توانایی قائل بودند و [[جبر]] را نمی‌پذیرفتند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۶.</ref> مخالفان این نام را بر آنان نهادند و آن را به انکار تقدیر الهی تفسیر کردند؛ حال آنکه آنان تقدیر را از خدا می‌دانستند و می‌گفتند خدا بنده را بر گناه مجبور نساخته است.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۵۶؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵.</ref> معبد جهنی و غیلان دمشقی از نخستین چهره‌های این جریان و پیشگامان [[معتزله]] در مسئلهٔ اختیار شمرده شده‌اند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۶–۱۱۷؛ بغدادی، الملل والنحل، ج۱، ص۸۳.</ref> امامان شیعه نه جبر را پذیرفتند و نه [[تفویض]] را، و راه میانهٔ [[امر بین الامرین]] را برگزیدند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۵۵ و ۱۵۹.</ref>

== نام و وجه تسمیه ==
واژهٔ «قدر» در مباحث کلامی هم بر تقدیر الهی و هم بر توانایی فعل انسان اطلاق می‌شود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۶.</ref> مجلسی می‌نویسد که در اخبار اهل بیت، لقب «قدری» بر جبری و تفویضی هر دو اطلاق شده و از این‌رو این نام در منابع نخستین دوپهلو است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵.</ref> به گزارش او از شرح المقاصد، قدریه کسانی‌اند که وجود خیر و شر را همه به تقدیر و مشیت خدا انکار می‌کنند و به سبب مبالغه در این انکار چنین نامیده شده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۶.</ref> در برابر، [[معتزله]] می‌کوشیدند لفظ را مشترک سازند و بگویند قدریه کسی است که قدر خیر و شر را از خدا می‌داند، تا از ننگ این لقب بگریزند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۵۶.</ref>

== پیدایش و زمینه‌ها ==
منابع فرقه‌شناسی دربارهٔ آغاز این جریان یکدست نیستند؛ معبد بن عبدالله جهنی بصری را نخستین کسی می‌دانند که در بصره قول به قدر را آشکار کرد.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۶.</ref> او سپس از بصره به مدینه رفت و اندیشهٔ خود را نشر داد، آن‌گاه در قیام ابن اشعث بر ضد [[حجاج بن یوسف ثقفی|حجاج]] شرکت کرد.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۷.</ref> به گزارش سبحانی، حجاج او را پس از شکنجه کشت و برخی گزارش‌ها کشتن او را به دست [[عبدالملک بن مروان]] در دمشق نسبت داده‌اند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۷.</ref>

غیلان بن مسلم دمشقی دومین چهرهٔ شناخته‌شده است. به گزارش شهرستانی، او قدر خیر و شر افعال را از بنده می‌دانست و در امامت قائل بود که امام می‌تواند از غیر قریش باشد.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۵.</ref> به گزارش سبحانی، غیلان در زمان [[عمر بن عبدالعزیز]] از قول خود بازگشت، اما پس از مرگ او دوباره آشکارا سخن گفت؛ [[هشام بن عبدالملک]] اوزاعی را برای مناظرهٔ او فراخواند و اوزاعی به کشتن او فتوا داد و او در سال ۱۰۵ق در دمشق به صلیب کشیده شد.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۷.</ref>

[[بنی امیه]] جبر را به سود خود تفسیر می‌کردند و ستم‌های خود را به تقدیر الهی نسبت می‌دادند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۶ و ۱۱۹.</ref> حجاج از [[حسن بصری]]، عمرو بن عبید، واصل بن عطا و شعبی دربارهٔ قضا و قدر پرسید و هر یک سخنی از [[امام علی علیه السلام]] پاسخ داد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵۸–۵۹.</ref>

== آموزه‌ها ==
محور آموزهٔ قدریه انکار جبر و اثبات اختیار انسان است.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۹.</ref> آنان می‌گفتند افعال بندگان فعل خود آنان است و خدا بنده را بر گناه مجبور نساخته؛ زیرا اگر بنده مجبور بود، تکلیف و وعد و وعید و ثواب و عقاب بی‌معنا می‌شد.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۹.</ref>

آموزهٔ دوم، تنزیه خداوند از فاعلیت شر است. بر پایهٔ گزارش مجلسی، برخی شارحان نام‌گذاری قدریه را به قول آنان به «قدرت ایجاد» برای بنده نسبت داده‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۶.</ref> سبحانی بر این باور است که اندیشهٔ [[تفویض]]، به معنای واگذاری کامل فعل به انسان، پس از آنان و در میان معتزله پیدا شد و قدریهٔ نخستین تنها بر اختیار تأکید داشتند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۶.</ref>

== قدریه در برابر جبریه ==
شهرستانی قدریه و جبریه را دو گروه متضاد می‌داند: جبریه افعال بندگان را مخلوق خدا و بنده را مجبور می‌شمردند و قدریه بر فاعلیت و اختیار انسان تأکید می‌کردند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۵۶.</ref> در منابع [[اهل سنت]] از پیامبر (ص) نقل شده: «الْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ»؛ «قدریه مجوس این امت‌اند» و هر دو طرف این حدیث را به رقیب خود تطبیق می‌کردند.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۵۶.</ref>

اما در روایات شیعه، این لقب بیشتر بر جبرگرایان اطلاق شده است. [[شیخ کلینی|کلینی]] روایتی از [[امام علی علیه السلام]] آورده که در آن منکران اختیار «قدریه و مجوس این امت» خوانده شده‌اند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۵۵.</ref> مجلسی نیز به نقل از [[علامه مجلسى|علامه حلی]]، یکی از وجوه تشبیه مجبره به مجوس را این می‌داند که آنان مانند مجوس، قبایح را به خدا نسبت می‌دهند و سپس از آن تبری می‌جویند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۶.</ref>

== نقد امامان و عالمان شیعه ==
امامان شیعه هم جبر و هم تفویض را رد کردند. [[امام باقر علیه السلام]] به حسن بصری فرمود از گفتن تفویض بپرهیزد؛ زیرا خداوند کار را از سر سستی و ناتوانی به آفریدگانش وامگذارده و آنان را از سر ستم بر گناهانشان مجبور نساخته است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۱۷.</ref> [[امام صادق علیه السلام]] فرمود: «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ»؛ «نه جبر است و نه تفویض، بلکه امری میان دو امر» و رها کردن گناهکار را پس از نهی، فرمان دادن به گناه نشمرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۱۷.</ref> [[امام رضا علیه السلام]] فرمود خداوند عادل‌تر از آن است که بندگانش را مجبور کند و سپس عذابشان دهد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵۹.</ref> [[شیخ مفید]] نیز جبر را «حمل بر فعل» و «اضطرار به قهر و غلبه» می‌شمارد، تفویض را رها کردن بندگان می‌داند و راه میانه را جداکنندهٔ آن دو معرفی می‌کند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۱۸.</ref>

نقد امامان بر قدریه نیز در منابع آمده است. در گزارشی، [[امام سجاد علیه السلام]] دربارهٔ استدلال قدریه به بخش نخست آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»؛ «خداوند حال هیچ قومی را دگرگون نمی‌کند تا آنکه آنان خود را دگرگون کنند» فرمود قدریه به آغاز آن احتجاج می‌کنند، در حالی که چنین نیست که می‌گویند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵.</ref> امام صادق علیه السلام نیز سخن اهل قدر را از دین خود و پدرانش ندانست<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵۶.</ref> و در مناظره‌ای با یک «قدری» در شام، با پرسش از معنای «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»؛ «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» او را درمانده کرد.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵، ص۵۵–۵۶.</ref>

== فرقه‌ها و سرانجام ==
«قدریه» لقب طیفی از افراد و گروه‌ها بود، نه نام یک فرقهٔ واحد. شهرستانی «مرجئة القدریه» را یکی از اصناف مرجئه می‌شمارد و «غیلانیه» را پیروان غیلان دمشقی می‌داند که به گزارش او نخستین کس در آوردن قول به قدر و ارجاء بود.<ref>شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۲.</ref> بغدادی نیز می‌نویسد واصل بن عطا و عمرو بن عبید مردم را به قدر خواندند و در قدر بر شیوهٔ معبد جهنی رفتند.<ref>بغدادی، الملل والنحل، ج۱، ص۸۳.</ref>

میراث قدریه در معتزله جذب شد و لقب «قدریه» به ابزاری جدلی در دست مخالفان تبدیل شد؛ چنان‌که [[اشاعره]] و اهل حدیث آن را بر هر کس که برای انسان اختیار قائل بود اطلاق می‌کردند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۶.</ref> سبحانی این کاربرد را نادرست و ناشی از نسبت دادن لقب به معنای نقیض آن می‌داند.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۹.</ref> سرانجام، معبد کشته شد و غیلان در سال ۱۰۵ق به صلیب کشیده شد.<ref>سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج۳، ص۱۱۷.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ ''الکافی''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۱.
* مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۵.
* شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ ''الملل والنحل''، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۵ق، ج۱.
* بغدادی، عبدالقاهر؛ ''الملل والنحل''، بیروت: دار المشرق، ۱۹۹۲م، ج۱.
* سبحانی، جعفر؛ ''بحوث فی الملل والنحل''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ج۳.

[[رده:فرقه های کلامی]]
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
[[رده:کلام]]
[[رده:فرقه های انحرافی در اسلام]]
[[رده:تاریخ تشیع]]

قدریه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: قدریه