قبرستان شیخان قم - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

AiWriter: اصلاح چند عبارت و دقیق‌سازی ارجاع به اوقاف

2026-10-20T13:36:51Z

اصلاح چند عبارت و دقیق‌سازی ارجاع به اوقاف

AiWriter: ایجاد مقاله: قبرستان شیخان قم (قبرستان تاریخی و زیارتی قم)

2026-10-20T13:36:03Z

ایجاد مقاله: قبرستان شیخان قم (قبرستان تاریخی و زیارتی قم)

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه مکان
|کشور=ایران
|شهر=[[قم]]
}}

'''قبرستان شیخان قم''' (شناخته‌شده به «مقبرة الشیوخ»، «شیخان کبیر» و «گلزار شیخان») از کهن‌ترین قبرستان‌های [[قم]] و از زیارتگاه‌های آن شهر است که در نزدیکی [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)]] قرار دارد.<ref name="tasnim">خبرگزاری تسنیم، «بقایای با عظمت قبرستان بابلان در قم/ شیخان؛ مقبره بزرگانی از آدم تا ادریس و زکریا»، ۹ فروردین ۱۳۹۶ش.</ref> پیشینهٔ آن را بیش از هزار سال و تا سدهٔ سوم هجری، یعنی دوران امامان شیعه، دانسته‌اند.<ref name="hawzah">خبرگزاری حوزه، «شیخان، قبرستانی با قدمت هزار و چندصدساله»، ۹ خرداد ۱۳۹۱ش.</ref> نام قبرستان از دو محدث هم‌نام، [[زکریا بن آدم]] و [[زکریا بن ادریس]]، گرفته شده است.<ref name="iqna">خبرگزاری ایکنا، «شیخان؛ ستارگانی در شهر قم»، ۸ خرداد ۱۳۹۱ش.</ref> در این مکان شماری از اصحاب امامان، فقیهان، متکلمان و عارفان شیعه، از جمله [[میرزای قمی]]، [[ملا محمدطاهر قمی]]، [[میرزا جواد آقا ملکی تبریزی]] و [[شیخ محمدحسین فاضل تونی]]، آرمیده‌اند.<ref name="hawzah" /><ref name="oghaf">اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم، «شیخان، سومین مزار بزرگ جهان تشیع»، ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش.</ref> برخی گزارش‌ها آن را پس از [[وادی السلام|وادی‌السلام نجف]]، دومین قبرستان تاریخی جهان اسلام شمرده‌اند.<ref name="tasnim" /> این قبرستان اکنون زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم اداره می‌شود.<ref name="ilna">خبرگزاری ایلنا، «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.</ref>

==نام و نام‌گذاری==
واژهٔ «شیخان» ظاهراً صورت تثنیهٔ «شیخ» به معنای دو شیخ است و به دو محدث و راوی هم‌نام، زکریا بن آدم و زکریا بن ادریس، اشاره دارد که هر دو در این مکان دفن شده‌اند.<ref name="iqna" /> بر پایهٔ یک گزارش، این نام در منابع کهن دیده نمی‌شود و احتمال دارد نامی متأخر باشد؛ در برخی منابع نیز از این مکان با عنوان «مقبرة الشیوخ» یاد شده است.<ref name="ilna" /> نام‌های «شیخان کبیر» و «گلزار شیخان» نیز برای بخش اصلی آن به کار رفته است.<ref name="hawzah" />

بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، قبرستان شیخان بازماندهٔ قبرستان کهن «بابلان» است.<ref name="tasnim" /> باغ بابلان در بیرون شهر قم قرار داشت و پس از دفن حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) در آن، از سوی موسی بن خزرج اشعری برای گورستان عمومی وقف شد؛ [[تاریخ قم (کتاب)|تاریخ قم]] از آن به «مقبرة بابلان» تعبیر کرده است.<ref name="cgie">سجادی، صادق؛ «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه ایران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.</ref> با گسترش شهر و اجرای طرح‌های عمرانی، بخش‌هایی از این گورستان از میان رفت و محدودهٔ کنونی شیخان به صورت قبرستانی مستقل درآمد.<ref name="tasnim" /> این پیوند تاریخی میان بابلان و شیخان در منابع با قطعیت گزارش نشده و بیشتر بر شواهد و قرائن استوار است.

==پیشینه و موقعیت==
قبرستان شیخان در فاصلهٔ کوتاهی از [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)]]، در محدودهٔ میدان آستانهٔ قم قرار دارد. دو گنبد فیروزه‌ای آن از ورودی میدان آستانه دیده می‌شود.<ref name="tasnim" />

قدمت این مکان را بیش از هزار سال، و در برخی گزارش‌ها بیش از دوازده قرن، نوشته‌اند.<ref name="oghaf" /> ریشهٔ این قدمت به حضور خاندان اشعری در قم بازمی‌گردد. اشعریان در سال ۹۴ هجری از کوفه به قم مهاجرت کردند و در گسترش تشیع در این شهر نقش داشتند.<ref name="oghaf" /> در سده‌های دوم و سوم هجری، شماری از بزرگان این خاندان و راویان شیعه در این مکان دفن شدند و از همین رو آن را «مقبرة الشیوخ» نیز خوانده‌اند.<ref name="oghaf" />

در این قبرستان، چهار تن از اصحاب امامان شیعه آرمیده‌اند: زکریا بن آدم، زکریا بن ادریس، اسحاق بن آدم و آدم بن اسحاق.<ref name="iqna" /><ref name="hawzah" /> سال درگذشت زکریا بن آدم را برخی منابع ۲۰۱ هجری، پس از درگذشت حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)، نوشته‌اند؛ هرچند دربارهٔ سال وفات او گزارش‌های یکسانی وجود ندارد.<ref name="tasnim" /><ref name="oghaf" /> [[علی بن ابراهیم قمی]]، مفسر و محدث نامدار شیعه و از مشایخ [[محمد بن یعقوب کلینی|کلینی]]، نیز در این قبرستان دفن شده است.<ref name="tasnim" /><ref name="ganjineh">مؤسسه ولی عصر (عج)، «علی بن ابراهیم قمی»، گنجینه، ۱ فروردین ۱۳۹۴ش.</ref>

در دورهٔ قاجار، فتحعلی‌شاه بر مزار میرزای قمی بقعه و گنبدی کاشی‌کاری‌شده بنا کرد که بعدها مرمت شد.<ref name="fayz">فیض قمی، عباس؛ گنجینه آثار قم، به نقل از خبرگزاری حوزه و خبرگزاری ایکنا.</ref> به گزارش منابع، در این قبرستان شش مقبرهٔ سرپوشیده پابرجاست و قدیمی‌ترین آنها به زکریا بن آدم و میرزای قمی منسوب است؛ دربارهٔ اینکه کدام یک قدیمی‌تر است، اطلاعات قطعی در دست نیست.<ref name="hawzah" />

==مقبره‌ها و مدفونان==
===مقبرهٔ زکریا بن آدم===
مقبرهٔ زکریا بن آدم از کهن‌ترین بناهای قبرستان است.<ref name="hawzah" /> زکریا بن آدم اشعری قمی از راویان مورد اعتماد شیعه بود<ref name="najashi">نجاشی، رجال النجاشی، ترجمهٔ زکریا بن آدم.</ref> و او را از اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]]، [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام کاظم]]، [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] و [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]] (علیهم‌السلام) شمرده‌اند.<ref name="tusi">طوسی، رجال الطوسی، باب اصحاب الإمام الصادق (علیه‌السلام).</ref> نجاشی او را ثقه و جلیل‌القدر خوانده است و در روایتی، امام رضا (علیه‌السلام) او را امین خود در دین و دنیای شیعیان معرفی کرده است.<ref name="najashi" /><ref name="oghaf" /> در این مقبره، شماری از عالمان نیز دفن شده‌اند؛ از جمله ملا محمدطاهر قمی از متکلمان و فقیهان دورهٔ صفوی، میرزا ابوطالب حسینی قمی داماد میرزای قمی، سید محمدتقی جواد قمی، میر سید محمد فاطمی قمی، سید مرتضی علوی فریدونی، سید جواد حسینی طاهری و سید حسن سیدی.<ref name="iqna" /><ref name="hawzah" />

===مقبرهٔ میرزای قمی===
مقبرهٔ [[میرزای قمی]] در میانهٔ قبرستان قرار دارد و از احترام ویژهٔ مردم برخوردار است. میرزای قمی از فقیهان و اصولیان بزرگ شیعه و نویسندهٔ [[قوانین الاصول (کتاب)|قوانین الاصول]] بود.<ref name="fayz" /> گنبد این مقبره را، به گزارش میرزا عباس فیض، نخستین‌بار فتحعلی‌شاه قاجار بنا کرد و بعدها مرمت و کاشی‌کاری شد.<ref name="fayz" /> در این مقبره، نوهٔ او نجم‌الدین میرزا ابوالقاسم نراقی، فرزند ملا محمد نراقی، نیز دفن شده است.<ref name="hawzah" />

===دیگر مقبره‌ها===
در کنار مقبرهٔ زکریا بن آدم، مقبرهٔ «آیت‌الله کبیر» قرار دارد که میرزا محمد کبیر قمی و دو فرزندش، حسین کبیر و شیخ احمد کبیر، در آن آرمیده‌اند.<ref name="iqna" /><ref name="hawzah" /> در شمال شرقی قبرستان دو مقبرهٔ کنار هم قرار دارد: نخست مقبرهٔ [[شیخ محمدحسین فاضل تونی]] که شیخ قاسم اسلامی و سید محمدکاظم موسوی گلپایگانی نیز در آن دفن شده‌اند، و دوم مقبرهٔ [[شیخ عباسعلی شاهرودی]] که فرزندش حسینعلی مظفری شاهرودی و میرزا محمد مجاهدی تبریزی در آن آرمیده‌اند.<ref name="hawzah" /> مقبرهٔ دیگری نیز متعلق به سید علی فرش‌فروش حسینی اردهالی و خاندان اوست که سید محمدعلی حائری طبسی و سید یحیی برقعی، شاعر عارف‌مسلک، در آن دفن شده‌اند.<ref name="iqna" />

افزون بر این بزرگان، [[میرزا جواد آقا ملکی تبریزی]]، فقیه و عارف نامدار، در این قبرستان مدفون است.<ref name="oghaf" /> دکتر محمد قریب، بنیان‌گذار طب نوین کودکان در ایران، نیز در همین مکان به خاک سپرده شده است.<ref name="tasnim" /> شماری از کشته‌شدگان انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر سال ۱۳۶۰ش، از جمله غلامحسین حقانی، حسن محمدعینی، محمدحسین صادقی، سید نورالله طباطبایی‌نژاد، علی هاشمی سنجانی، عمادالدین کریمی و عبدالوهاب قاسمی، در ضلع غربی قبرستان دفن شده‌اند.<ref name="ilna" /> به گزارش اوقاف قم، ۶۵۰ تن از شهدای دفاع مقدس نیز در این قبرستان آرمیده‌اند.<ref name="oghaf" />

==جایگاه معنوی==
شیخان نزد بسیاری از عالمان شیعه جایگاهی معنوی داشته است. بر پایهٔ گزارش‌ها، محمدابراهیم کلباسی و سید احمد خوانساری از عالمان برجسته، با پای برهنه وارد این قبرستان می‌شدند و آن را زیارت می‌کردند.<ref name="ilna" /><ref name="tasnim" /> سید هاشم حداد، از عارفان شاگرد سید علی قاضی، دربارهٔ آن گفته است: «قبرستان شیخان بسیار پرنور و پربرکت است و خدا می‌داند چه نفوس زکیه و طیبه‌ای در اینجا مدفون‌اند.»<ref name="ilna" />

به گزارش اوقاف قم، [[امام خمینی]] بر سر مرقد استادش میرزا جواد آقا ملکی تبریزی حاضر شد، غبار از مزار او برداشت و فرمود: «اگر یک مرد در اینجا خفته باشد، ایشان است.»<ref name="oghaf" /> در میان مردم قم، میرزای قمی نیز به «ارباب حاجت» و دارای کرامات شهرت دارد و مردم برای زیارت مقبرهٔ او به این قبرستان می‌آیند.<ref name="oghaf" />

==وضعیت کنونی==
قبرستان شیخان امروزه در محاصرهٔ بافت شهری و بازارچه‌ای قرار دارد که سال‌ها پیش به سبب رونق زیارت در پیرامون آن شکل گرفت. در طرح جامع شهری و طرح توسعهٔ حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)، تخریب این بازارچه پیش‌بینی شده، اما به سبب مقاومت کسبه و کندی اجرای طرح، همچنان برجاست.<ref name="tasnim" /> اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم متولی تغییرات و مرمت‌های این قبرستان است.<ref name="ilna" />

به گزارش منابع، بیش از ۶۰۰ تن از عالمان و بزرگان دینی در این قبرستان دفن شده‌اند و شش مقبرهٔ سرپوشیدهٔ آن همچنان پابرجاست.<ref name="ilna" /> با این حال، گزارش‌های خبری از آسیب‌های ناشی از توسعهٔ شهری، نبود ساماندهی مناسب و خطر فراموشی این مجموعه هشدار داده‌اند.<ref name="tasnim" /> اطلاعات موجود دربارهٔ تاریخ تحولات این قبرستان بیشتر بر گزارش‌های محلی و خبری استوار است و برخی جزئیات آن، مانند سال دقیق شکل‌گیری، روشن نیست.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قمی، حسن بن محمد؛ تاریخ قم، ترجمهٔ حسن بن علی قمی، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، تهران: توس، ۱۳۶۱ش.
* سجادی، صادق؛ «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه ایران، ج۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.cgie.org.ir/fa/article/257471)
* نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، تحقیق موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
* طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* فیض قمی، عباس؛ گنجینه آثار قم، قم: ۱۳۴۹ش.
* خبرگزاری حوزه؛ «شیخان، قبرستانی با قدمت هزار و چندصدساله»، ۹ خرداد ۱۳۹۱ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.hawzahnews.com/news/280442)
* خبرگزاری ایکنا؛ «شیخان؛ ستارگانی در شهر قم»، ۸ خرداد ۱۳۹۱ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://iqna.ir/fa/news/1018517)
* خبرگزاری تسنیم؛ «بقایای با عظمت قبرستان بابلان در قم/ شیخان؛ مقبره بزرگانی از آدم تا ادریس و زکریا»، ۹ فروردین ۱۳۹۶ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1396/01/09/1365670)
* خبرگزاری ایلنا؛ «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1555641)
* اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم؛ «شیخان، سومین مزار بزرگ جهان تشیع»، ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://qom.oghaf.ir)
* مؤسسه ولی عصر (عج)؛ «علی بن ابراهیم قمی»، گنجینه، ۱ فروردین ۱۳۹۴ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (http://ganjineh.valiasr-aj.com/liblist/30567/632/)

[[رده:قبرستان های جهان اسلام]]
[[رده:اماکن مقدسه قم]]
[[رده:اماکن قم]]
[[رده:آرامگاه های علما]]

@@ سطر ۴: / سطر ۴: @@
 }}
-'''قبرستان شیخان قم''' (شناخته‌شده به «مقبرة الشیوخ»، «شیخان کبیر» و «گلزار شیخان») از کهن‌ترین قبرستان‌های [[قم]] و از زیارتگاه‌های آن شهر است که در نزدیکی [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)]] قرار دارد.<ref name="tasnim">خبرگزاری تسنیم، «بقایای با عظمت قبرستان بابلان در قم/ شیخان؛ مقبره بزرگانی از آدم تا ادریس و زکریا»، ۹ فروردین ۱۳۹۶ش.</ref> پیشینهٔ آن را بیش از هزار سال و تا سدهٔ سوم هجری، یعنی دوران امامان شیعه، دانسته‌اند.<ref name="hawzah">خبرگزاری حوزه، «شیخان، قبرستانی با قدمت هزار و چندصدساله»، ۹ خرداد ۱۳۹۱ش.</ref> نام قبرستان از دو محدث هم‌نام، [[زکریا بن آدم]] و [[زکریا بن ادریس]]، گرفته شده است.<ref name="iqna">خبرگزاری ایکنا، «شیخان؛ ستارگانی در شهر قم»، ۸ خرداد ۱۳۹۱ش.</ref> در این مکان شماری از اصحاب امامان، فقیهان، متکلمان و عارفان شیعه، از جمله [[میرزای قمی]]، [[ملا محمدطاهر قمی]]، [[میرزا جواد آقا ملکی تبریزی]] و [[شیخ محمدحسین فاضل تونی]]، آرمیده‌اند.<ref name="hawzah" /><ref name="oghaf">اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم، «شیخان، سومین مزار بزرگ جهان تشیع»، ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش.</ref> برخی گزارش‌ها آن را پس از [[وادی السلام|وادی‌السلام نجف]]، دومین قبرستان تاریخی جهان اسلام شمرده‌اند.<ref name="tasnim" /> این قبرستان اکنون زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم اداره می‌شود.<ref name="ilna">خبرگزاری ایلنا، «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.</ref>
+'''قبرستان شیخان قم''' (شناخته‌شده به «مقبرة الشیوخ»، «شیخان کبیر» و «گلزار شیخان») از کهن‌ترین قبرستان‌های [[قم]] و از زیارتگاه‌های آن شهر است که در نزدیکی [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)]] قرار دارد.<ref name="tasnim">خبرگزاری تسنیم، «بقایای با عظمت قبرستان بابلان در قم/ شیخان؛ مقبره بزرگانی از آدم تا ادریس و زکریا»، ۹ فروردین ۱۳۹۶ش.</ref> پیشینهٔ آن را بیش از هزار سال و تا سدهٔ سوم هجری، یعنی دوران امامان شیعه، دانسته‌اند.<ref name="hawzah">خبرگزاری حوزه، «شیخان، قبرستانی با قدمت هزار و چندصدساله»، ۹ خرداد ۱۳۹۱ش.</ref> نام قبرستان از دو محدث هم‌نام، [[زکریا بن آدم]] و [[زکریا بن ادریس]]، گرفته شده است.<ref name="iqna">خبرگزاری ایکنا، «شیخان؛ ستارگانی در شهر قم»، ۸ خرداد ۱۳۹۱ش.</ref> در این مکان شماری از اصحاب امامان، فقیهان، متکلمان و عارفان شیعه، از جمله [[میرزای قمی]]، [[ملا محمدطاهر قمی]]، [[میرزا جواد آقا ملکی تبریزی]] و [[شیخ محمدحسین فاضل تونی]]، آرمیده‌اند.<ref name="hawzah" /><ref name="oghaf">اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم، «شیخان، سومین مزار بزرگ جهان تشیع»، ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش.</ref> برخی گزارش‌ها آن را پس از [[وادی السلام|وادی‌السلام نجف]]، دومین قبرستان تاریخی جهان اسلام شمرده‌اند.<ref name="tasnim" /> تغییرات و مرمت‌های این قبرستان زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم انجام می‌شود.<ref name="ilna">خبرگزاری ایلنا، «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.</ref>
 ==نام و نام‌گذاری==
@@ سطر ۲۲: / سطر ۲۲: @@
 ==مقبره‌ها و مدفونان==
 ===مقبرهٔ زکریا بن آدم===
-مقبرهٔ زکریا بن آدم از کهن‌ترین بناهای قبرستان است.<ref name="hawzah" /> زکریا بن آدم اشعری قمی از راویان مورد اعتماد شیعه بود<ref name="najashi">نجاشی، رجال النجاشی، ترجمهٔ زکریا بن آدم.</ref> و او را از اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]]، [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام کاظم]]، [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] و [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]] (علیهم‌السلام) شمرده‌اند.<ref name="tusi">طوسی، رجال الطوسی، باب اصحاب الإمام الصادق (علیه‌السلام).</ref> نجاشی او را ثقه و جلیل‌القدر خوانده است و در روایتی، امام رضا (علیه‌السلام) او را امین خود در دین و دنیای شیعیان معرفی کرده است.<ref name="najashi" /><ref name="oghaf" /> در این مقبره، شماری از عالمان نیز دفن شده‌اند؛ از جمله ملا محمدطاهر قمی از متکلمان و فقیهان دورهٔ صفوی، میرزا ابوطالب حسینی قمی داماد میرزای قمی، سید محمدتقی جواد قمی، میر سید محمد فاطمی قمی، سید مرتضی علوی فریدونی، سید جواد حسینی طاهری و سید حسن سیدی.<ref name="iqna" /><ref name="hawzah" />
+مقبرهٔ زکریا بن آدم از کهن‌ترین بناهای قبرستان است.<ref name="hawzah" /> زکریا بن آدم اشعری قمی از راویان مورد اعتماد شیعه بود<ref name="najashi">نجاشی، رجال النجاشی، ترجمهٔ زکریا بن آدم.</ref> و او را از اصحاب [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]]، [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام کاظم]]، [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] و [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]] (علیهم‌السلام) شمرده‌اند.<ref name="tusi">طوسی، رجال الطوسی، باب اصحاب الإمام الصادق (علیه‌السلام).</ref> نجاشی او را ثقه و جلیل‌القدر خوانده است و در روایتی، امام رضا (علیه‌السلام) او را امین خود در دین و دنیای شیعیان معرفی کرده است.<ref name="najashi" /><ref name="oghaf" /> در این مقبره، شماری از عالمان نیز دفن شده‌اند؛ از جمله ملا محمدطاهر قمی از متکلمان و عالمان دورهٔ صفوی، میرزا ابوطالب حسینی قمی داماد میرزای قمی، سید محمدتقی جواد قمی، میر سید محمد فاطمی قمی، سید مرتضی علوی فریدونی، سید جواد حسینی طاهری و سید حسن سیدی.<ref name="iqna" /><ref name="hawzah" />
 ===مقبرهٔ میرزای قمی===