https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%82%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%87 2026-11-13T23:18:25Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%82%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%87&diff=170730&oldid=prev 2026-11-13T06:49:42Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: قاهره</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{شناسنامه مکان<br /> |تصویر =<br /> |کشور = مصر<br /> }}<br /> <br /> '''قاهره''' (به عربی: القاهرة)، پایتخت کنونی [[مصر]] و از شهرهای بزرگ جهان [[اسلام]]، در سدهٔ چهارم هجری به دست [[فاطمیان]] در کنار شهر کهن فسطاط بنیاد نهاده شد. سپهسالار فاطمی، جوهر صقلی، در ۳۵۸ق آن را با بارو و کاخ خلیفه ساخت و شهر تا برافتادن دولت فاطمی در ۵۶۷ق پایتخت [[خلافت]] فاطمی بود.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۲، ص۱۸۰ و ۲۳۳.&lt;/ref&gt; پس از فاطمیان، ایوبیان و سپس ممالیک قاهره را مرکز فرمانروایی خود کردند و صلاح‌الدین در ۵۷۲ق قلعهٔ جبل را در آن ساخت.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt; جامع الازهر از نخستین بناهای شهر است؛ بر پایهٔ کتیبهٔ آن، ساخت در ۳۶۰ق انجام و در ۹ رمضان ۳۶۱ق کامل شد.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۲.&lt;/ref&gt; [[یاقوت حموی]] در سدهٔ هفتم قاهره را «شهر بزرگ» و جایگاه پادشاه و لشکر وصف کرده است.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نام و موقعیت ==<br /> قاهره در کنارهٔ شرقی نیل و در کنار فسطاط، شهر کهن اسلامی مصر، ساخته شد.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt; یاقوت آن را «شهری در کنار فسطاط که یک بارو هر دو را در بر می‌گیرد» می‌خواند: «مدينة بجنب الفسطاط يجمعها سور واحد».&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt; به گزارش مقریزی، جای شهر پیش از بنیاد، ریگستانی میان فسطاط و عین شمس بود که جز یک باغ و یک دیر و جایگاهی به نام «قصیر الشوک» در آن نبود.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «قاهره» را مؤنث «قاهر» (چیره‌شونده) دانسته‌اند. به گزارش مقریزی، گفته‌اند هنگام بنیاد شهر مریخ در طالع بود و چون آن را «قاهر فلک» می‌دانستند، شهر را قاهره نامیدند.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۳۳.&lt;/ref&gt; به نوشتهٔ او، جوهر نخست آن را «منصوریه» خواند و پس از آمدن معز لدین الله، نام قاهره بر آن ماند.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۳۳.&lt;/ref&gt; در منابع «قاهرهٔ معزیه» (القاهرة المعزیة) نیز خوانده شده است.&lt;ref&gt;ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۲۲۷.&lt;/ref&gt; یاقوت در [[معجم البلدان (کتاب)|معجم البلدان]] می‌نویسد: «فهي أطيب وأجلّ مدينة رأيتها لاجتماع أسباب الخيرات والفضائل بها»؛ «آن را خوش‌ترین و باشکوه‌ترین شهری یافتم که دیده‌ام، زیرا اسباب خیر و فضیلت در آن گرد آمده است».&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == بنیادگذاری ==<br /> پس از مرگ کافور اخشیدی در ۳۵۷ق، کار دولت اخشیدیان در مصر آشفته شد. به گزارش ابن خلکان، گروهی از سران سپاه مصر به معز لدین الله، خلیفهٔ فاطمی، نامه نوشتند و از او خواستند سپاهی بفرستد.&lt;ref&gt;ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۱، ص۳۷۶.&lt;/ref&gt; معز، جوهر را در ۱۴ ربیع الاول ۳۵۸ق از افریقیه روانه کرد و او در شعبان همان سال مصر را گرفت.&lt;ref&gt;ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۱، ص۳۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به گزارش مقریزی، جوهر در ۱۷ شعبان ۳۵۸ق در جای قاهرهٔ امروز فرود آمد و بنیاد شهر را نهاد؛ بارویی از خشت خام بر گرد کاخ و مسجد کشید و در سمت شام خندقی حفر کرد تا از هجوم قرامطه جلو بگیرد.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۰۵ و ۲۳۳.&lt;/ref&gt; فاطمیان در خطبهٔ جمعهٔ ۱۸ ذی‌القعدهٔ ۳۵۸ق برای [[اهل البیت]] دعا کردند و این عبارت را به خطبه افزودند: «اللهم صل على محمد المصطفى، وعلى علي المرتضى، وعلى فاطمة البتول، وعلى الحسن والحسين سبطي الرسول الذين أذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا»؛ «خدایا، بر محمد مصطفی و علی مرتضی و فاطمهٔ بتول و حسن و حسین، دو فرزند پیامبر، که خداوند پلیدی را از آنان زدود و پاکشان کرد، درود فرست».&lt;ref&gt;خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳.&lt;/ref&gt; در ۸ جمادی‌الاولی ۳۵۹ق نیز در مسجد ابن طولون اذان با عبارت «حي على خير العمل» (بشتابید به بهترین کارها) گفته شد.&lt;ref&gt;خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳.&lt;/ref&gt; معز در رمضان ۳۶۲ق وارد قاهره شد و شهر از آن پس دارالخلافهٔ فاطمی گشت.&lt;ref&gt;ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۲۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دورهٔ ایوبی و مملوکی ==<br /> در ۵۶۷ق صلاح‌الدین ایوبی دولت فاطمی را برانداخت.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۳.&lt;/ref&gt; به گزارش مقریزی، او از [[شیعه|شیعیان]] خلفای فاطمی و از نورالدین زنگی بیمناک بود و از این رو در ۵۷۲ق ساخت قلعهٔ جبل را به بهاءالدین قراقوش سپرد.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۵.&lt;/ref&gt; قراقوش باروی قاهره را نیز در همان سال کشید و برای تأمین سنگ آن، مساجد و گورهای پیرامون را ویران کرد و هرم‌های کوچک جیزه را شکست.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۵.&lt;/ref&gt; یاقوت محیط این بارو را ۲۹٬۳۰۰ ذراع هاشمی و در پایان کار هفت میل و نیم نوشته است.&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۶۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ممالیک بحری پس از ایوبیان در قلعهٔ جبل نشستند و قاهره پایتخت آنان شد.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt; در روزگار ممالیک، شمار مساجدی که در قاهره و پیرامون آن نماز جمعه در آن‌ها برپا می‌شد به ۱۳۰ رسید.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۳.&lt;/ref&gt; خطبهٔ جمعهٔ الازهر که صلاح‌الدین به فتوای فقیهی شافعی تعطیل کرده بود، در ۱۸ ربیع‌الاول ۶۶۵ق در روزگار الظاهر بیبرس و با تلاش عزالدین حلی از نو برپا شد.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مساجد و اماکن ==<br /> جامع الازهر به گزارش خفاجی مهم‌ترین کانون دعوت فاطمی بود. ساخت آن در ۲۴ جمادی‌الاولی ۳۵۹ق آغاز شد و در ۷ یا ۹ رمضان ۳۶۱ق برای نماز گشوده شد؛ نخست آن را «جامع القاهره» می‌خواندند و نام الازهر بعدها بر آن ماند.&lt;ref&gt;خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۳، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; مقریزی از [[وقف]] حاکم بامرالله بر الازهر و «دار الحکمه» در قاهره یاد می‌کند.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۲.&lt;/ref&gt; قلعهٔ جبل نیز از ۵۷۲ق تا پایان دورهٔ ممالیک مقر سلاطین بود.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به گزارش خفاجی، جوهر برای شهر چهار دروازه ساخت: بابا زویله، باب النصر و باب الفتوح.&lt;ref&gt;خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳.&lt;/ref&gt; مقریزی می‌نویسد که طاق باب الفتوح تا روزگار او برجای مانده بود.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۰۵.&lt;/ref&gt; یاقوت نیز از زیارتگاه‌های قاهره و پیرامون آن یاد می‌کند: مشهدی که به گفتهٔ او سر [[امام حسین علیه السلام]] از عسقلان به آنجا منتقل شد، بقعه‌ای که به گمان او آرامگاه [[سیده نفیسه]]، از نوادگان [[امام حسن علیه السلام]]، است و در قرافهٔ صغری آرامگاه [[شافعی]].&lt;ref&gt;یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == عالمان و مراکز علمی ==<br /> قاهره در دورهٔ فاطمی و مملوکی از کانون‌های [[حدیث]] و [[فقه]] بود؛ به گزارش خفاجی، حلقه‌های درس الازهر از ۳۶۵ق آغاز شد و این مسجد از ۳۷۸ق به دانشگاهی اسلامی بدل گشت.&lt;ref&gt;خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۴۱.&lt;/ref&gt; مقریزی گزارش می‌دهد که در ۳۷۸ق وزیر یعقوب بن کلس برای ۳۵ فقیه رزق معین کرد و خانه‌ای در کنار الازهر برایشان ساخت تا روزهای جمعه پس از نماز در آن حلقهٔ درس داشته باشند.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۲.&lt;/ref&gt; در ۶۶۵ق نیز امیر بیلبک خازندار در مقصوره‌ای در الازهر گروهی فقیه شافعی برای درس فقه، محدثی برای سماع حدیث، هفت قاری و یک مدرس گماشت.&lt;ref&gt;مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ناصر خسرو]] از نامدارانی است که به قاهره آمد. به گزارش [[سید محسن امین]]، او در ۷ صفر ۴۳۹ق به قاهره رسید، نزدیک سه سال در آنجا ماند و با المستنصر بالله، خلیفهٔ فاطمی، و عالمان [[اسماعیلیه]] پیوند یافت.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۱۰، ص۲۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == وضعیت امروز ==<br /> قاهره امروز پایتخت مصر است. الازهر در سدهٔ چهاردهم قمری با قوانین ۱۹۱۱، ۱۹۲۳ و ۱۹۳۳ سازمان تازه‌ای یافت؛ مجلس اعلی الازهر تشکیل شد، بخش تخصصی پدید آمد و «شیخ الجامع الازهر» با فرمان جمهوری منصوب شد.&lt;ref&gt;خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳۴ و ج۲، ص۴۲۷.&lt;/ref&gt; سید محسن امین در نیمهٔ نخست سدهٔ چهاردهم قمری می‌نویسد که در روزگار او شیعیان مصر جز غریبان نبودند و مردم مصر همچنان به [[اهل البیت]] مهر داشتند.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۲۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ ''معجم البلدان''، بیروت: دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م؛ ج۴ و ۵.<br /> * ابن خلکان، شمس‌الدین؛ ''وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان''، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۱ و ۵.<br /> * مقریزی، تقی‌الدین؛ ''المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار''، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲، ۳ و ۴.<br /> * خفاجی، محمد عبد المنعم؛ ''الأزهر في ألف عام''، بیروت: عالم الکتب، بی‌تا؛ ج۱، ۲ و ۳.<br /> * امین، سید محسن؛ ''أعیان الشیعة''، تحقیق حسن الأمین، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۱ و ۱۰.<br /> <br /> [[رده:شهرهای اسلامی]]<br /> [[رده:شهرهای تاریخی]]<br /> [[رده:اماکن تاریخی]]<br /> [[رده:جغرافیای تاریخی جهان اسلام]]</div>

Zadhoosh