قاعده نفی عسر و حرج - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۱۰

2025-06-28T14:10:57Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: ویرایش

2019-10-20T08:21:01Z

ویرایش

نمایش تغییرات

Heidariyan47 در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۸:۰۳

2015-05-12T08:03:33Z

Heidariyan47 در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۸:۰۱

2015-05-12T08:01:59Z

Heidariyan47 در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۷:۵۹

2015-05-12T07:59:46Z

Heidariyan47 در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۰۷:۵۸

2015-05-12T07:58:29Z

Zamani در ‏۳ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۱۷

2015-05-03T11:17:10Z

Zamani: قاعده نفی عسروحرج را به قاعده نفی عسر و حرج منتقل کرد

2015-04-25T07:25:34Z

قاعده نفی عسروحرج را به قاعده نفی عسر و حرج منتقل کرد

Heidariyan47 در ‏۱۹ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۸:۲۲

2015-04-19T08:22:55Z

Heidariyan47 در ‏۱۹ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۸:۲۱

2015-04-19T08:21:52Z

@@ سطر ۳۰: / سطر ۳۰: @@
 نفي حكم به لسان نفي موضوع، يعني اينكه با دليل نفي حرج، ادعاي نفي حقيقيِ موضوع حرجي شده است. و در نتيجه، حكم مترتب بر آن نيز نفي مي‌شود. در حقيقت موضوع به طريق ادعايي نفي شده و به طور غيرمستقيم، نفي حكم كه اثر و نتيجه آن است اراده مي‌شود.<ref> آخوند خراساني، كفاية الأصول، ج 2، ص 381 </ref>
 مثل ربای پدر و فرزند،گفته شده است که اشکالی ندارد چون که ربا بین پدر وفرزند نفی شده است.و ربا نیست،وبه واسطه نفی موضوع،نفی حکم نیز شده است.
-نظر مرحوم امام«ره»: گفته شده كه منظور از مفاد لاضرر و نفي حرج، نهي سلطاني يا حكومتي است و به منظور ادارۀ جامعه است و مراد از آن نهي شرعي نمي‌باشد<ref> موسوي، روح ا...؛ الرسائل، ج 1،‌ص 50 </ref>
+نظر مرحوم امام«ره»: گفته شده كه منظور از مفاد لاضرر و نفي حرج، نهي سلطاني يا حكومتي است و به منظور ادارۀ جامعه است و مراد از آن نهي شرعي نمي‌باشد<ref> موسوي، روح ا...، الرسائل، ج 1،‌ص 50 </ref>
 ==قلمرو قاعده==

@@ سطر ۴۵: / سطر ۴۵: @@
 ==منابع==
--مكارم شيرازي، ناصر؛ القواعد الفقهيه، قم- مدرسه امام علي ابن ابي طالب، 1416، چهارم، ج اول، ص 180-160
+-مكارم شيرازي، ناصر، القواعد الفقهيه، قم- مدرسه امام علي ابن ابي طالب، 1416، چهارم، ج اول، ص 180-160
 -بجنوردي، سيد محمد موسوي؛ قواعد فقهيّه، تهران، مجمع علمي فرهنگي مجد، 1385، چاپ اول، ج اول، ص 272

@@ سطر ۱۲: / سطر ۱۲: @@
 - '''سنّت''': قاعده لا ضرر
- يكي از معانی ضرر، تنگي و ضيق است که به وسیله این قاعده برداشته شده است. روايت ديگري كه مورد استناد قرار گرفته است روايت عبدالأعلي مولي آل سام  در خصوص اينكه راوي از امام صادق (ع) مي پرسد كه بر زمين افتاده و ناخن وي جدا شده و انگشت خود را با پارچه بسته است حال چگونه بايد وضو بگيرد؟ امام (ع) مي‌فرمايد: حكم اين قضيه و نظاير آن از كتاب خدا روشن مي‌شود. زيرا خداوند فرموده است كه در دين بر شما حرجي قرار داده نشده است. پس بر آن مسح كن<ref> حر عاملي، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، ج 1، ص 327. </ref>. از اين استدلال امام (ع) استفاده مي‌شود كه سخت نبودن رفتارهای دینی قاعده كلي است.
+يكي از معانی ضرر، تنگي و ضيق است که به وسیله این قاعده برداشته شده است. روايت ديگري كه مورد استناد قرار گرفته است روايت عبدالأعلي مولي آل سام  در خصوص اينكه راوي از امام صادق (ع) مي پرسد كه بر زمين افتاده و ناخن وي جدا شده و انگشت خود را با پارچه بسته است حال چگونه بايد وضو بگيرد؟ امام (ع) مي‌فرمايد: حكم اين قضيه و نظاير آن از كتاب خدا روشن مي‌شود. زيرا خداوند فرموده است كه در دين بر شما حرجي قرار داده نشده است. پس بر آن مسح كن<ref> حر عاملي، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، ج 1، ص 327. </ref>. از اين استدلال امام (ع) استفاده مي‌شود كه سخت نبودن رفتارهای دینی قاعده كلي است.
 -'''عقل و بناي عقلا''':
- گفته شده است كه قاعده نفي عسر و حرج يك قاعده عقلي است و بناي عقلا نيز مويد آن است چرا كه تكليف به هر چيزي كه موجب مشقت باشد عقلاٌ محال است چه، كه انگيزه تكاليف، اطاعت و انقياد است . و اين هدف با تكليف به «امر غیر قابل تحمل» نقض مي‌شود. و مرحوم شيخ در اين خصوص مي‌فرمايد كه اجراي قاعده نفي عسر و حرج در غير آنچه موجب اختلال نظام زندگي مي‌شود محل ترديد است زیرا كه يك قاعدۀ غيرلفظي و لبُُُُی است وباید به قدر متیقن اکتفا کرد و به موارد مشکوک تسری نداد<ref> انصاري، مرتضي، فوائد الأصول (رسائل)، ج 1،‌ ص 196 </ref>
+گفته شده است كه قاعده نفي عسر و حرج يك قاعده عقلي است و بناي عقلا نيز مويد آن است چرا كه تكليف به هر چيزي كه موجب مشقت باشد عقلاٌ محال است چه، كه انگيزه تكاليف، اطاعت و انقياد است . و اين هدف با تكليف به «امر غیر قابل تحمل» نقض مي‌شود. و مرحوم شيخ در اين خصوص مي‌فرمايد كه اجراي قاعده نفي عسر و حرج در غير آنچه موجب اختلال نظام زندگي مي‌شود محل ترديد است زیرا كه يك قاعدۀ غيرلفظي و لبُُُُی است وباید به قدر متیقن اکتفا کرد و به موارد مشکوک تسری نداد<ref> انصاري، مرتضي، فوائد الأصول (رسائل)، ج 1،‌ ص 196 </ref>
 ==گستره قاعده==
 در اينكه آيا مفاد اين قاعده نفي احكام حرجي به طور حقيقي است يا مجاز، و يا اينكه نفي حكم است به لسان نفي موضوع ميان علما اختلاف نظر وجود دارد.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 وقتی مکلف در انجام عملی به سختی می افتد به گونه ای که عرفا نمی تواند تحمل کنید نوعی احکام خاص برای او ایجاد می شود . مستند شرعی اینگونه احکام قاعده نفی عسر و حرج است . با استناد به این قاعده سختی حکم از دوش مکلف برداشته خواهد شد .
 ==بیان قاعده==
-==مباني قاعده==
+عسر در لغت به معناي صعوبت، مشقّت و شدت آمده است و حرج نيز به معناي ضيق و تنگي و تنگنا و گناه آمده است. <ref> المغمه، ماده عسر </ref> و در اصطلاح فقهي و حقوقي منظور از اين قاعده اين است كه تكاليفي كه موجب مشقت و سختي براي مكلف است در دين وجود ندارد.
 -'''كتاب''': وما جعل عليكم في الدّين من حرج (حج 78)
 در دين براي شما  حرجي قرار داده نشده است. بدين ترتيب كه با توجه به سياق آيه و آيه ماقبل كه مؤمنان را به ركوع و سجود و پرستش خدا و جهاد در راه خدا ملزم مي‌كند معلوم مي‌شود كه منظور نفي حرج در كل دين مي‌باشد و منحصر در جهاد نمي‌باشد و با توجه به كلمۀ «ما جَعَل» معلوم می شود كه خداوند احكام حرجي را از مؤمنان برداشته است نه موضوعات حرجي را .چون که لفظ «ما جعل»ظهور در این دارد که خداوند چنین احکامی را جعل نفرموده است،نه اینکه حکم جعل شده و موضوعات حرجی برداشته شده است.
-- '''سنّت''': قاعده لاضرر؛ چرا كه يكي از معناي ضرر،تنگي و ضيق است که به وسیله این قاعده برداشته شده است. روايت ديگري كه مورد استناد قرار گرفته است روايت عبدالأعلي مولي آل سام  در خصوص اينكه راوي از امام صادق (ع) مي پرسد كه بر زمين افتاده و ناخن وي جدا شده و انگشت خود را با پارچه بسته است حال چگونه بايد وضو بگيرد؟ امام (ع) مي‌فرمايد: حكم اين قضيه و نظاير آن از كتاب خدا روشن مي‌شود. زيرا خداوند فرموده است كه در دين بر شما حرجي قرار داده نشده است. پس بر آن مسح كن<ref> حر عاملي، محمدبن حسن؛ وسائل الشيعه، ج 1، ص 327. </ref>. از اين استدلال امام (ع) استفاده مي‌شود كه سخت نبودن رفتارهای دینی قاعده كلي است.
+- '''سنّت''': قاعده لا ضرر
--'''عقل و بناي عقلا''': گفته شده است كه قاعده نفي عسر و حرج يك قاعده عقلي است و بناي عقلا نيز مويد آن است چرا كه تكليف به هر چيزي كه موجب مشقت باشد عقلاٌ محال است چه، كه انگيزه تكاليف، اطاعت و انقياد است . و اين هدف با تكليف به «امر غیر قابل تحمل» نقض مي‌شود. و مرحوم شيخ در اين خصوص مي‌فرمايد كه اجراي قاعده نفي عسر و حرج در غير آنچه موجب اختلال نظام زندگي مي‌شود محل ترديد است زیرا كه يك قاعدۀ غيرلفظي و لبُُُُی است وباید به قدر متیقن اکتفا کرد و به موارد مشکوک تسری نداد<ref> انصاري، مرتضي؛ فوائد الأصول (رسائل)، ج 1،‌ ص 196 </ref>
+-'''عقل و بناي عقلا''':
 ==گستره قاعده==
 در اينكه آيا مفاد اين قاعده نفي احكام حرجي به طور حقيقي است يا مجاز، و يا اينكه نفي حكم است به لسان نفي موضوع ميان علما اختلاف نظر وجود دارد.
 نظر مرحوم شيخ انصاری: ايشان در بحث از مفاد «لاضرر» و اينكه منظور از «لا» چيست معتقد است كه منظور عدم تشريع حكم ضرري و حرجي است یعنی در اسلام قانونگذار احکامی را که موجب شود افراد به سختی و تنگناه دچار شوند وضع نکرده است .
-نظر مرحوم آخوند: نفي حكم به لسان نفي موضوع: يعني اينكه با دليل نفي حرج، ادعاي نفي حقيقيِ موضوع حرجي شده است. و در نتيجه، حكم مترتب بر آن نيز نفي مي‌شود. در حقيقت موضوع به طريق ادعايي نفي شده و به طور غيرمستقيم، نفي حكم كه اثر و نتيجه آن است اراده مي‌شود<ref> آخوند خراساني، كفاية الأصول، ج 2، ص 381 </ref>
 مثل ربای پدر و فرزند،گفته شده است که اشکالی ندارد چون که ربا بین پدر وفرزند نفی شده است.و ربا نیست،وبه واسطه نفی موضوع،نفی حکم نیز شده است.
 نظر مرحوم امام«ره»: گفته شده كه منظور از مفاد لاضرر و نفي حرج، نهي سلطاني يا حكومتي است و به منظور ادارۀ جامعه است و مراد از آن نهي شرعي نمي‌باشد<ref> موسوي، روح ا...؛ الرسائل، ج 1،‌ص 50 </ref>
 ==قلمرو قاعده==
 اينكه منظور از حرج چيست آيا ملاك حرج شخصي است يا نوعي. گفته شده كه با دقت در ادلۀ‌ اين قاعده مي‌توان گفت كه ملاك حرج شخصي است نه نوعي.
 ==تعارض قاعدۀ با لاضرر==
 در صورتي كه اعمال قاعده نفي حرج موجب ضرري براي طرف ديگر شود يا اينكه جاري شدن قاعده لاضرر موجب حرج و مشقت براي ديگري شود در ظاهر تعارض وجود دارد و حال سؤال اين است كه در صورت تعارض كدام يك حاكم است.
 برخي از علما معتقدند كه قاعده نفي عسر و حرج به لاضرر حاكم است و بعضي ديگر از فقها معتقدند اصولاٌ جايي براي تقدم لاحرج بر لاضرر وجود ندارد. چرا كه هر دو قاعده از احكام امتناني بوده و در جايي كه اجراي آنها موجب خلاف امتنان باشد جاري نمي‌شوند.
@@ سطر ۳۱: / سطر ۴۹: @@
 -بجنوردي، سيد محمد موسوي؛ قواعد فقهيّه، تهران، مجمع علمي فرهنگي مجد، 1385، چاپ اول، ج اول، ص 272
--ايرواني، باقر؛ دروس تمهيديه في القواعد الفقهيّه، نشر دارالفقه للطباعة والنشر، ج اول، ص 180
+-ايرواني، باقر، دروس تمهيديه في القواعد الفقهيّه، نشر دارالفقه للطباعة والنشر، ج اول، ص 180

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۱:۱۷
سطر ۳۴:		سطر ۳۴:


		+	{{فقه}}
		+	{{فقه/قواعد فقهی}}

−	~~________________________________________~~	+	[[رده:قواعد فقه]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۲۵ آوریل ۲۰۱۵، ساعت ۰۷:۲۵
(بدون تفاوت)