https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%81%D8%B7%D8%AD%DB%8C%D9%87فطحیه - تاریخچهٔ ویرایشها2026-04-20T21:23:35Zتاریخچهٔ ویرایشهای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.32.0https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%81%D8%B7%D8%AD%DB%8C%D9%87&diff=157241&oldid=prevمهدی موسوی در ۴ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۴2025-06-04T08:24:06Z<p></p>
<table class="diff diff-contentalign-right" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">نسخهٔ ۴ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1" >سطر ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">سطر ۱:</td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''«فَطَحیّه»''' یا «اَفطحیه» نام فرقهای از [[شیعه]] است که معتقد بودند [[امامت]] پس از شهادت [[امام صادق]] (علیهالسلام) به «[[عبدالله افطح]]» <del class="diffchange diffchange-inline">(متوفای ۱۴۸ ق) </del>-که فرزند بزرگتر امام بود- منتقل شده است.<ref>اختیار معرفة الرجال، کشی، ج۲، ص۵۲۴.</ref> عبدالله، اگرچه بزرگترین فرزند امام صادق بود، <del class="diffchange diffchange-inline">اما </del>عیبى جسمانى داشت و دینش نیز ناقص بود و به احکام [[شریعت]] آشنا نبود؛ از این رو، چون <del class="diffchange diffchange-inline">مردم </del>ضعف علمی و عملی <del class="diffchange diffchange-inline">افطح </del>را مشاهده کردند، از او برگشته و به امامت [[موسی بن جعفر|حضرت موسی بن جعفر]] (علیهالسلام) روی آوردند.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''«فَطَحیّه»''' یا «اَفطحیه» نام فرقهای از [[شیعه]] است که معتقد بودند [[امامت]] پس از شهادت [[امام صادق]] (علیهالسلام) به «[[عبدالله افطح]]» -که فرزند بزرگتر امام بود- منتقل شده است.<ref>اختیار معرفة الرجال، کشی، ج۲، ص۵۲۴.</ref> <ins class="diffchange diffchange-inline">اما </ins>عبدالله، اگرچه بزرگترین فرزند امام صادق <ins class="diffchange diffchange-inline">هنگام وفات ایشان </ins>بود، عیبى جسمانى داشت و دینش نیز ناقص بود و به احکام [[شریعت]] آشنا نبود؛ از این رو، <ins class="diffchange diffchange-inline">بسیاری از پیروانش </ins>چون ضعف علمی و عملی <ins class="diffchange diffchange-inline">او </ins>را مشاهده کردند، از او برگشته و به امامت [[موسی بن جعفر|حضرت موسی بن جعفر]] (علیهالسلام) روی آوردند.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پیدایش فطحیه==</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پیدایش <ins class="diffchange diffchange-inline">و زوال </ins>فطحیه==</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>با [[شهادت امام صادق علیه السلام|شهادت امام صادق]] (علیهالسّلام) در سال ۱۴۸ ق، پیروان مکتب [[امامیه]] به دنبال جانشین آن حضرت بودند. زیرا میدانستند که [[امامت]] و جانشینی از [[پیامبر اکرم]] (صلیاللهعلیهوآله) مخصوص [[امام علی]] (علیهالسّلام) و یازده فرزند از آن حضرت است.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>با [[شهادت امام صادق علیه السلام|شهادت امام صادق]] (علیهالسّلام) در <ins class="diffchange diffchange-inline">۲۵ [[شوال]] </ins>سال ۱۴۸ ق، پیروان مکتب [[امامیه]] به دنبال جانشین آن حضرت بودند. زیرا میدانستند که [[امامت]] و جانشینی از [[پیامبر اکرم]] (صلیاللهعلیهوآله) مخصوص [[امام علی]] (علیهالسّلام) و یازده فرزند از آن حضرت است.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما شرائط اجتماعی و فضای سیاسی در آن زمان با حکومت جائرانه [[منصور دوانقی]] بگونهای بود که مانع از وصیت علنی و آشکار [[امام صادق]] (علیهالسّلام) به امامت فرزندش [[موسی بن جعفر]] (علیهالسّلام) شد و امام موسی بن جعفر (علیهالسّلام) نمیتوانست بدون ملاحظات سیاسی امامت خویش را آشکار کند. همین فضای سیاسی باعث شد تا عدهای در تطبیق امامت به خطا بروند.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما شرائط اجتماعی و فضای سیاسی در آن زمان با حکومت جائرانه [[منصور دوانقی]] بگونهای بود که مانع از وصیت علنی و آشکار [[امام صادق]] (علیهالسّلام) به امامت فرزندش [[موسی بن جعفر]] (علیهالسّلام) شد و امام موسی بن جعفر (علیهالسّلام) نمیتوانست بدون ملاحظات سیاسی امامت خویش را آشکار کند. همین فضای سیاسی باعث شد تا عدهای در تطبیق امامت به خطا بروند.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l17" >سطر ۱۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">سطر ۱۷:</td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>چهرههای درخشان اصحاب امام صادق (علیهالسّلام) به هیچ وجه به امامت عبدلله روی نیاوردند. اما افرادی که از منطقه [[مدینه]] دور بودند و چندان ارتباطی نداشتند، بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) با ادعای امامت عبدالله روبرو شدند. این گروه عده کثیری از شیعیان بودند که ادعای آشکار و آزادانه امامت از سوی عبدالله را پذیرفتند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۷.</ref></div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>چهرههای درخشان اصحاب امام صادق (علیهالسّلام) به هیچ وجه به امامت عبدلله روی نیاوردند. اما افرادی که از منطقه [[مدینه]] دور بودند و چندان ارتباطی نداشتند، بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) با ادعای امامت عبدالله روبرو شدند. این گروه عده کثیری از شیعیان بودند که ادعای آشکار و آزادانه امامت از سوی عبدالله را پذیرفتند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۷.</ref></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما پس از معاشرت با او و یا بعد از مرگ زودرس او، از این فرقه دست کشیده و منکر امامت او شدند. ولی تعداد محدودی بر امامت او باقی ماندند و بعد از مرگ او به امامت [[موسی بن جعفر]] (علیهالسّلام) معتقد شدند. [[عبدالله بن بکیر شیبانی|عبدالله بن بکیر]] و علی بن حدید و عمار بن موسی ساباطی را از این گروه شمردهاند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> البته این افراد هیچ حکمی از [[احکام]] و یا روایتی در مورد اعتقادات را از عبدالله نقل ننمودهاند؛ زیرا از او چیزی جز ادعای امامت و پاسخهای غلط به یادگار نمانده است.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما پس از معاشرت با او و یا بعد از مرگ زودرس او، از این فرقه دست کشیده و منکر امامت او شدند. ولی تعداد محدودی بر امامت او باقی ماندند و بعد از مرگ او به امامت [[موسی بن جعفر]] (علیهالسّلام) معتقد شدند. [[عبدالله بن بکیر شیبانی|عبدالله بن بکیر]] و علی بن حدید و عمار بن موسی ساباطی را از این گروه شمردهاند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> البته این افراد هیچ حکمی از [[احکام]] و یا روایتی در مورد اعتقادات را از عبدالله نقل ننمودهاند؛ زیرا از او چیزی جز ادعای امامت و پاسخهای غلط به یادگار نمانده است.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برخی «فطحیه» را به دو دلیل، نحله و [[فرقه]] محسوب نکرده اند؛ الف: یکی اینکه عقیده به امامت عبدالله افطح ناشی از شبههای بود که به زودی زایل شد. ب: و اینکه این عده آراء و عقاید خاصی که مناسب فرقه باشد نداشتند و چنانکه گذشت در زمان کوتاهی منقرض شدند.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ص۱۱۲؛ المقالات و الفرق، اشعری قمی؛ معجم الفرق، یحیی الامین، ص۱۸۷.</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عبدالله افطح بعد از حدود هفتاد روز از شهادت [[امام صادق]] (علیهالسّلام) در [[ماه محرم|محرم]] سال ۱۴۹ هجری دار دنیا را وداع گفت<ref>شهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۶. </ref> و از خود فرزندی و یا فرزند ذکوری<ref>شهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۶؛ نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> بر جای نگذاشت، تا پیروانش ادعای امامت را در مورد فرزندش تکرار کنند؛ و این امر موجب برگشت عده ای از معتقدان به امامت او به جانب [[امام کاظم]] (علیهالسّلام) شد.<ref>اشعری، المقالات والفرق، ص ۸۷.</ref> از این رو انقراض زودرس در همان سال های نخستین دامنگیر فطحیه شد و اکنون از آن اثری باقی نمانده است.<ref>مسالک الافهام، ج۵، ص۳۴۰؛ جواهر الکلام، ج۲۸، ص۴۰.</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==عوامل انقراض فطحیه==</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==عوامل انقراض فطحیه==</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از عوامل مهم انقراض این فرقه میتوان به <del class="diffchange diffchange-inline">چهار عامل </del>اشاره نمود:</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از عوامل مهم انقراض این فرقه میتوان به <ins class="diffchange diffchange-inline">موارد زیر </ins>اشاره نمود:</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">*مناظره و محاجه با امام کاظم: گفته شده [[امام موسی بن جعفر]] (علیهالسّلام) دستور داد تا آتشی برافروزند و در مقابل عبدالله وارد آتش شد و مدتی در آن بود و با مردم صحبت مینمود. سپس به عبدالله فرمود اگر تو امام میباشی این کار را انجام بده ولی او این کار را نکرد.<ref>علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۲، ص۱۸۹، چاپ کتابخانه حیدریه، نجف، ۱۳۸۴.</ref> امام با این [[معجزه]]، حجت را بر او تمام نمود و به هدایت شیعیان پرداخت.</del></div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*عدم معیار تعیین کننده در امامت: از مهمترین اعتقادات امامیه در مورد امام و جانشین [[پیامبر اکرم]] (صلیاللهعلیهوآله) این است که چنین شخصیتی باید دارای علم و [[عصمت]] باشد. در حالی که قول و اعمال عبدالله افطح از چنین معیاری تهی بود.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> علاوه بر اینکه اصولا امامت برای افرادی معین است که نام و مشخصات ایشان از زمان نبی مکرم اسلام (صلیاللهعلیهوآله) بیان و به نص امام قبلی معین شده باشند.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*عدم معیار تعیین کننده در امامت: از مهمترین اعتقادات امامیه در مورد امام و جانشین [[پیامبر اکرم]] (صلیاللهعلیهوآله) این است که چنین شخصیتی باید دارای علم و [[عصمت]] باشد. در حالی که قول و اعمال عبدالله افطح از چنین معیاری تهی بود.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> علاوه بر اینکه اصولا امامت برای افرادی معین است که نام و مشخصات ایشان از زمان نبی مکرم اسلام (صلیاللهعلیهوآله) بیان و به نص امام قبلی معین شده باشند.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*عدم همراهی بزرگان اصحاب <del class="diffchange diffchange-inline">پدر</del>: این افراد بزرگانی چون [[هشام بن سالم]]، [[هشام بن حکم]]، [[عبدالله بن ابی یعفور]]، عبید بن زراره، [[جمیل بن دراج]] و [[ابان بن تغلب]] بودند. این تعداد از بزرگان اصحاب با ارتباط عمیقی که با امام صادق (علیهالسّلام) داشتند، از حقیقت امر آگاه بودند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸</ref> و یا لااقل به صرف ادعای عبدالله قائل به امامت او نشدند.</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*عدم همراهی بزرگان اصحاب <ins class="diffchange diffchange-inline">امام صادق</ins>: این افراد بزرگانی چون [[هشام بن سالم]]، [[هشام بن حکم]]، [[عبدالله بن ابی یعفور]]، عبید بن زراره، [[جمیل بن دراج]] و [[ابان بن تغلب]] بودند. این تعداد از بزرگان اصحاب با ارتباط عمیقی که با امام صادق (علیهالسّلام) داشتند، از حقیقت امر آگاه بودند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸</ref> و یا لااقل به صرف ادعای عبدالله قائل به امامت او نشدند.</div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">*امتحان و پرسش اصحاب از عبدالله: ادعای عبدالله افطح بدون شاهد و دلیل و معجزه با شکست روبرو شد و حتی او عاجز از جواب مسائل ابتدائی بود و گفته شده است که از او اعمالی سر زد که همه میدانند که از امام چنین رفتاری جایز نیست. به همین دلیل قائلین به امامت او در زمان حیات او به [[دروغ]] بودن ادعای او پی بردند و از امامت او رویگردان شدند.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> شیعیان و اصحاب برای یقین نمودن به صحت ادعای او به پرسشهای گوناگون از او میپرداختند ولی او از جواب صحیح باز میماند. به عنوان نمونه: برخی از شیعیان [[خراسان]] بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) به [[مدینه]] آمدند و سوالات زیادی با خود آورده بودند، ولی عبدالله از جواب مسائل آنها درمانده بود.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۴۶۷، مؤسسه آل البیت (علیهمالسّلام) قم، ۱۴۰۸.</ref> همچنین هشام بن سالم و [[مؤمن الطاق]] از او در مورد [[زکات]] ۱۰۰ درهم پرسیدند. او در جواب دو درهم را معین نمود.<ref>علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۲، ص۱۹۱.</ref> در حالی که غلط بودن این جواب بر اصحاب و شیعیان واضح بود.</del></div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">==سرانجام عبدالله افطح و فطحیه==</del></div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">عبدالله افطح بعد از حدود هفتاد روز از شهادت [[امام صادق]] (علیهالسّلام) در سال ۱۴۸ هجری دار دنیا را وداع گفت<ref>شهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۶. </ref> و از خود فرزندی و یا فرزند ذکوری<ref>شهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۶؛ نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸.</ref> بر جای نگذاشت، تا پیروانش ادعای امامت را در مورد فرزندش تکرار کنند؛ و این امر موجب برگشت عده ای از معتقدان به امامت او، به جانب [[امام کاظم]] (علیهالسّلام) شد.<ref>اشعری، المقالات والفرق، ص ۸۷.</ref> از این رو انقراض زودرس در همان سال های نخستین دامنگیر فطحیه شد و اکنون از آن اثری باقی نمانده است.<ref>مسالک الافهام، ج۵، ص۳۴۰؛ جواهر الکلام، ج۲۸، ص۴۰.</ref></del></div></td><td colspan="2"> </td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del class="diffchange diffchange-inline">برخی «فطحیه» را به دو </del>دلیل <del class="diffchange diffchange-inline">نحله </del>و [[<del class="diffchange diffchange-inline">فرقه</del>]] <del class="diffchange diffchange-inline">محسوب نمی دانند؛ الف: عقیده به امامت عبدالله افطح ناشی </del>از <del class="diffchange diffchange-inline">شبههای </del>بود که به <del class="diffchange diffchange-inline">زودی زایل شد. ب: این عده آراء و عقاید خاصی که مناسب فرقه باشد نداشتند و چنانکه گذشت </del>در زمان <del class="diffchange diffchange-inline">کوتاهی منقرض </del>شدند.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، <del class="diffchange diffchange-inline">ص۱۱۲؛ المقالات </del>و <del class="diffchange diffchange-inline">الفرق، اشعری قمی؛ معجم الفرق، یحیی الامین، ص۱۸۷</del>.</ref></div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins class="diffchange diffchange-inline">*امتحان و پرسش اصحاب از عبدالله: ادعای عبدالله افطح بدون شاهد و </ins>دلیل و [[<ins class="diffchange diffchange-inline">معجزه</ins>]] <ins class="diffchange diffchange-inline">با شکست روبرو شد و حتی او عاجز </ins>از <ins class="diffchange diffchange-inline">جواب مسائل ابتدائی </ins>بود <ins class="diffchange diffchange-inline">و گفته شده است </ins>که <ins class="diffchange diffchange-inline">از او اعمالی سر زد که همه میدانند که از امام چنین رفتاری جایز نیست. به همین دلیل قائلین </ins>به <ins class="diffchange diffchange-inline">امامت او </ins>در زمان <ins class="diffchange diffchange-inline">حیات او به [[دروغ]] بودن ادعای او پی بردند و از امامت او رویگردان </ins>شدند.<ref>نوبختی، <ins class="diffchange diffchange-inline">حسن بن موسی، </ins>فرق الشیعه، <ins class="diffchange diffchange-inline">ج۱، ص۷۸.</ref> شیعیان و اصحاب برای یقین نمودن به صحت ادعای او به پرسشهای گوناگون از او میپرداختند ولی او از جواب صحیح باز میماند. به عنوان نمونه: برخی از شیعیان [[خراسان]] بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) به [[مدینه]] آمدند و سوالات زیادی با خود آورده بودند، ولی عبدالله از جواب مسائل آنها درمانده بود.<ref>محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۴۶۷، مؤسسه آل البیت (علیهمالسّلام) قم، ۱۴۰۸.</ref> همچنین هشام بن سالم </ins>و <ins class="diffchange diffchange-inline">[[مؤمن الطاق]] از او در مورد [[زکات]] ۱۰۰ درهم پرسیدند. او در جواب دو درهم را معین نمود.<ref>علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۲، ص۱۹۱</ins>.</ref> <ins class="diffchange diffchange-inline">در حالی که غلط بودن این جواب بر اصحاب و شیعیان واضح بود.</ins></div></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr>
<tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس==</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==پانویس==</div></td></tr>
</table>مهدی موسویhttps://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%81%D8%B7%D8%AD%DB%8C%D9%87&diff=157240&oldid=prevمهدی موسوی در ۴ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۳۰2025-06-04T07:30:36Z<p></p>
<a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%81%D8%B7%D8%AD%DB%8C%D9%87&diff=157240&oldid=157239">نمایش تغییرات</a>مهدی موسویhttps://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%81%D8%B7%D8%AD%DB%8C%D9%87&diff=157239&oldid=prevمهدی موسوی: صفحهای تازه حاوی ««فَطَحیّه» یا «اَفطحیه» فرقهای از شیعه هستند که معتقد بودند امامت پس ا...» ایجاد کرد2025-06-03T13:30:08Z<p>صفحهای تازه حاوی ««فَطَحیّه» یا «اَفطحیه» فرقهای از <a href="/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87" title="شیعه">شیعه</a> هستند که معتقد بودند <a href="/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA" title="امامت">امامت</a> پس ا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>«فَطَحیّه» یا «اَفطحیه» فرقهای از [[شیعه]] هستند که معتقد بودند [[امامت]] پس از [[امام صادق]] (علیهالسلام) به فرزندش «عبدالله اَفطح» که فرزند بزرگتر امام بود، منتقل شده است، نه [[موسی بن جعفر|حضرت موسی بن جعفر]] (علیهالسلام).[۱]<br />
<br />
==پیدایش فطحیه==<br />
با شهادت امام صادق (علیهالسّلام) در سال ۱۴۸ ق، پیروان مکتب امامیه به دنبال جانشین آن حضرت بودند. زیرا میدانستند که امامت و جانشینی از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) مخصوص امیرالمؤمنین علی (علیهالسّلام) و یازده فرزند از آن حضرت است.<br />
<br />
اما شرائط اجتماعی و فضای سیاسی در آن زمان با حکومت جائرانه منصور دوانقی بگونهای بود که امام موسی بن جعفر (علیهالسّلام) نمیتوانست بدون ملاحظات سیاسی امامت خویش را آشکار کند. بلکه فشار سیاسی مانع از وصیت علنی و آشکار امام صادق (علیهالسّلام) به امامت فرزندش موسی بن جعفر (علیهماالسّلام) شد. همین فضای سیاسی باعث شد تا عدهای در تطبیق امامت به خطا بروند.<br />
<br />
زمینه رجوع عدهای از شیعیان به امامت فرزندان دیگر امام صادق (علیهالسّلام) وجود داشت، چنانکه بروز اسماعیلیه و فطحیه را میتوان در این موقعیت زمانی جستجو نمود. به عنوان نمونه یکی از ادلهای که برخی فرق از جمله اسماعیلیه و فطحیه در برابر امامیه ادعا میکنند، این است که امام باید فرزند بزرگتر امام قبل باشد و با همین انگیزه عدهای در زمان حیات امام صادق (علیهالسّلام) گمان میکردند که امامت بعد از ایشان برای اسماعیل است. زیرا اسماعیل فرزند بزرگتر امام صادق (علیهالسّلام) بود؛ ولی با مرگ اسماعیل در زمان حیات امام صادق، این پندار باطل شد. عدهای با همین دلیل به امامت عبدالله افطح قائل شدند. زیرا او از برادر گرامیش امام موسی بن جعفر (علیهالسّلام) بزرگتر است.[۲]<br />
<br />
عبدالله افطح فرزند امام صادق (علیهالسّلام) و برادر تنی اسماعیل بود[۳][۴] و پس از او، بزرگترین فرزند امام صادق (علیهالسّلام) بشمار می رفت. وی از این امر بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) در ادعای امامت خویش استفاده کرد و خود را جانشین پدر بزرگوارش معرفی نمود و در جایگاه ایشان قرار یافت و غسل و کفن و دفن پدر بزرگوارش را به عهده گرفت و انگشتر آن حضرت را بدست نمود.[۵] او با این اعمال انگیزهای جز ادعای امامت نداشت. با ادعای او فرقه فطحیه که نام پیروان او میباشد به جریان افتاد. امام صادق (علیهالسّلام) او را مرجئه کبیر نام نهاد تا شخصیت واقعی او برای اصحاب پنهان نماند.[۶] با این بیان واضح میشود که او به مبانی اعتقادی امامیه پایند نبوده است بلکه با تفکر مرجئه بنی امیه درآمیخته است.<br />
<br />
چهرههای درخشان اصحاب امام صادق (علیهالسّلام) به هیچ وجه به امامت عبدلله روی نیاوردند. اما افرادی که از منطقه مدینه دور بودند و چندان ارتباطی نداشتند، بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) با ادعای امامت عبدالله روبرو شدند. این گروه عده کثیری از شیعیان بودند که ادعای آشکار و آزادانه امامت از سوی عبدالله را پذیرفتند.[۱۲]<br />
اما پس از معاشرت با او و یا بعد از مرگ زودرس او، از این فرقه دست کشیده و منکر امامت او شدند. ولی تعداد محدودی بر امامت او باقی ماندند و بعد از مرگ او به امامت موسی بن جعفر (علیهالسّلام) معتقد شدند. عبدالله بن بکیر و علی بن حدید و عمار بن موسی ساباطی را از این گروه شمردهاند.[۱۳] البته این افراد هیچ حکمی از احکام و یا روایتی در مورد اعتقادات را از عبدالله نقل ننمودهاند. زیرا از او چیزی جز ادعای امامت و پاسخهای غلط به یادگار نمانده است.<br />
<br />
برای تسمیه این فرقه به فطحیه یا افطحیه سه دلیل گفته شده است: ۱. عبدالله سرش بزرگ بود. از اینرو او را افطح میگفتند و به همین دلیل به پیروان او نیز افطحیه اطلاق شد.[۷] ۲. چون عبدالله پایش بزرگ بود ملقب به افطح شد و به پیروانش فطحیه گفتهاند.[۸][۹] ۳. عدهای بر این باورند که در کوفه فردی به نام عبدالله بن فطیح که سردمدار پیروان امامت عبدالله بود علت انتساب این فرقه به فطحیه است.[۱۰]<br />
<br />
==عوامل انقراض فطحیه==<br />
<br />
از عوامل مهم انقراض این فرقه میتوان به چهار عامل اشاره نمود:<br />
<br />
۸.۱ - مناظره و محاجه با امام<br />
امام موسی بن جعفر (علیهالسّلام) دستور داد تا آتشی برافروزند و در مقابل عبدالله وارد آتش شد و مدتی در آن بود و با مردم صحبت مینمود. سپس به عبدالله فرمود اگر تو امام میباشی این کار را انجام بده ولی او این کار را نکرد.[۱۵] امام با این معجزه، حجت را بر او تمام نمود و به هدایت شیعیان پرداخت.<br />
<br />
۸.۲ - عدم معیار تعیین کننده در امامت<br />
از مهمترین اعتقادات امامیه در مورد امام و جانشین پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) این است که چنین شخصیتی باید دارای علم و عصمت باشد. در حالی که قول و اعمال عبدالله افطح از چنین معیاری تهی بود.<br />
[۱۶] علاوه بر اینکه اصولا امامت برای افرادی معین است که نام و مشخصات ایشان از زمان نبی مکرم اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بیان و به نص امام قبلی معین شده باشند.<br />
<br />
۸.۳ - عدم همراهی بزرگان اصحاب پدر<br />
این افراد بزرگانی چون هشام بن سالم و هشام بن حکم و محمد بن نعمان و ابن ابی یعفور و عمر بن یزید و عبید بن زراره و جمیل بن دراج و ابان بن تغلب ... بودند. این تعداد از بزرگان اصحاب با ارتباط عمیقی که با امام صادق (علیهالسّلام) داشتند از حقیقت امر آگاه بودند.[۱۷] و یا لااقل به صرف ادعای عبدالله قائل به امامت او نشدند.<br />
<br />
۸.۴ - امتحان و پرسش اصحاب از عبدالله<br />
ادعای عبدالله افطح بدون شاهد و دلیل و معجزه با شکست روبرو شد و حتی او عاجز از جواب مسائل ابتدائی بود و گفته شده است که از او اعمالی سر زد که همه میدانند که از امام چنین رفتاری جایز نیست. به همین دلیل قائلین به امامت او در زمان حیات او به دروغ بودن ادعای او پی بردند و از امامت او رویگردان شدند.۱۴] شیعیان و اصحاب برای یقین نمودن به صحت ادعای او به پرسشهای گوناگون از او میپرداختند ولی او از جواب صحیح باز میماند. به عنوان نمونه:<br />
الف. برخی از شیعیان خراسان بعد از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) به مدینه آمدند و سوالات زیادی با خود آورده بودند ولی عبدالله از جواب مسائل آنها درمانده بود.[۱۸]<br />
<br />
ب. همچنین هشام بن سالم و مومن طاق از او در مورد زکات ۱۰۰ درهم پرسیدند. او درجواب دو درهم را معین نمود.[۱۹]<br />
<br />
ج. از او پرسیدند: اگر کسی بدون شاهد به همسرش بگوید: تو را طلاق دادم به تعداد ستارگان آسمان، صحیح است یا نه؟ جواب داد که طلاق صحیح است.[۲۰] در حالی که غلط بودن این سوالات بر اصحاب و شیعیان واضح بود.<br />
<br />
==سرانجام عبدالله افطح و فطحیه==<br />
<br />
عبدالله افطح با اینکه شایستگی و معیار امامت را نداشت چنین ادعائی را از خود بروز داد و عدهای را پیرو خود نمود. اما او بیش از هفتاد روز در دار دنیا به چنین ادعائی سرگرم نبود. زیرا بعد از هفتاد روز از شهادت امام صادق (علیهالسّلام) دار دنیا را وداع گفت[۲۱] و از خود فرزندی و یا فرزند ذکوری[۲۲]<br />
[۲۳] بر جای نگذاشت تا پیروانش ادعای امامت را در مورد فرزندش تکرار کنند و انقراض زودرس دامنگیر فطحیه شد. البته این فرقه منقرض شده و از آن اثری باقی نمانده است.[۲۴][۲۵]<br />
<br />
==پانویس==<br />
<br />
۱. ↑ اختیار معرفة الرجال، کشی، ج۲، ص۵۲۴. <br />
۲. ↑ الشهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۹۶، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۴. <br />
۳. ↑ الشهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۹۶، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۴. <br />
۴. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۷۷، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۵. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۷۷، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۶. ↑ شیخ مفید، الفصول المختارة، ج۱، ص۳۱۲، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید قم، ۱۴۱۳ه. ق. <br />
۷. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۷۷، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۸. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۷۷، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۹. ↑ الاشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ص۲۸، بیروت، دارالاحیا الثراث العربی.<br />
۱۰. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۱۱. ↑ الاشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ص۲۸، بیروت، دارالاحیا الثراث العربی. <br />
۱۲. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۷، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۱۳. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۱۴. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۱۵. ↑ علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۲، ص۱۸۹، چاپ کتابخانه حیدریه، نجف، ۱۳۸۴ ه. ق. <br />
۱۶. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۱۷. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۱۸. ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۴۶۷، مؤسسه آل البیت (علیهمالسّلام) قم، ۱۴۰۸ ه. ق. <br />
۱۹. ↑ علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۲، ص۱۹۱، چاپ کتابخانه حیدریه، نجف، ۱۳۸۴ ه. ق. <br />
۲۰. ↑ علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۲، ص۱۹۱، چاپ کتابخانه حیدریه، نجف، ۱۳۸۴ ه. ق. <br />
۲۱. ↑ الشهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۶، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۴. <br />
۲۲. ↑ الشهرستانی، عبدالکریم، الملل والنحل، ج۱، ص۱۶۶، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۴. <br />
۲۳. ↑ النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ج۱، ص۷۸، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۴. ۱۹۸۴.<br />
۲۴. ↑ مسالک الافهام، ج۵، ص۳۴۰. <br />
۲۵. ↑ جواهر الکلام، ج۲۸، ص۴۰. <br />
<br />
==منابع==<br />
*"فطحیه"، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهمالسلام، ج۵، ص۴۲۹. <br />
*"فرقه فطحیه"، سایت پژوهه. <br />
[[رده:فرقه های انحرافی در اسلام]][[رده:فرقه های کلامی]][[رده:انشعابات شیعه]][[رده:تاریخ تشیع]]</div>مهدی موسوی