فضیل بن عیاض - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۱ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۸

2025-09-11T08:18:19Z

مهدی موسوی در ‏۳ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۶:۵۶

2023-08-03T06:56:54Z

مهدی موسوی در ‏۲ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۰

2023-08-02T12:40:45Z

مهدی موسوی: مهدی موسوی صفحهٔ ابوعلی فضیل شیخ الاسلام فضیل عیاض را به فضیل بن عیاض منتقل کرد

2023-08-02T11:23:33Z

مهدی موسوی صفحهٔ ابوعلی فضیل شیخ الاسلام فضیل عیاض را به فضیل بن عیاض منتقل کرد

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''''ابوعلی فضیل شیخ الاسلام فضیل عیاض''''' قر...' ایجاد کرد

2013-07-20T06:18:50Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''''ابوعلی فضیل شیخ الاسلام فضیل عیاض''''' قر...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}

'''''ابوعلی فضیل شیخ الاسلام فضیل عیاض'''''

قرن: 2

(تو 105-101 وف 187 ق)

محدث صوفى، عارف و زاهد. در [[خراسان]] به دنیا آمد. روزگار جوانى فضیل در نزدیكى ابیورد و میان ابیورد و مرو سپرى گردید. وى در جوانى مدتى راهزنى مى‌كرد. سپس [[توبه]] كرد و در [[كوفه]] به فراگیرى [[حدیث]] و علم پرداخت و یكى از پیشگامان تصوف گردید.

از استادان وى: امام جعفرصادق علیه السلام، اعمش، ابن ابى‌لیلى، حمید طویل، یحیى بن سعید انصارى و بسیارى دیگر بودند. او مدتى در كوفه تحت تربیت سفیان ثورى نیز قرار گرفت. یكبار در [[مكه]] به هارون‌الرشید، خلیفه مقتدر عباسى اندرز داد و این كار باعث شد كه در [[بغداد]] نزد صوفیه و زهاد محبوب شود و حتى مورد احترام امام احمد حنبل نیز قرار گرفت.

ابن‌مبارك، یحیى بن سعید قطان، ابن‌مهدى، ابن‌عیینه، اصمعى، شافعى، بشر حافى، عبدالصمد ابن مردویه، عبدوه مروزى و حسین بن داوود بلخى و بسیارى دیگر از وى حدیث روایت كرده‌اند. بخارى، مسلم، ابن‌داوود، نسائى و ترمذى در «صحاح» خود به نقل حدیث از وى پرداخته‌اند. فضیل در [[مكه]] وفات یافت. از سخنان اوست: به عزت پروردگار سوگند كه اگر در آتشم كند امیدم به وى از دست نرود؛ بیم برتر از امید است مادام كه انسان از صحت و سلامت برخوردار است و چون به كام [[مرگ]] افتد امید برتر خواهد بود.

==منابع==
* [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج4، ص299.

[[رده:محدثان]]
[[رده:عارفان]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''«ابوعلی فضیل بن عیاض»''' (۱۰۵-۱۸۷ ق)، صوفى، عارف و محدث نامدار مسلمان در قرن دوم هجری است. فضیل در جوانى راهزنى مى‌کرد؛ اما در پی حادثه‌ای [[توبه]] کرد و به فراگیرى علم و [[حدیث]] پرداخت و یکى از پیشگامان [[تصوف]] گردید.
+'''«فُضَیل بن عیاض»''' (۱۰۵-۱۸۷ ق)، صوفى، عارف و محدث نامدار مسلمان در قرن دوم هجری است. فضیل در جوانى راهزنى مى‌کرد؛ اما در پی حادثه‌ای [[توبه]] کرد و به فراگیرى علم و [[حدیث]] پرداخت و یکى از پیشگامان [[تصوف]] گردید.
+{{شناسنامه عالم
 ==زندگی‌نامه==
-ابوعلی فضیل بن عیاض تمیمی، در اصل از ولایت مرو [[خراسان]] بود. گفته شده که او در سال ۱۰۱ یا ۱۰۵ قمری در سمرقند ولادت نمود و در منطقه دینور نشو و نما یافت.
+ابوعلی فُضیل بن عیاض تمیمی، در اصل از ولایت مرو [[خراسان]] بود. گفته شده که او در سال ۱۰۱ یا ۱۰۵ قمری در سمرقند یا ابیورد ولادت نمود و در منطقه دینور نشو و نما یافت.
-فضیل در آغاز کار، راهزن خطرناکى بود که همه مردم از او وحشت داشتند. روزی از نزدیکى یک آبادى مى گذشت، دخترى را دید و نسبت به او علاقه مند شد، عشق سوزان دختر «فضیل» را وادار کرد که شب هنگام از دیوار خانه او بالا رود، و تصمیم داشت به هر قیمتى شده به وصال او نائل گردد، در این هنگام بود که صوت [[قرآن]] دلنشینی از خانه مجاور شنید. مردی این آیه شریفه را می خواند: {{متن قرآن|«أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّهِ...»}} ([[سوره حدید]]، ۱۶) آیا هنوز وقت آن نرسیده که دلهای مردم با ایمان با یاد خدا خاشع شود؟ شنیدن این آیه، چنان تحولی در درون فضیل به وجود آورد که بی اختیار گفت: «بَلى وَاللّهِ قَدْ آنَ...»؛ به خدا سوگند وقت آن رسیده است... . پس فوراً از دیوار پایین آمد و از گناهی که در نظر داشت چشم پوشید. همین تذکر سبب شد که فضیل از تمام آلودگی ها، خود را نجات دهد و دست از دزدی و [[گناه]] بشوید.
+فضیل در آغاز کار، راهزن خطرناکى بود که همه مردم از او وحشت داشتند. در سبب تحول او گفته شده: روزی از نزدیکى یک آبادى مى گذشت، دخترى را دید و نسبت به او علاقه مند شد، عشق سوزان دختر، «فضیل» را وادار کرد که شب هنگام از دیوار خانه او بالا رود و تصمیم داشت به هر قیمتى شده به وصال او نائل گردد. در این هنگام بود که صوت [[قرآن]] دلنشینی از خانه مجاور شنید. مردی این [[آیه]] شریفه را می خواند: {{متن قرآن|«أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّهِ...»}}؛<ref>[[سوره حدید]]، ۱۶.</ref> آیا هنوز وقت آن نرسیده که دلهای مردم با ایمان با یاد خدا خاشع شود؟! شنیدن این آیه، چنان تحولی در درون فضیل به وجود آورد که بی اختیار گفت: «بَلى وَاللّهِ قَدْ آنَ...»؛ به خدا سوگند وقت آن رسیده است... . پس فوراً از دیوار پایین آمد و از گناهی که در نظر داشت چشم پوشید. همین تذکر سبب شد که فضیل از تمام آلودگی ها، خود را نجات دهد و دست از دزدی و [[گناه]] بشوید.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۲۴، ص۱۵۱.</ref>
 در همان شب که این دگرگونی در درون فضیل پدید آمده و او را سرگردان و منقلب ساخته بود، گذرش به کاروانسرایی افتاد که کاروانی در آن فرود آمده و بار انداخته بود. فضیل در گوشه ای خزید و سر به گریبان، بر گذشته پر گناه خود افسوس می خورد. در آن حال شنید که کاروانیان درباره ساعت حرکت سخن می گویند. یکی از کاروانیان می گفت: امشب حرکت نکنید و بگذارید هوا روشن شود، زیرا فضیل بر سر راه است و خطر او قافله را تهدید می کند. سخن اضطراب آمیز کاروانیان، آتشی در دل فضیل برافروخت و از اینکه جنایات او، این چنین مردم را مضطرب و پریشان ساخته به شدت متأثر شد و از جا برخاست و گفت: مردم بدانید من فضیل بن عیاضم و آسوده خاطر باشید که دیگر فضیل دزدی نمی کند و سر راه را بر کاروانیان نمی بندد. او به درگاه خدا بازگشته و از گناه خود [[توبه]] کرده است.
-فضیل بن عیاض سرانجام، در [[مکه]] در ماه [[ماه محرم|محرم]] سال ۱۸۷ قمری در سن ۸۲ سالگی درگذشت و در قبرستان معلاة (قبرستان [[ابوطالب]]) به خاک سپرده شد.
+برخی نام فضیل را در ردیف راویان [[اهل سنت]] ثبت کرده‌اند،<ref>احمد نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۱۰.</ref> اما برخی دیگر برآن‌اند که وی [[شیعه]] بوده و [[تقیه]] می‌کرده است.<ref>عبدالله مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۱۴.</ref>
 ==جایگاه علمی==
-برخی از استادان فضیل بن عیاض عبارتند از: [[اعمش]]، [[ابن ابی لیلی|ابن ابى‌ لیلى]]، حمید طویل، یحیى بن سعید انصارى. او مدتى در [[کوفه]] تحت تربیت [[سفیان ثوری]] نیز قرار گرفت. برخی علمای [[شیعه]] مانند [[شیخ طوسی]]، فضیل را از اصحاب و راویان موثق [[امام جعفرصادق|امام صادق]] علیه السلام برشمرده اند.
+برخی از استادان فضیل بن عیاض عبارتند از: [[اعمش]]، [[ابن ابی لیلی|ابن ابى‌ لیلى]]، حمید طویل، یحیى بن سعید انصارى. او مدتى در [[کوفه]] تحت تربیت [[سفیان ثوری]] نیز قرار گرفت. برخی علمای [[شیعه]] مانند [[شیخ طوسی]]، فضیل را از اصحاب و راویان موثق [[امام جعفرصادق|امام صادق]] علیه السلام برشمرده اند. فضیل دارای دست نوشته‌ای از امام صادق علیه‌السلام بود که سلیمان بن داود آن را روایت کرده است.<ref>علامه حلی، خلاصة الاقوال، ص۳۸۷؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۲۴، ص۱۵۱.</ref>
 همچنین ابن‌ مبارک، یحیى بن سعید قطان، ابن‌ مهدى، ابن‌ عیینه، اصمعى، [[شافعی|شافعى]]، [[بشر حافی|بشر حافى]]، عبدالصمد ابن مردویه، عبدوه مروزى و حسین بن داوود بلخى از وى [[حدیث]] روایت کرده‌اند. [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخارى]]، [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم]]، [[ابو داوود سجستانی|ابو داوود]]، [[احمد بن شعیب نسائی|نسائى]] و [[محمد بن عیسی ترمذی|ترمذى]] نیز در کتب خود به نقل حدیث از وى پرداخته‌اند.
@@ سطر ۱۹: / سطر ۳۱: @@
 همچنین از سخنان اوست: «به عزت پروردگار سوگند که اگر در آتشم کند امیدم به وى از دست نرود؛ بیم برتر از امید است، مادام که انسان از صحت و سلامت برخوردار است و چون به کام [[مرگ]] افتد امید برتر خواهد بود». یک بار در [[مکه]] به [[هارون الرشید|هارون‌الرشید]]، خلیفه [[حکومت بنی عباس|عباسى]] اندرز داد و این کار باعث شد که در [[بغداد]] نزد [[تصوف|صوفیه]] و زهاد محبوب شود و حتى مورد احترام [[احمد بن حنبل]] نیز قرار گرفت.
 ==منابع==
-*[[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج۴، ص۲۹۹.
+*[[اثرآفرینان]]، [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، ج۴، ص۲۹۹.
-*"داستان توبه فضیل عیاض"، [https://www.porseman.com/article/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84-%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B6/138750 سایت پرسمان].
+*[https://www.porseman.com/article/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84-%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B6/138750 "داستان توبه فضیل عیاض"، سایت پرسمان].
 *"ذکر فضیل عیاض"، تذکرة الاولیاء، عطار نیشابوری.
+*"فضیل بصری"، دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ج۱، ص۶۱۶.
 [[رده:علمای قرن دوم]]
 [[رده:عارفان]][[رده:محدثان]][[رده:راویان حدیث]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''«ابوعلی فضیل بن عیاض»''' (۱۰۵-۱۸۷ ق)، صوفى، عارف، زاهد و محدث مسلمان در قرن دوم هجری است. فضیل در جوانى مدتى راهزنى مى‌کرد؛ سپس [[توبه]] کرد و در [[کوفه]] به فراگیرى علم و [[حدیث]] پرداخت و یکى از پیشگامان [[تصوف]] گردید.
+'''«ابوعلی فضیل بن عیاض»''' (۱۰۵-۱۸۷ ق)، صوفى، عارف و محدث نامدار مسلمان در قرن دوم هجری است. فضیل در جوانى راهزنى مى‌کرد؛ اما در پی حادثه‌ای [[توبه]] کرد و به فراگیرى علم و [[حدیث]] پرداخت و یکى از پیشگامان [[تصوف]] گردید.
-== زندگی‌نامه ==
+==زندگی‌نامه==
-ابوعلی فضیل بن عیاض تمیمی، در اصل از ولایت مرو [[خراسان]] است. گفته شده که او در سال ۱۰۱ یا ۱۰۵ قمری در سمرقند ولادت نمود و در منطقه دینور نشو و نما یافت.
+ابوعلی فضیل بن عیاض تمیمی، در اصل از ولایت مرو [[خراسان]] بود. گفته شده که او در سال ۱۰۱ یا ۱۰۵ قمری در سمرقند ولادت نمود و در منطقه دینور نشو و نما یافت.
-فضیل در آغاز کار، راهزن خطرناکى بود که همه مردم از او وحشت داشتند. روزی از نزدیکى یک آبادى مى گذشت، دخترى را دید و نسبت به او علاقه مند شد، عشق سوزان دختر «فضیل» را وادار کرد که شب هنگام از دیوار خانه او بالا رود، و تصمیم داشت به هر قیمتى شده به وصال او نائل گردد، در این هنگام بود که صوت [[قرآن]] دلنشینی از خانه مجاور شنید. مردی این آیه شریفه را می خواند: {{متن قرآن|«أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّهِ...»}} ([[سوره حدید]]، ۱۶) آیا هنوز وقت آن نرسیده که دلهای مردم با ایمان با یاد خدا خاضع و خاشع شود؟ شنیدن این آیه، چنان تحولی در درون فضیل به وجود آورد که بی اختیار گفت: «بَلى وَ اللّهِ قَدْ آنَ، ...»؛ به خدا سوگند وقت آن رسیده است... . پس فوراً از دیوار پایین آمد و از گناهی که در نظر داشت چشم پوشید. همین تذکر سبب شد که فضیل از تمام آلودگی ها، خود را نجات دهد و دست از دزدی و گناه بشوید.
+فضیل در آغاز کار، راهزن خطرناکى بود که همه مردم از او وحشت داشتند. روزی از نزدیکى یک آبادى مى گذشت، دخترى را دید و نسبت به او علاقه مند شد، عشق سوزان دختر «فضیل» را وادار کرد که شب هنگام از دیوار خانه او بالا رود، و تصمیم داشت به هر قیمتى شده به وصال او نائل گردد، در این هنگام بود که صوت [[قرآن]] دلنشینی از خانه مجاور شنید. مردی این آیه شریفه را می خواند: {{متن قرآن|«أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّهِ...»}} ([[سوره حدید]]، ۱۶) آیا هنوز وقت آن نرسیده که دلهای مردم با ایمان با یاد خدا خاشع شود؟ شنیدن این آیه، چنان تحولی در درون فضیل به وجود آورد که بی اختیار گفت: «بَلى وَاللّهِ قَدْ آنَ...»؛ به خدا سوگند وقت آن رسیده است... . پس فوراً از دیوار پایین آمد و از گناهی که در نظر داشت چشم پوشید. همین تذکر سبب شد که فضیل از تمام آلودگی ها، خود را نجات دهد و دست از دزدی و [[گناه]] بشوید.
 در همان شب که این دگرگونی در درون فضیل پدید آمده و او را سرگردان و منقلب ساخته بود، گذرش به کاروانسرایی افتاد که کاروانی در آن فرود آمده و بار انداخته بود. فضیل در گوشه ای خزید و سر به گریبان، بر گذشته پر گناه خود افسوس می خورد. در آن حال شنید که کاروانیان درباره ساعت حرکت سخن می گویند. یکی از کاروانیان می گفت: امشب حرکت نکنید و بگذارید هوا روشن شود، زیرا فضیل بر سر راه است و خطر او قافله را تهدید می کند. سخن اضطراب آمیز کاروانیان، آتشی در دل فضیل برافروخت و از اینکه جنایات او، این چنین مردم را مضطرب و پریشان ساخته به شدت متأثر شد و از جا برخاست و گفت: مردم بدانید من فضیل بن عیاضم و آسوده خاطر باشید که دیگر فضیل دزدی نمی کند و سر راه را بر کاروانیان نمی بندد. او به درگاه خدا بازگشته و از گناه خود [[توبه]] کرده است.
-فضیل بن عیاض سرانجام، در [[مکه]] به سال ۱۸۷ قمری در سن ۸۲ سالگی در روز [[عاشورا]] درگذشت.
+فضیل بن عیاض سرانجام، در [[مکه]] در ماه [[ماه محرم|محرم]] سال ۱۸۷ قمری در سن ۸۲ سالگی درگذشت و در قبرستان معلاة (قبرستان [[ابوطالب]]) به خاک سپرده شد.
-== جایگاه علمی ==
+==جایگاه علمی==
-از استادان وى: امام جعفرصادق علیه السلام، اعمش، ابن ابى‌لیلى، حمید طویل، یحیى بن سعید انصارى و بسیارى دیگر بودند. او مدتى در کوفه تحت تربیت سفیان ثورى نیز قرار گرفت.
+برخی از استادان فضیل بن عیاض عبارتند از: [[اعمش]]، [[ابن ابی لیلی|ابن ابى‌ لیلى]]، حمید طویل، یحیى بن سعید انصارى. او مدتى در [[کوفه]] تحت تربیت [[سفیان ثوری]] نیز قرار گرفت. برخی علمای [[شیعه]] مانند [[شیخ طوسی]]، فضیل را از اصحاب و راویان موثق [[امام جعفرصادق|امام صادق]] علیه السلام برشمرده اند.
-همچنین ابن‌مبارک، یحیى بن سعید قطان، ابن‌مهدى، ابن‌عیینه، اصمعى، شافعى، بشر حافى، عبدالصمد ابن مردویه، عبدوه مروزى و حسین بن داوود بلخى و بسیارى دیگر از وى حدیث روایت کرده‌اند. بخارى، مسلم، ابن‌داوود، نسائى و ترمذى در «صحاح» خود به نقل حدیث از وى پرداخته‌اند.
+همچنین ابن‌ مبارک، یحیى بن سعید قطان، ابن‌ مهدى، ابن‌ عیینه، اصمعى، [[شافعی|شافعى]]، [[بشر حافی|بشر حافى]]، عبدالصمد ابن مردویه، عبدوه مروزى و حسین بن داوود بلخى از وى [[حدیث]] روایت کرده‌اند. [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخارى]]، [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم]]، [[ابو داوود سجستانی|ابو داوود]]، [[احمد بن شعیب نسائی|نسائى]] و [[محمد بن عیسی ترمذی|ترمذى]] نیز در کتب خود به نقل حدیث از وى پرداخته‌اند.
-یک بار در [[مکه]] به [[هارون الرشید|هارون‌الرشید]]، خلیفه عباسى اندرز داد و این کار باعث شد که در [[بغداد]] نزد [[تصوف|صوفیه]] و زهاد محبوب شود و حتى مورد احترام [[احمد بن حنبل]] نیز قرار گرفت. از سخنان اوست: به عزت پروردگار سوگند که اگر در آتشم کند امیدم به وى از دست نرود؛ بیم برتر از امید است، مادام که انسان از صحت و سلامت برخوردار است و چون به کام [[مرگ]] افتد امید برتر خواهد بود.
+[[عطار نیشابوری]] در «[[تذکرة الاولیاء (کتاب)|تذکرة الاولیاء]]» در وصف احوال او می گوید: «آن مقدم تائبان، آن معظم نایبان، آن آفتاب کرم و احسان، آن دریای [[ورع]] و [[عرفان]]، آن از کون کرده اعراض، پیر وقت فضل عیاض رحمة الله علیه، از کبار مشایخ بود و عیار طریقت بود، و ستوده اقران و مرجع قوم بود و در ریاضات و کرامات شأنی رفیع داشت و در ورع و [[معرفت]] بی همتا بود...». عطار سپس سخنانی از او نقل می کند: «... وگفت: به خدای اگر [[آخرت]] از سفالی بودی باقی و [[دنیا]] از زَر فانی، سزا بودی که رغبت خلق به سفال باقی بودی، فکیف که دنیا نیست الا سفال فانی، و آخرت زَر باقی... وگفت: حقیقت [[توکل]] آن است که به غیرالله امید ندارد و از غیر الله نترسد. وگفت: متوکل آن بود که واثق بود به خدای عزوجل که نه خدایرا در هرچه کند متهم دارد و نه شکایت کند. یعنی ظاهر و باطن یک رنگ بود در تسلیم».
 ==منابع==
@@ سطر ۲۱: / سطر ۲۳: @@
 *[[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج۴، ص۲۹۹.
 *"داستان توبه فضیل عیاض"، [https://www.porseman.com/article/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84-%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B6/138750 سایت پرسمان].
 [[رده:علمای قرن دوم]]
-[[رده:محدثان]]
+[[رده:عارفان]][[رده:محدثان]][[رده:راویان حدیث]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۲ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۲۳
(بدون تفاوت)