فضل بن دکین - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۲ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۵۷

2026-01-22T07:57:34Z

مهدی موسوی در ‏۲۲ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۵۴

2026-01-22T07:54:36Z

مهدی موسوی در ‏۱۶ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۳۶

2023-03-16T11:36:17Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۱۶ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۲۴

2023-03-16T10:24:41Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۱۶ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۴۲

2023-03-16T08:42:11Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی «اَبونُعَیْم، فضل بن دُکَین بن حمّاد (۱۳۰-۲۱۹ ق)، محدث و فقیه مشهور کوفی. از قو...» ایجاد کرد

2023-03-16T07:52:39Z

صفحه‌ای تازه حاوی «اَبونُعَیْم، فضل بن دُکَین بن حمّاد (۱۳۰-۲۱۹ ق)، محدث و فقیه مشهور کوفی. از قو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

اَبونُعَیْم، فضل بن دُکَین بن حمّاد (۱۳۰-۲۱۹ ق)، محدث و فقیه مشهور کوفی. از قول وی نقل شده که نام پدرش در حقیقت عمرو بود و دکین لقب او به شمار می‌رفته است (ﻧﻜ : خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۴۶، ۳۵۶؛ ابن منجویه، ۲ / ۱۳۱). ابونعیم را از موالی خاندان طلحة بن عبیدالله، صحابی پیامبر (ص) شمرده‌اند و نسبتهای تَیْمی و قریشی که به او داده‌اند، از همین جاست (ابن سعد؛ ۶ / ۲۷۹؛ خلیفه، طبقات، ۱ / ۴۰۳؛ بخاری، التاریخ، ۴(۱) / ۱۱۸).

در مآخذ به جزئیات زندگی ابونعیم اشارۀ چندانی نشده است. می‌دانیم که به احتمال فراوان در کوفه متولد شده (ﻧﻜ : همانجا؛ ابن حبان، الثقات، ۷ / ۳۱۹؛ خطیب، همان، ۱۲ / ۳۴۶) و در همانجا رشد یافته و محضر شیوخ بزرگ شهر را دریافته است. شغل او نیز فروش نوعی لباس (مُلاءَة) بوده و بدین سبب به او نسبت «مُلائی» داده شده است (ﻧﻜ : یحیی بن معین، ۲ / ۴۷۳؛ خطیب، همانجا؛ ذهبی، سیر، ۱۰ / ۱۴۲). آگاهیهای دیگر از زندگی وی به اواخر عمر او باز می‌گردد: نام ابونعیم در ردیف نام فقها و محدثانی آمده که در کوفه (۲۰۲ ق) با ابوالسرایا (ﻫ م) و محمد بن ابراهیم طباطبا بیعت کردند (ابوالفرج، مقاتل، ۵۵۲؛ ابوطالب، ۳۶؛ محلی، ۱ / ۲۰۰)، اما مآخذ دیگر به این نکته اشاره‌ای نکرده‌اند. از یک سفر او به بغداد آگاهی در دست است: در ۲۰۴ ق که مأمون از خراسان به بغداد درآمد (ﻧﻜ : طبری، ۸ / ۵۷۴)، به سبب سرپیچی از دستور مأمون مبنی بر ترک امر به معروف و نهی از منکر، نزد خلیفه فرستاده شد. از قول خود وی نقل شده که مأمون، پس از طرح پرسشهایی فقهی ــ که وی به خوبی آنها را پاسخ گفت ــ فرمان داد اورا رها کنند (خطیب، همان، ۱۲ / ۳۵۰). در ۲۱۷ ق نیز که مأموران برای پرسش از فقها و محدثان کوفه در باب مسألۀ خلق قرآن به این شهر درآمدند، ابونعیم از قول به خلق قرآن امتناع ورزید (ﻧﻜ : ابوالعرب، ۴۴۸- ۴۴۹؛ خطیب، همان، ۱۲ / ۳۴۹؛ ابن جوزی، مناقب، ۳۹۶).

وی سرانجام پس از بیماری کوتاهی در کوفه درگذشت (ﻧﻜ : ابن سعد، همانجا؛ خلیفه، تاریخ، ۲ / ۷۸۳). پیکر او را طی مراسمی ــ که گویا عمداً پنهان‌کارانه بود و با مواضع سیـاسی ـ اعتقـادی او نمی‌توانست بی‌ارتباط باشد ــ بامداد روز بعد، به جَبّانۀ کوفه بردند و محمد بن داوود، از آل جعفر بن ابی طالب، بر او نماز گزارد؛ اما اندکی بعد محمد بن عبدالرحمن هاشمی والی وقت کوفه ــ که از مراسم آگاهی یافته بود ــ خود در جبّانه حضور یافت و ضمن ملامت کسان ابونعیم، دوباره همراه دیگر مردم، بر پیکر او نماز گزارد (ﻧﻜ : ابن‌سعد، ۶ / ۲۸۰؛ خطیب، همان، ۱۲ / ۳۵۶- ۳۵۷). از بازماندگان ابونعیم، نوادۀ او، احمد ابن میثم بن ابی نعیم را می‌توان نام برد که او را از امامیۀ کوفه دانسته و کتابهایی نیز به او نسبت داده‌اند (ﻧﻜ : نجاشی، ۸۸؛ طوسی، ۴۴۰).

عاملی که بیش از همه موجب شهرت ابونعیم شده، مقام شامخی است که وی از زمان خود در روایت حدیث یافته بود. وی یکی از مهم‌ترین عالمان حدیث در کوفه به شمار می‌رفت و فهرستی که از شیوخ و سپس راویان او آورده شده است (ﻧﻜ : مزی: ۱۵ / ۹۱-۹۶)، نشان از فعالیت گسترده و اهمیت فراوان او در این زمینه دارد. وجود گواهیهای فراوان بر وثاقت او (ﻧﻜ : ابن سعد، همانجا؛ خطیب، همان، ۱۲ / ۳۵۳؛ ذهبی، سیر، ۱۰ / ۱۴۶؛ ابن حجر، ۸ / ۲۷۳) و دقتی که در نقل حدیث داشته (ﻧﻜ : ابن حبان، کتاب، ۱ / ۳۳)، مؤید این نکته است.

از مهم‌ترین کسانی که ابونعیم از آنان حدیث روایت کرده است، می‌توان به سلیمان بن مهران اعمش، سفیان ثوری و مالک بن انس اشاره کرد. وی از کسان دیگری چون مِسْعَر بن کِدام، شعبة بن حجاج، زکریا بن ابی زائده (ابن‌سعد، ۶ / ۲۷۹؛ مسلم، ۱۸۷؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۴۶) و حسن بن صالح بن حی (ثقفی،۱ / ۱۲۱؛ بلاذری، ۲ / ۳۳۸؛ خطیب، همان، ۱۲ / ۳۵۱) استماع حدیث کرده است. همچنین شیوخ بزرگی مانند عبدالله بن مبارک، احمد بن حنبل، ابوبکر و عثمان پسران ابوشیبه، اسحاق بن راهویه، احمد بن ابی خیثمه و یحیی بن معین از وی استماع حدیث کرده‌اند (احمد بن حنبل، ۲ / ۷۷، ۳۶۴، ۳ / ۳۵۲، ﺟﻤ ؛ ابن‌حبان، ۷ / ۳۱۹؛ خطیب، همان، ۱۲ / ۳۴۶-۳۴۷). ابن منجویه نیز فهرستی از شیوخ او را در فقه و حدیث ارائه کرده است (۲ / ۱۳۲).
از ابونعیم در موضوعهای متنوعی روایت نقل شده است: روایات فقهی او در سطح گسترده‌ای در آثار شاگردان وی همچون بخاری (صحیح، ۱ / ۳۶، ۴۷، ۵۸، ۶۸، جم‍‌ )، ابوعبید قاسم بن سلّام (ص ۵۳، ۸۷، ۴۴۵، ۵۶۳)، حمید بن زنجویه (۱ / ۱۰۰، ۱۷۹، ۲ / ۴۹۴، ۵۰۰، ۳ / ۱۰۰۶، ۱۱۵۷، ﺟﻤ‌ ) و ابن‌ابی‌شیبه (۱ / ۴۰، ۶۲، ۳ / ۱۰، ۴ / ۱۱۷، ۱۵۵، جم‍‌ ) آمده است. روایات دیگر او در موضوعهای گوناگون در مجموعه‌های حدیثی و روایی دیده می‌شود. آثار بخاری ( الادب، ۳۰، ۳۷، ۴۳، ﺟﻤ‌ ، التاریخ، ۱ / ۸، ۱۰، ۱۹، ﺟﻤ‌ ، خلق، ۱۱۳، ﺟﻤ‌ ) و ابن‌سعد (۳(۱) / ۱۶۰، ۴(۱) / ۲۳، ۵ / ۶۶، ۲۳۶، ﺟﻤ ) و بلاذری (۲ / ۹۴، ۱۱۶، ۱۲۵، ۳ / ۳۹، ۴(۱) / ۲۰۲، ۲۳۶) تا اندازه‌ای نشان‌دهندۀ تنوع روایاتی است که از ابونعیم نقل شده است.

آورده‌اند که ابونعیم در مذهب همچون برخی دیگر از بزرگان اصحاب حدیث در کوفه، ضمن اعتقاد به تفضیل شیخین، معتقد به تقدم حضرت علی (ع) بر عثمان و همچنین دوستی و احترام نسبت به دیگر صحابۀ پیامبر (ص) بود (ﻧﻜ : ناشیء اکبر، ۶۵) و چنانکه دیدیم، بر قِدَم قرآن باور داشته است (نیز ﻧﻜ : عبدالله بن احمد، ۱ / ۱۵۷)، اما از دگرسو گفته شده است که ابونعیم در زمان خود، به «رفض» متهم بوده و تشیع خویش را کتمان می‌کرده (ابوالفرج، الاغانی، ۱۴ / ۱۱؛ نیز ﻧﻜ : خطیب، همان، ۱۲ / ۳۵۱) و احمد بن حنبل بدین سبب بر او خرده گرفته است (ﻧﻜ : ابوالعرب، ۴۴۸). با اینهمه، او را از داشتن عقاید غلوآمیز برکنار دانسته‌اند (ذهبی، میزان، ۳ / ۳۵۰؛ در خصوص نظر او در مورد مغیرة بن سعید عِجْلی، ﻧﻜ : طبری، ۷ / ۱۲۹). در این باب روایات او در موضوعهای مناقب (مثلاً ﻧﻜ : حسکانی، ۱ / ۱۲۶، ۱۴۹، ۲ / ۵۰ ﺟﻤ ؛ محمد بن سلیمان، ۲ / ۱۹۴، ۲۹۸)، احادیث غدیر و مُناشَده (ﻧﻜ : همو، ۲ / ۳۷۴، ۴۲۵) و یا فِتَن (ﻧﻜ : ابن ابی شیبه، ۱۵ / ۴۶، ۱۵۱، ۱۹۷، ۱۹۸، ﺟﻤ ؛ ابن بابویه، ۱۹۳؛ محمد بن سلیمان، ۲ / ۱۷۳؛ سیوطی، ۸۵) در مجامیع حدیثی قابل ملاحظه است.

در منابع، ارتباطی نیز میان ابونعیم و زیدیه دیده می‌شود و چنانکه دیدیم، نام ابونعیم همراه نام محدثان و عالمان بیعت کننده با ابن طباطبا و ابوالسرایا آمده بود. خوارزمی نیز از فرقه‌ای زیدی به نام «دکینیه» نام برده و آنان را پیروان و اصحاب ابونعیم فضل بن دکین خوانده است (ص ۲۹؛ نیز ﻧﻜ : ابن اثیر، ۶ / ۴۴۵)، ولی در هیچ یک از مآخذ دیگر، از انتساب چنین فرقه‌ای به او سخنی به میان نیامده است. افزون بر اینها، در برخی کتابهای طبقات علما و محدثان زیدیه، ابونعیم، از رجال آنان به شمار آمده است (ﻧﻜ : ابن‌ابی‌الرجال، ۴ / ۲۱۸، به نقل از حاکم جُشَمی). بی‌گمان گرایشهای شیعی ابونعیم، جدا از تمایلات کلی مردم کوفه نسبت به علویان نبود، به ویژه پیوندش با جنبش ابوالسرایا، در مرتبط شدنِ او با زیدیه بی‌تأثیر نبوده است. با اینهمه، روایات و نظریات وی در منابع زیدی ــ جز چند روایت منقول از او در این منابع (مثلاً ﻧﻜ : ابوعبدالله، ۹۶، ۹۸) ــ از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار نیست.

آثار
ابن‌ندیم دو کتاب به نامهای المناسک و المسائل فی الفقه به ابونعیم نسبت داده است (ص ۲۸۳). اثر دیگر ابونعیم کتاب الصلوة اوست که در طی سده‌ها تداول داشته (ﻧﻜ : سمعانی، ۱ / ۱۶۴، ۴۵۶، ۲ / ۱۷؛ کتانی، ۴۶) و نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ خصوصی سامی دَهّان در بیروت یافت می‌شود (ﻧﻜ : GAS, I / 101). همچنین سخاوی (ص ۱۴۰) از اثری با عنوان تاریخ، تألیف ابونعیم نام برده و از آن نقل کرده است. روایتهای موجود از ابونعیم در برخی مآخذ که معمولاً شامل ارائۀ اطلاعات کوتاهی در مورد زمان مرگ محدثان و فقیهان مشهور است، احتمالاً برگرفته از همین اثر اوست. مهم‌ترین این روایتها را می‌توان در تاریخ ابوزرعۀ دمشقی یافت (مثلاً ﻧﻜ : ۱ / ۱۹۲، ۲۳۲، ۲۴۱، ۲۵۸، ۲۹۰، ۲۹۳، ﺟﻤ‌ ). کتابهای بسوی (۱ / ۱۲۸، ۱۳۰، ۱۳۷، ۱۴۹، ۱۵۵، ﺟﻤ‌ ) و ذهبی (سیر، ۱ / ۱۲۴، ۲ / ۳۹۷، ۳ / ۲۳۲، ۴ / ۶۸، ۸ / ۴۴، ﺟﻤ‌ ) نیز مملو از اینگونه روایات تاریخی منقول از ابونعیم است (نیز ﻧﻜ : خطیب، السابق، ۱۰۳؛ GAS، همانجا). چند روایت هم که دربارۀ جرح و تعدیل رجال حدیث از ابونعیم نقل شده (مثلاً ﻧﻜ : ابن جوزی، الموضوعات، ۲ / ۱۰؛ ذهبی، همان، ۸ / ۳۹)، شاید بی‌ارتباط با این کتاب نباشد. در برخی حوادث تاریخی دیگر هم از ابونعیم روایاتی در دست است (ﻧﻜ : ازدی، ۱۸۹؛ طبری، ۷ / ۵۴۷، ۵۵۳، ۶۲۲). ابن‌ندیم کتابی در تفسیر نیز به ابونعیم نسبت داده است (ص ۳۷).
==منابع==
*ابونعیم، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.

@@ سطر ۲۲: / سطر ۲۲: @@
 آورده‌اند که ابونعیم در مذهب همچون برخی دیگر از بزرگان اصحاب حدیث در [[کوفه]]، ضمن اعتقاد به تفضیل شیخین ([[ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]])، معتقد به تقدم [[حضرت علی]] (علیه السلام) بر [[عثمان]] و همچنین دوستی و احترام نسبت به دیگر [[صحابی|صحابۀ]] پیامبر (صلی الله علیه وآله) بود<ref>ناشیء اکبر، مسائل الامامة، ۶۵.</ref> و چنانکه دیدیم، بر قِدَم [[قرآن]] باور داشته است، اما از سوی دیگر گفته شده که ابونعیم در زمان خود، به «[[رافضى|رفض]]» متهم بوده و [[تشیع]] خویش را کتمان می‌کرده<ref>ابوالفرج، الاغانی، ۱۴ / ۱۱؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۵۱.</ref> و [[احمد بن حنبل]] بدین سبب بر او خرده گرفته است. با اینهمه، او را از داشتن عقاید غلوآمیز برکنار دانسته‌اند.<ref>ذهبی، میزان الاعتدال، ۳ / ۳۵۰.</ref>
-در منابع، ارتباطی نیز میان ابونعیم و [[زیدیه]] دیده می‌شود و چنانکه گفته شد، نام ابونعیم همراه نام [[محدثان]] و عالمان بیعت کننده با ابن طباطبا و ابوالسرایا آمده بود. افزون بر اینها، در برخی کتابهای طبقات علما و محدثان زیدیه، ابونعیم، از رجال آنان به شمار آمده است.<ref>ابن‌ابی‌الرجال، مطلع البدور و مجمع البحور، ۴ / ۲۱۸، به نقل از حاکم جُشَمی.</ref> [[شیخ محمدتقی شوشتری]] فضل بن دکین را با نظر به دو قرینه (مشارکت در قیام ابوالسرایا و نقل روایت از حسن بن صالح)، جزو شیعیان زیدی شمرده است.</ref>ر.ک: قاموس الرجال، ج۸، ص۴۰۲.</ref> بی‌گمان گرایشهای شیعی ابونعیم، جدا از تمایلات کلی مردم کوفه نسبت به [[علویان]] نبود، به ویژه پیوندش با جنبش ابوالسرایا، در مرتبط شدنِ او با زیدیه بی‌تأثیر نبوده است.
+در منابع، ارتباطی نیز میان ابونعیم و [[زیدیه]] دیده می‌شود و چنانکه گفته شد، نام ابونعیم همراه نام [[محدثان]] و عالمان بیعت کننده با ابن طباطبا و ابوالسرایا آمده بود. افزون بر اینها، در برخی کتابهای طبقات علما و محدثان زیدیه، ابونعیم، از رجال آنان به شمار آمده است.<ref>ابن‌ابی‌الرجال، مطلع البدور و مجمع البحور، ۴ / ۲۱۸، به نقل از حاکم جُشَمی.</ref> [[محمدتقی شوشتری]] فضل بن دکین را با نظر به دو قرینه (مشارکت در قیام ابوالسرایا و نقل روایت از حسن بن صالح)، جزو شیعیان زیدی شمرده است.<ref>ر.ک: قاموس الرجال، ج۸، ص۴۰۲.</ref> بی‌گمان گرایشهای شیعی ابونعیم، جدا از تمایلات کلی مردم کوفه نسبت به [[علویان]] نبود، به ویژه پیوندش با جنبش ابوالسرایا، در مرتبط شدنِ او با زیدیه بی‌تأثیر نبوده است.
 فضل بن دُکَین، سرانجام پس از بیماری کوتاهی در آخر ماه [[شعبان]] سال ۲۱۰ یا ۲۱۹ قمری، به هنگام زمامدارى [[معتصم]] در کوفه درگذشت.<ref>ابن سعد، طبقات، ۶ / ۲۷۹؛ خلیفه بن خیاط، تاریخ، ۲ / ۷۸۳.</ref> پیکر او را طی مراسمی ـ که گویا عمداً پنهان‌کارانه بود و با مواضع سیاسی اعتقادی او نمی‌توانست بی‌ارتباط باشد ـ بامداد روز بعد، به جَبّانۀ کوفه بردند و محمد بن داوود، از آل [[جعفر طیار|جعفر بن ابی طالب]]، بر او [[نماز میت|نماز]] گزارد؛ اما اندکی بعد محمد بن عبدالرحمن هاشمی والی وقت کوفه ـ که از مراسم آگاهی یافته بود ـ خود در جبّانه حضور یافت و ضمن ملامت کسان ابونعیم، دوباره همراه دیگر مردم، بر پیکر او نماز گزارد.<ref>ابن‌سعد، طبقات، ۶ / ۲۸۰؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۵۶-۳۵۷.</ref>

@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 |مدفن = کوفه
 |اساتید = [[اعمش]]، [[سفیان ثوری]]، [[مالکی|مالک بن انس]]، مسعر بن کدام، شعبة بن حجاج،...
-|شاگردان = [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخارى]]، عبد بن حمید، ابوبکر بن ابى شیبه، عبداللّه دارمى، [[احمد بن حنبل]]، اسحاق بن راهویه، یحیی بن معین،...
+|شاگردان = [[احمد بن حنبل]]، [[محمد بن سعد کاتب واقدی|محمد بن سعد]]، ابوبکر بن ابى‌شیبه، اسحاق بن راهویه، [[محمد بن اسماعیل بخاری|محمد بخاری]]، یحیی بن معین،...
-|آثار = کتاب الصلوة، المناسک، المسائل فی الفقه، تاریخ،...
+|آثار = کتاب الصلوة، المناسک، المسائل فی الفقه، التفسیر، تاریخ الکوفه،...
 }}
 ==زندگی‌نامه==
-ابونُعیم فضل بن دُکَین بن حمّاد به احتمال فراوان در سال ۱۳۰ قمری در [[کوفه]] متولد شد<ref>ابن حبان، الثقات، ۷ / ۳۱۹؛ خطیب بغدادی، تاریخ، ۱۲ / ۳۴۶.</ref> و در همانجا رشد یافته و محضر شیوخ بزرگ شهر را دریافته است. ابونعیم را از موالی خاندان [[طلحة بن عبیدالله]]، [[صحابی]] [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (صلی الله علیه وآله) شمرده‌اند و از این رو نسبتهای تَیْمی و [[قریش|قریشی]] به او داده‌اند.<ref>ابن سعد، طبقات، ۶ / ۲۷۹.</ref>
+ابونُعیم فضل بن دُکَین بن حمّاد به احتمال فراوان در سال ۱۳۰ قمری در [[کوفه]] متولد شد<ref>ابن حبان، الثقات، ۷ / ۳۱۹؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۲ / ۳۴۶.</ref> و در همانجا رشد یافته و محضر شیوخ بزرگ شهر را دریافته است. ابونعیم را از موالی خاندان [[طلحة بن عبیدالله]]، [[صحابی]] [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (صلی الله علیه وآله) شمرده‌اند و از این رو نسبتهای تَیْمی و [[قریش|قریشی]] به او داده‌اند.<ref>ابن سعد، طبقات، ۶ / ۲۷۹.</ref>
 از قول او نقل شده که نام پدرش در حقیقت عمرو بود و «دُکین» لقب او به شمار می‌رفته است.<ref>خطیب، تاریخ بغداد، ۱۲ / ۳۴۶.</ref> شغل ابونعیم نیز فروش نوعی لباس (مُلاءَة) بوده و بدین سبب به او نسبت «مُلائی» داده شده است.<ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۰ / ۱۴۲.</ref>
@@ سطر ۲۲: / سطر ۲۲: @@
 آورده‌اند که ابونعیم در مذهب همچون برخی دیگر از بزرگان اصحاب حدیث در [[کوفه]]، ضمن اعتقاد به تفضیل شیخین ([[ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]])، معتقد به تقدم [[حضرت علی]] (علیه السلام) بر [[عثمان]] و همچنین دوستی و احترام نسبت به دیگر [[صحابی|صحابۀ]] پیامبر (صلی الله علیه وآله) بود<ref>ناشیء اکبر، مسائل الامامة، ۶۵.</ref> و چنانکه دیدیم، بر قِدَم [[قرآن]] باور داشته است، اما از سوی دیگر گفته شده که ابونعیم در زمان خود، به «[[رافضى|رفض]]» متهم بوده و [[تشیع]] خویش را کتمان می‌کرده<ref>ابوالفرج، الاغانی، ۱۴ / ۱۱؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۵۱.</ref> و [[احمد بن حنبل]] بدین سبب بر او خرده گرفته است. با اینهمه، او را از داشتن عقاید غلوآمیز برکنار دانسته‌اند.<ref>ذهبی، میزان الاعتدال، ۳ / ۳۵۰.</ref>
-در منابع، ارتباطی نیز میان ابونعیم و [[زیدیه]] دیده می‌شود و چنانکه گفته شد، نام ابونعیم همراه نام [[محدثان]] و عالمان بیعت کننده با ابن طباطبا و ابوالسرایا آمده بود. افزون بر اینها، در برخی کتابهای طبقات علما و محدثان زیدیه، ابونعیم، از رجال آنان به شمار آمده است.<ref>ابن‌ابی‌الرجال، مطلع البدور و مجمع البحور، ۴ / ۲۱۸، به نقل از حاکم جُشَمی.</ref> بی‌گمان گرایشهای شیعی ابونعیم، جدا از تمایلات کلی مردم کوفه نسبت به [[علویان]] نبود، به ویژه پیوندش با جنبش ابوالسرایا، در مرتبط شدنِ او با زیدیه بی‌تأثیر نبوده است.
+در منابع، ارتباطی نیز میان ابونعیم و [[زیدیه]] دیده می‌شود و چنانکه گفته شد، نام ابونعیم همراه نام [[محدثان]] و عالمان بیعت کننده با ابن طباطبا و ابوالسرایا آمده بود. افزون بر اینها، در برخی کتابهای طبقات علما و محدثان زیدیه، ابونعیم، از رجال آنان به شمار آمده است.<ref>ابن‌ابی‌الرجال، مطلع البدور و مجمع البحور، ۴ / ۲۱۸، به نقل از حاکم جُشَمی.</ref> [[شیخ محمدتقی شوشتری]] فضل بن دکین را با نظر به دو قرینه (مشارکت در قیام ابوالسرایا و نقل روایت از حسن بن صالح)، جزو شیعیان زیدی شمرده است.</ref>ر.ک: قاموس الرجال، ج۸، ص۴۰۲.</ref> بی‌گمان گرایشهای شیعی ابونعیم، جدا از تمایلات کلی مردم کوفه نسبت به [[علویان]] نبود، به ویژه پیوندش با جنبش ابوالسرایا، در مرتبط شدنِ او با زیدیه بی‌تأثیر نبوده است.
 فضل بن دُکَین، سرانجام پس از بیماری کوتاهی در آخر ماه [[شعبان]] سال ۲۱۰ یا ۲۱۹ قمری، به هنگام زمامدارى [[معتصم]] در کوفه درگذشت.<ref>ابن سعد، طبقات، ۶ / ۲۷۹؛ خلیفه بن خیاط، تاریخ، ۲ / ۷۸۳.</ref> پیکر او را طی مراسمی ـ که گویا عمداً پنهان‌کارانه بود و با مواضع سیاسی اعتقادی او نمی‌توانست بی‌ارتباط باشد ـ بامداد روز بعد، به جَبّانۀ کوفه بردند و محمد بن داوود، از آل [[جعفر طیار|جعفر بن ابی طالب]]، بر او [[نماز میت|نماز]] گزارد؛ اما اندکی بعد محمد بن عبدالرحمن هاشمی والی وقت کوفه ـ که از مراسم آگاهی یافته بود ـ خود در جبّانه حضور یافت و ضمن ملامت کسان ابونعیم، دوباره همراه دیگر مردم، بر پیکر او نماز گزارد.<ref>ابن‌سعد، طبقات، ۶ / ۲۸۰؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۵۶-۳۵۷.</ref>
@@ سطر ۲۹: / سطر ۲۹: @@
 ==فعالیت‌های علمی==
-از عوامل شهرت ابونعیم، مقام شامخی است که وی در روایت [[حدیث]] داشت. وی یکی از مهم‌ترین عالمان حدیث در [[کوفه]] به شمار می‌رفت و فهرستی که از [[شیخ (علم الحدیث)|شیوخ]] و سپس راویان او آورده شده است، نشان از فعالیت گسترده و اهمیت فراوان او در این زمینه دارد. وجود گواهیهای فراوان بر وثاقت او<ref>خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۵۳؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۰ / ۱۴۶.</ref> و دقتی که در نقل حدیث داشته،<ref>ابن حبان، الثقات، ۱ / ۳۳.</ref> مؤید این نکته است. ابن سعد در کتاب [[الطبقات الکبری (کتاب)|طبقات]]، ابونعیم را یاد نموده و گفته است: او فردى موثق، آگاه به احادیث بسیار و حجت بوده است.<ref>طبقات، ج۶، ص۲۷۹.</ref>
+از عوامل شهرت ابونعیم، مقام شامخی است که وی در روایت [[حدیث]] داشت. وی یکی از مهم‌ترین عالمان حدیث در [[کوفه]] به شمار می‌رفت و فهرستی که از [[شیخ (علم الحدیث)|شیوخ]] و سپس راویان او آورده شده است، نشان از فعالیت گسترده و اهمیت فراوان او در این زمینه دارد. وجود گواهیهای فراوان بر وثاقت او<ref>خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۵۳؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۰ / ۱۴۶.</ref> و دقتی که در نقل حدیث داشته،<ref>ابن حبان، الثقات، ۱ / ۳۳.</ref> مؤید این نکته است. [[محمد بن سعد کاتب واقدی|ابن سعد]] در کتاب [[الطبقات الکبری (کتاب)|طبقات]]، ابونعیم را یاد نموده و گفته است: او فردى موثق، آگاه به احادیث بسیار و حجت بوده است.<ref>طبقات، ج۶، ص۲۷۹.</ref>
 از مهم‌ترین کسانی که ابونعیم از آنان حدیث روایت کرده است، می‌توان به ابوعمیس، موسى بن نافع، هشام بن سعد، [[اعمش]]، [[سفیان ثوری]] و [[مالکی|مالک بن انس]] اشاره کرد. وی از کسان دیگری چون مِسْعَر بن کِدام، شعبة بن حجاج، زکریا بن ابی زائده و حسن بن صالح بن حیّ استماع حدیث کرده، که در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخارى]] و [[صحیح مسلم]] موجود است.<ref>ابن‌سعد، طبقات، ۶ / ۲۷۹؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۴۶.</ref>
@@ سطر ۳۵: / سطر ۳۵: @@
 نویسندگان [[صحاح سته]] به [[احادیث]] او استدلال نموده اند. [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخارى]] از او بدون واسطه، و [[مسلم بن حجاج نیشابوری|مسلم]] به واسطه حجاج بن شاعر، عبد بن حمید، ابن ابى شیبه، عبداللّه دارمى، اسحاق حنظلى و زهیر بن حرب، حدیث نقل کرده اند.
-همچنین شیوخ بزرگی مانند عبدالله بن مبارک، [[احمد بن حنبل]]، ابوبکر و عثمان پسران ابوشیبه، اسحاق بن راهویه، احمد بن ابی خیثمه و یحیی بن معین از وی استماع حدیث کرده‌اند.<ref>احمد بن حنبل، العلل و معرفة الرجال، ۲ / ۷۷؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۴۶-۳۴۷.</ref>
+همچنین شیوخ بزرگی مانند عبدالله بن مبارک، [[احمد بن حنبل]]، ابوبکر و عثمان پسران ابوشیبه، اسحاق بن راهویه، احمد بن ابی خیثمه، [[محمد بن سعد کاتب واقدی]] و یحیی بن معین از وی استماع حدیث کرده‌اند.<ref>احمد بن حنبل، العلل و معرفة الرجال، ۲ / ۷۷؛ خطیب، تاریخ، ۱۲ / ۳۴۶-۳۴۷.</ref>
 ==آثار و تألیفات==
 [[ابن ندیم|ابن‌ندیم]] دو کتاب به نامهای «المناسک» و «المسائل فی الفقه» و نیز کتابی در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] به ابونعیم نسبت داده است. اثر دیگر ابونعیم «کتاب الصلوة» اوست که در طی سده‌ها تداول داشته<ref>سمعانی، التحبیر فی المعجم الکبیر، ۱ / ۱۶۴.</ref> و [[نسخه خطی|نسخۀ خطی]] آن در کتابخانۀ خصوصی سامی دَهّان در بیروت یافت می‌شود.
-سخاوی نیز از اثری با عنوان «تاریخ»، تألیف ابونعیم نام برده و از آن نقل کرده است. روایتهای موجود از ابونعیم در برخی منابع که معمولاً شامل ارائۀ اطلاعات کوتاهی در مورد زمان مرگ [[محدثان]] و [[فقیه|فقیهان]] مشهور است، احتمالاً برگرفته از همین اثر اوست. مهم‌ترین این روایتها را می‌توان در تاریخ ابوزرعۀ دمشقی یافت. کتابهای ذهبی نیز مملو از اینگونه روایات تاریخی منقول از ابونعیم است.<ref>ذهبی، سیر النبلاء، ۱ / ۱۲۴.</ref> چند روایت هم که دربارۀ [[جرح و تعدیل]] رجال حدیث از ابونعیم نقل شده،<ref>ابن جوزی، الموضوعات، ۲ / ۱۰.</ref> شاید بی‌ارتباط با این کتاب نباشد. در برخی حوادث تاریخی دیگر هم از ابونعیم روایاتی در دست است.<ref>تاریخ طبری، ۷ / ۵۴۷.</ref>
+سخاوی نیز از اثری با عنوان «تاریخ الکوفه»، تألیف ابونعیم نام برده و از آن نقل کرده است. روایتهای موجود از ابونعیم در برخی منابع که معمولاً شامل ارائۀ اطلاعات کوتاهی در مورد زمان مرگ [[محدثان]] و [[فقیه|فقیهان]] مشهور است، احتمالاً برگرفته از همین اثر اوست. مهم‌ترین این روایتها را می‌توان در تاریخ ابوزرعۀ دمشقی یافت. کتابهای ذهبی نیز مملو از اینگونه روایات تاریخی منقول از ابونعیم است.<ref>ذهبی، سیر النبلاء، ۱ / ۱۲۴.</ref> چند روایت هم که دربارۀ [[جرح و تعدیل]] رجال حدیث از ابونعیم نقل شده،<ref>ابن جوزی، الموضوعات، ۲ / ۱۰.</ref> شاید بی‌ارتباط با این کتاب نباشد. در برخی حوادث تاریخی دیگر هم از ابونعیم روایاتی در دست است.<ref>تاریخ طبری، ۷ / ۵۴۷.</ref>
 از ابونعیم همچنین در موضوعهای متنوعی روایت نقل شده است: روایات [[فقه|فقهی]] او در سطح گسترده‌ای در آثار شاگردان وی همچون بخاری،<ref>صحیح بخاری، ۱ / ۳۶.</ref> ابوعبید قاسم بن سلّام، حمید بن زنجویه و ابن‌ابی‌شیبه آمده است. روایات دیگر او در موضوعهای گوناگون در مجموعه‌های حدیثی و روایی دیده می‌شود. آثار بخاری و ابن‌سعد و [[احمد بن یحیی بلاذری|بلاذری]]، تا اندازه‌ای نشان‌دهندۀ تنوع روایاتی است که از ابونعیم نقل شده است. روایات او در موضوعهای [[مناقب]]،<ref>حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱ / ۱۲۶.</ref> احادیث [[واقعه غدیر|غدیر]] و مُناشَده<ref>همان، ۲ / ۳۷۴، ۴۲۵.</ref> و [[ملاحم]] و فِتَن<ref>ابن ابی شیبه، المصنف، ۱۵ / ۴۶؛ ابن بابویه، الامالی، ۱۹۳.</ref> در مجامع حدیثی قابل ملاحظه است.
@@ سطر ۴۶: / سطر ۴۶: @@
 ==منابع==
 *[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225090/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%86%D8%B9%DB%8C%D9%85 "ابونعیم"، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی].
-*المراجعات، سید عبدالحسین شرف‌الدین عاملی، ترجمه محمدجعفر امامی، ص ۱۷۲.
+*[[المراجعات]]، سید عبدالحسین شرف‌الدین عاملی، ترجمه محمدجعفر امامی، ص ۱۷۲.
 [[رده:علمای قرن سوم]]
 [[رده:علماء شیعه]]